Fenomeenanalyse van de soevereinenbeweging in Nederland: ´Met de rug naar de samenleving´

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202430 821Nationale VeiligheidNr. 216 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID EN VANBINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 9 april 2024Hierbij bieden wij uw Kamer een analyse aan van de soevereinenbe-weging in Nederland van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst(AIVD), de Nationale Politie en de Nationaal Coördinator Terrorismebe-strijding en Veiligheid (NCTV). Deze analyse is ook toegezegd in hetcommissiedebat terrorisme en extremisme van 20 december 2023 enverzocht in de motie Six Dijkstra (Kamerstuk 29 754, nr. 709).1Aanleiding voor de analyse zijn serieuze zorgen over het gedrag van delenvan deze beweging. Onze Grondwet biedt alle Nederlanders belangrijkerechten en vrijheden. Binnen de grenzen van de wet kunnen mensen hunleven onafhankelijk inrichten, dat is hun goed recht. Maar er zijn ookplichten om ervoor te zorgen dat onze samenleving goed functioneert. Datfunctioneren wordt ondermijnd wanneer aanzienlijke delen van deNederlandse samenleving zich vergaand afkeren van de instituties van dedemocratische rechtsstaat of wanneer mensen eigenstandig bepalen datwet- en regelgeving niet op hen van toepassing is.Zo weigeren sommige mensen die zich soeverein verklaren om belastingte betalen, zich te legitimeren als de politie daarom vraagt of negeren deleerplicht. In de afgelopen periode is daarnaast steeds vaker sprake vanintimidatie, bedreiging en confrontaties bijvoorbeeld met politie ofdeurwaarders. Ook ambtenaren, rechters, journalisten, wetenschappersen politici kennen intimidatie en belemmeringen in hun werk. Bedrei-gingen zijn diep ingrijpend voor alle personen en hun gezinnen die ditmeemaken, net als geweld en andere strafbare gedragingen, onaccep-tabel.Zorgen zijn er ook over mensen die in de ban komen van het soevereinegedachtegoed. Personen die al in een lastige financiële positie verkeren,kunnen extra gevoelig zijn voor de misleidende soevereine boodschap. Zij1Toezegging TZ202312–034; Kamerstukken II, 2023–2024, 29 754, nr. 701. kst-30821-216ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2161 kunnen doelbewust worden aangemoedigd om geen belasting meer tebetalen of hun kinderen van school te halen.Soms is er sprake van een extremistische geweldsdreiging. De NCTVstelde vorig jaar in een themahoofdstuk over soevereinen in hetDreigingsbeeld Terrorisme Nederland dat een beperkte groep soevereinenactief de gewelddadige confrontatie wil opzoeken met de overheid.2Het soevereine gedachtegoed past binnen een bredere anti-institutionelebeweging. De AIVD en NCTV vragen al enkele jaren aandacht voor deuitwassen hiervan.3 Binnen deze beweging kent het soevereine deel eenaparte dynamiek. In tegenstelling tot de bredere anti-institutionelebeweging, schrijven het soevereine narratief en verspreiders daarvanspecifieke mogelijkheden tot handelen voor. Bovendien weet de soeve-reine beweging zich te organiseren, wat hieronder in de samenvatting vande analyse nader wordt toegelicht. Sommige soevereinen bereiden zichvoor op een gewelddadige confrontatie met de overheid en dreigen metgeweld. In combinatie van de verwachte groei van de soevereinenbe-weging als geheel, is het aannemelijk dat ook deze dreiging in detoekomst zal toenemen.Deze bijzonderheid vraagt om een aparte analyse, die bij deze brief wordtgeleverd. Aan deze analyse is behoefte bij gemeenten, de Belastingdiensten andere instellingen die te maken hebben met uitingen van soeve-reinen. De analyse beantwoordt de vraag of er vanuit de Nederlandsesoevereinenbeweging sprake is van ondermijning van de democratischerechtsorde en zo ja, hoe dit zich manifesteert. De brief vat de analysesamen en schetst daarna de eerste lijnen van onze inzet op soevereinenom onze democratische rechtsstaat te beschermen.De rollen zijn als volgt verdeeld: de Minister van Justitie en Veiligheid gaatover de aanpak van strafbare feiten en (gewelddadig) extremisme; deMinister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft de regiewaar het gaat om maatschappelijk en rechtstatelijke dimensies van hetvraagstuk. Dit voorjaar ontvangt uw Kamer een brief die dieper ingaat ophet omgaan met het bredere fenomeen van anti-institutionele