Literatuurscan sociale media en democratie met speciale aandacht voor anonimiteit

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202530 821Nationale Veiligheid26 643Informatie- en communicatietechnologie (ICT)Nr. 243 BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN BINNEN-LANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 18 oktober 2024Hierbij bieden wij uw Kamer de resultaten aan van de literatuurscansociale media en democratie met speciale aandacht voor anonimiteit,zoals uitgevoerd door de Wageningen Universiteit. Dit onderzoek brengtde recente wetenschappelijke inzichten in kaart over de impact vanverschillende aspecten van sociale media op de democratie, waarbijspeciale aandacht wordt besteed aan de impact van anonimiteit online.Dit onderzoek heeft de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksre-laties aangevraagd n.a.v. de motie Gündog˘an c.s.1Literatuurscan sociale media en democratie met specialeaandacht voor anonimiteitSamenvattingDe literatuurstudie toont dat onderzoek naar de invloed van sociale mediaop de democratie nog geen eenduidig beeld geeft. Het beschikbarewetenschappelijk onderzoek naar sociale media en democratie wordtgedomineerd door studies gericht op de Verenigde Staten. Deze resul-taten zijn niet altijd direct te vertalen naar de Nederlandse context.Daarnaast ontbreekt nog veel onderzoek, onder andere naar deverspreiding van haatdragende communicatie en naar de effecten vansociale media inhoud op (gevoelens van) polarisatie.Een aspect van sociale media dat uw Kamer specifiek vroeg te onder-zoeken is anonimiteit. Anonimiteit online houdt in dat je online eenaccount kan aanmaken zonder je identiteit bekend te maken en dat anderegebruikers je identiteit niet kunnen achterhalen. Uit de literatuurstudiekomt naar voren dat anonimiteit online zowel voor- als nadelen heeft.Enerzijds garandeert anonimiteit het recht op privacy van de gebruiker.Daarbij is de drempel om online te participeren in bijvoorbeeld discussies1Kamerstukken II, 2022–2023, 30 821, nr. 192. kst-30821-243ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2431 lager als je anoniem kan deelnemen. Anderzijds toont recent onderzoekaan dat anonimiteit in zijn algemeenheid niet zorgt voor meer beleefde enbeschaafde gesprekken, en dat anonimiteit zelfregulering en verantwoor-delijkheid in online discussies vermindert.AppreciatieDe resultaten van de literatuurstudie laten geen eenduidig effect vansociale media op de democratie zien. Daarbij herkent het kabinet het beelddat er door de grote hoeveelheid buitenlands onderzoek nog veelonbekend is over de specifieke impact op de Nederlandse democratischerechtsstaat. Daarom gaat het Ministerie van BZK een brede verkenninguitvoeren naar de wijze waarop de kwaliteit van het open publieke debatgewaarborgd kan worden. Hierin wordt gekeken naar kwetsbaarheden inhet open publieke debat, waaronder de wijze waarop desinformatie deNederlandse democratische rechtsstaat in de breedte kan beïnvloeden. Inde voortgangsbrief van de Rijksbrede strategie effectieve aanpak vandesinformatie is uw Kamer hier verder over geïnformeerd.2Het kabinet herkent daarnaast het beeld dat anonimiteit online zowel voor-als nadelen heeft. Het is voorstelbaar dat mensen zich beter gedragenonline als zij niet anoniem zijn. Echter, er zijn principiële en pragmatischeargumenten om anonimiteit op sociale media niet te verbieden. Heteindrapport van de Adviescommissie Versterken Weerbaarheid Democra-tische Rechtsorde benoemt dit ook.3 Het principiële argument is dat er ooklegitieme redenen kunnen zijn om anoniem te zijn op sociale media,bijvoorbeeld voor klokkenluiders of jongeren die in een proces vancoming-out zitten. Het pragmatische argument is dat een verbod slechtskans op effect heeft als het internationaal afdwingbaar wordt vastgelegdin wetgeving, en kan worden gehandhaafd. Ook zou een verbod socialemediabedrijven verplichten meer persoonlijke gegevens te verzamelen.Daarbij benadrukt het kabinet dat anonimiteit online op dit moment nietabsoluut is en dat de verspreiding van zowel illegale als schadelijkeinhoud online reeds wordt tegengegaan met de digitaledienstenveror-dening (DSA). Door middel van het IP adres of aangeleverde email-adressen kunnen dienstverleners de gegevens van gebruikers achter-halen. Bij illegale of onrechtmatige content hebben opsporingsinstantiesbevoegdheden om met behulp van