tendensen.U ontvangt daarnaast dit voorjaar de aan uw Kamer toegezegde strategietegen de ondermijning van de democratische rechtsorde door extre-misme, die ingaat op alle vormen, waaronder anti-overheidsextremismeen soevereinen.4Belangrijkste conclusies uit de fenomeenanalyseMensen die zich soeverein verklaren geloven in meer of minder mate in«een «kwaadaardige elite», die de bevolking wil onderdrukken, tot slaafmaken en deels zelfs vermoorden».5 Deze elite zou zich niet alleen in dewetgevende, rechterlijke en uitvoerende macht bevinden, maar ookbinnen de media en de wetenschap.De fenomeenanalyse onderscheidt drie categorieën gedragingen binnende soevereine beweging. De grootste groep is erop uit zo onafhankelijkmogelijk te leven en verandering te voorstaan binnen het huidige2Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) 58, mei 20233AIVD, Anti-institutioneel-extremisme in Nederland. Een ernstige dreiging voor de democra-tische rechtsorde?, 2023.Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 58, mei 2023 (bijlage bij Kamerstuk 29 754, nr. 678).4Toezegging commissiedebat Terrorisme/extremisme, 2023A07763, 20 december 20235Zie AIVD, Politie, NCTV, Met de rug naar de samenleving: een analyse van de soevereinenbe-weging in Nederland, 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2162 systeem. Het nastreven hiervan is, binnen de grenzen van de wet, legitiemin Nederland. Binnen deze groep keren mensen zich af van de overheid enandere instituties, maar houden veelal een open houding richtingmedeburgers. Zij proberen hen juist te overtuigen van hun ideologie. Erlijkt dan ook nauwelijks sprake te zijn van ondermijning van een opensamenleving.Op de langere termijn kan dit echter wel de democratische rechtstaatondermijnen wanneer onverdraagzame parallelle samenlevingen ontstaanen anti-institutionele narratieven op grote schaal worden verspreid,waarbij grote aantallen mensen de legitimiteit van de overheid niet langerzouden erkennen en wet- en regelgeving naast zich neerleggen.De tweede categorie bestaat uit enkele duizenden mensen die geloven datde Nederlandse overheid illegitiem is en die zich niet langer aan deNederlandse wet- en regelgeving houden. Hoewel de soevereinebeweging in Nederland een geweldloos verleden kent, is er steeds vakersprake van intimidatie, bedreiging en een aantal vooralsnog kleinegewelddadige confrontaties met bijvoorbeeld politie en deurwaarders.Ook lokale politici, ambtenaren, rechters, journalisten en wetenschapperskunnen zich in hun werk belemmerd voelen en ook daadwerkelijkbelemmerd worden door intimidaties, onder andere door de dreigendetoon in brieven. Naarmate groepen soevereinen steeds verder in deproblemen komen, bijvoorbeeld doordat zij hun rekeningen niet betalen,is de verwachting dat het aantal gewelddadige incidenten zal toenemen.De laatste categorie soevereinen bestaat uit mensen die geloven dat eentoekomstige gewelddadige strijd met de overheid en democratischeinstituties onvermijdelijk is. Dit is de kleinste groep, van enkele tientallentot honderd mensen. Hierbinnen is een nog kleinere groep die zichzelfonline en fysiek organiseert en voorbereidt om zich te verdedigen in deverwachte gewelddadige strijd met de overheid. Bij enkele personen diebehoren tot deze kleine groep soevereinen zijn (vuur)wapens aange-troffen.Omgang met mensen die zich soeverein verklarenDe grootste urgentie die uit de fenomeenanalyse spreekt is hetbeschermen van onze democratische rechtstaat en het voorkomen datmensen in kwetsbare posities en hun kinderen de dupe worden. Om deondermijning door de soevereine en breder, de anti-institutionelebeweging het hoofd te bieden, hebben we drie doelen. Op de eersteplaats staat het handhaven bij wetsovertreding en het tegengaan vangewelddadig extremisme. Ten tweede willen we de impact beperken vangedragingen die de democratische rechtsstaat ondermijnen. Tot slotwillen we zorgen dat de beweging afneemt of in elk geval niet groterwordt om ondermijning van de democratische rechtsorde op de langetermijn te voorkomen.Hieronder volgt een eerste schets van de actielijnen die volgen uit dezedrie doelstellingen. Een deel daarvan betreft reeds bestaande aanpak,zoals de lokale persoonsgerichte aanpak radicalisering, die ook vantoepassing is op soevereinen en aanjagers. Andere concrete maatregelenvinden een verdere uitwerking in de reeds aangekondigde brief overbredere anti-institutionele tendensen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2163 1. Handhaven van wetsovertreding en tegengaan gewelddadigextremismeDe fenomeenanalyse laat zien dat een aanzienlijk deel van de mensen datzich soeverein verklaart zich niet langer aan Nederlandse wet- ofregelgeving houdt. Diverse instellingen, zoals gemeenten, de Belasting-dienst, leerplichtambtenaren, het CJIB en de rechterlijke macht hebben temaken met belemmeringen in hun werk door wetsovertredingen vansoevereinen. Dat is niet acceptabel. Onze organisaties moeten hun werkkunnen doen en handhaven waar nodig. Want uiteindelijk geldt deNederlandse wet voor iedereen, ook voor mensen die vinden van niet. Oplokaal niveau kan handhaven bij overtredingen wanneer mensen vanuithun soevereine gedachtengoed de wet overtreden samengaan met zorgen betrokkenheid voor mensen in kwetsbare situaties. Zorg- en veilig-heidshuizen spelen hierin een belangrijke rol.Een kleine groep gaat verder en is bereid tot gewelddadige activiteiten ofactiviteiten die de democratische rechtsstaat ondermijnen, van bedreigingen doxing tot het aanzetten tot haat of voorbereiding op de gewelddadigestrijd. De Minister van Justitie en Veiligheid zet volop in op het handhavenbij wetsovertredingen en het bestrijden van deze extremistischeuitwassen.6Alle instrumenten van strafrecht en bestuursrecht zijn ook voor bedrei-gingen vanuit soevereinen inzetbaar. Voor personen met radicaleopvattingen die uiteindelijke kunnen leiden of geleid hebben tot extremis-tische of terroristische activiteiten is er de persoonsgerichte aanpak. Degemeenten voeren dan multidisciplinaire casus-overleggen met betrokkenpartners uit het veiligheids- en sociaal-zorgdomein en nemen waar nodigmaatregelen en doen op maatgemaakte interventies. Ook soevereinen diede rechtstaat stelselmatig en doelbewust ondermijnen of die radicaliserenrichting gewelddadig extremisme of terrorisme, kunnen wordenopgenomen in deze persoonsgerichte aanpak.Samen met gemeenten en het sociaal/zorgdomein bezien de veiligheids-partners continu of aanscherping nodig is, ook met het oog op de aanpakvan soevereinen waar zorgen over zijn. Gemeenten worden vanuit het Rijkondersteund met kennis en advies. De «handreiking aanpak radicaliseringen terrorismebestrijding op lokaal niveau» wordt momenteel geactuali-seerd. Nieuwere vormen van extremisme waaronder op het gebied van desoevereinen en de mogelijkheden van een persoonsgerichte aanpak heeftin deze doorontwikkeling nadrukkelijk een plek. Ook gaf de NCTV opdrachtaan het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum om onderzoek uitte voeren naar onder andere de profielkenmerken van personen binnenanti-institutioneel extremisme.2. Beperken impact van democratie-ondermijnende gedragingenDe fenomeenanalyse laat zien dat er een groot spectrum van gedragingenis binnen de soevereine beweging. Van het stelselmatig en doelbewustverspreiden van extremistische narratieven, het thuishouden vanleerplichtige kinderen tot oproepen tot geweld. Deze gedragingen hebbenin verschillende mate impact op de democratische rechtsorde. Om dezeimpact te beperken, moeten we voorkomen dat mensen verder gaan in6De Kamerbrief van 17 oktober 2023, over de Themastudie Extremisme van het Analisten-netwerk Nationale Veiligheid, beschrijft op welke wijze we lokaal, nationaal en internationaalwerken aan het tegengaan van extremistische uitwassen en waar de komende periode eendoorontwikkeling plaatsvindt; Kamerstukken II 2023–2024, 29 754. Nr. 692.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2164 hun democratie-ondermijnend gedrag en daarmee kwetsbaren, zoalskinderen, worden beschadigd.7a) Invloed van aanjagers beperkenHiertoe willen we, in de eerste plaats, de invloed beperken van aanjagers.Zij brengen mensen in grote problemen, bijvoorbeeld met adviezen omschulden niet te betalen. Terwijl ze soms zelf aan deze mensen verdienendoor tegen betaling documenten, advies en andere diensten aan tebieden. Een ander type aanjagers neemt het voortouw bij het verspreidenvan feitelijk onjuiste, demoniserende of intimiderende boodschappen overmensen die bij de overheid werken. We gaan het vizier richten op dezeaanjagers, bijvoorbeeld door informatie openbaar te