die gegevens de identiteit vangebruikers te achterhalen via dienstverleners.4 Daarnaast verplicht deDSA zeer grote online platformen (VLOPs) risico’s van de diensten die zijaanbieden voor het maatschappelijk debat en de uitoefening vangrondrechten te mitigeren. Dit kan bijvoorbeeld door het in kaart brengenen tegengaan van niet-authentieke accounts (bots). En door het instellenvan adequate algemene voorwaarden en inhoudsmoderatie. Tot slot zijnVLOPs verplicht om hun regels met betrekking tot de inhoudsmoderatievan ongewenste content, waarbij rekening gehouden moet worden metde vrijheid van meningsuiting, duidelijk in hun algemene voorwaarden tezetten. De DSA verplicht VLOPs vervolgens om deze algemenevoorwaarden te handhaven. Daarnaast dienen VLOPs transparant te zijnover hun inhoudsmoderatie via de transparantierapportages.De uitkomsten van de literatuurstudie geven daarom geen aanleiding omanonimiteit online aan te pakken. Het kabinet ziet meer in een gecombi-neerde inzet van wettelijk verplichte moderatie van sociale media2Kamerstukken II, 2023–2024 30 821, nr. 2303Kamerstukken II, 2023–2024, 29 279, nr. 832, bijlage 1.4Artikel 10 van de DSA verplicht platformen om op dergelijke bevelen te reageren.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2432 bedrijven en intensivering van bovengenoemde interventies door politieen justitie wanneer strafbare feiten worden begaan.5Technische mogelijkheden voor alternatievenIn het tweede deel van de motie vraagt uw Kamer het kabinet, in het gevalvan aantoonbare risico’s van anonimiteit voor de democratie, te onder-zoeken welke technische mogelijkheden een oplossing zouden kunnenbieden met behoud van publieke waarden als privacy en het recht opzelfbeschikking. In afwachting van de onderzoeksresultaten heeft devoormalige Staatssecretaris van Koninkrijksrelaties en DigitaliseringAlexandra van Huffelen daarom aan het Platform voor de Informatiesam-enleving (ECP) gevraagd om, naast enkele andere onderwerpen eenaantal sessies begeleidingsethiek te organiseren over het onderwerp«online anonimiteit». Met deze methodologie kijken betrokkenen naar deethische kant van een technologie. Tijdens deze sessies gingen betrokkenpartijen met elkaar in gesprek over de impact van technologischetoepassingen en de daarmee samenhangende waarden.6 De aanwezigenbekeken de betrouwbaarheid van de authenticatie en veiligheid, inclusieonline en de bescherming van privacy, wat tevens ook een grondrecht is.Tijdens deze deelsessies werd gediscussieerd over de ethische overwe-gingen die gepaard gaan met specifieke technologieën of toepassingenvan sociale media platformen. Zo werd in een eerste sessie gesprokenover het gebruik van de Authentiek Naambeleid van Facebook. De tweedesessie ging over het gebruik van de DigID op polis, een participatietool diemet behulp van statistiek en machine-learning opinies van participantenverzamelt en analyseert. Ten slotte ging de derde case over de buren-platform Hallo IJburg waar er gekeken werd naar het invoegen van eennieuwe functie waardoor nieuwe gebruikers door reeds geïdentificeerdegebruikers moeten worden bevestigd, een peer-by-peer identificatie,voordat ze rechten hebben te stemmen op projectideeën. De volledigeverslagen van deze sessies zijn te lezen op http://www.begeleidingsethiek.nl/cases.Uit de sessies werden verschillende technologische alternatievenaangeboden door de deelnemers met een focus op waarden en grond-rechten. Enkele van die technologische oplossingen zouden toepasbaarkunnen zijn op sociale media platformen, participatietools zoals polis enlokale online gemeenschappen. Het staat partijen vrij om te bepalen inwelke mate anonimiteit een rol speelt binnen hun platformen en diensten.Het is belangrijk dat dit gebeurt met inachtneming van onze grondrechten,zoals vrijheid van meningsuiting, privacy en zelfbeschikking, en anderepublieke waarden, zoals veiligheid.Het Ministerie van BZK zal de ontwikkelingen op dit terrein blijven volgenen daarbij steeds inzetten op een waardengedreven focus.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties,J.J.M. UitermarkDe Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,F.Z. Szabó5Kamerstukken II, 2022–2023, 29 754, nr. 7086Aanwezig waren o.a. vertegenwoordigers vanuit Meta, samenleving, jongeren, politie,applicatieontwikkelaars en communicatiebureaus.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2433