maken over hunwerkwijzen.b) Normeren van democratie ondermijnend gedragMensen moeten duidelijk beseffen wat de consequenties zijn vanovertreding van regels en wetten. We stimuleren aangifte bij intimidatie ofbedreiging. Zoals de fenomeenstudie aangeeft, is gedrag dat dedemocratie ondermijnt niet altijd buitenwettelijk, zoals bijvoorbeeld hetverspreiden van het kwaadaardig elite narratief of het niet erkennen vanhet gezag van de politie. Het is een uitdaging hier op andere wijze grenzente stellen, bijvoorbeeld door mensen aan te spreken op dergelijk gedrag.Waar nodig volgen stopgesprekken door lokaal bestuur of politie. Somsgaat zorgelijk gedrag ook gepaard met sociaal-psychische kwetsbaarheid.Onderdeel van het voorkomen van escalatie, is het bevorderen van eengecombineerde aanpak vanuit zorg- én veiligheidsperspectief.c) Instituties weerbaarder makenOm de impact van democratie-ondermijnend gedrag te beperken, willenwe ook de instituties weerbaarder maken. Door kennis te vergroten,bewustzijn van risico’s te versterken en adequaat hierin te handelen. Depolitie en enkele gemeenten zijn hier al langer mee bezig. We lerenhiervan en ondersteunen met handreikingen en advies op maat. Metlokale bestuurders bezien we hoe gedrag dat de democratische rechts-staat ondermijnt steviger te begrenzen.3. Zorgen dat de extremistische beweging niet groter wordt.De fenomeenanalyse geeft aan dat het grootste deel van de soevereinebeweging veranderingen voorstaat binnen het bestaande systeem(sommigen hiervan noemen zich liever «autonoom»). Veel van dezepersonen hebben concrete zorgen of grieven, waardoor ze hunvertrouwen zijn verloren in de instituties. Anderen zijn op zoek naar eeneenvoudiger manier van leven, buiten de complexe systemen van debredere samenleving. In essentie is dit natuurlijk legitiem; we leven in eenvrij land. Echter, om ondermijning van de democratische rechtsstaat op delange termijn tegen te gaan willen we wel grootschalige verspreiding vanhet anti-institutionele narratief tegengaan en voorkomen dat het extremis-tische deel van de beweging groter wordt.7Onder democratie-ondermijnend gedrag verstaat de AIVD het ontplooien van activiteiten diedoor hun nagestreefde doelen, gebruikte middelen en/of ressorterende effecten op korte oflange termijn onderdelen of het geheel van de democratische rechtsorde als politiek systeemen/of wijze van samenleven ernstig in hun functioneren belemmeren, compromitteren,delegitimeren, ondergraven, saboteren of regelrecht in gevaar brengen (opcit).Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2165 a) Mensen weerbaarder makenHet is belangrijk om deze mensen weerbaar te maken tegen antidemocra-tische narratieven, zodat zij niet aansluiten bij de extremistischegeledingen van de beweging. Hier gaat het om stimuleren van kritischdenken over informatie online. Instituties moeten ook goed feitelijke enbegrijpelijk informatie verstrekken zodat mensen zich minder tot simplifi-cerende complotconstructies wenden. Kansen liggen ook in het tijdigzichtbaar maken door media en (onderzoeks-)journalistiek van extremis-tische narratieven.b) Verbinding versterkenHet is belangrijk om de verbinding te blijven zoeken met mensen diebelangstelling hebben voor het soevereine gedachtegoed. Lokale partnersgeven aan dat deze mensen grote behoefte hebben aan een luisterend ooren dat oprechte aandacht escalatie kan voorkomen. Gemeenten kunnendeze mensen betrekken bij maatschappelijke initiatieven en ondersteunenals ze zich in een kwetsbare positie bevinden. In verbinding komen metmensen die zich afkeren van de instituties is niet makkelijk. Het Ministerievan Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties bundelt de inzichten enondersteunt bij de lokale inzet.ConclusieNederland is een open samenleving met vele vrijheden die zijn vastgelegdin de Grondwet. Dit is echter niet vrijblijvend. Alles staat en valt bij debescherming van de democratische rechtsorde die onze vrijheid énveiligheid mogelijk maakt. Hier moeten we ons gezamenlijk voor inzetten.Met ruimte voor dialoog en respect naar elkaar, maar wel binnen dekaders van onze democratie en rechtsstaat.De Minister van Justitie en Veiligheid,D. Yes¸ilgöz-ZegeriusDe Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,H.M. de JongeTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2166