Aanpak 'comply or explain' Bonaire, Sint Eustatius en Saba

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202636 800 IVVaststelling van de begrotingsstaten vanKoninkrijksrelaties (IV) en het BES-fonds (H)voor het jaar 2026Nr. 72 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKENEN KONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 6 juli 2026In het regeerakkoord «Aan de slag» is het principe van «comply orexplain» aangescherpt. Dit houdt in dat nieuw beleid, waaronderregelgeving, in beginsel tevens van toepassing is op Bonaire, SintEustatius en Saba (comply), tenzij sprake is van zwaarwegende endeugdelijk gemotiveerde redenen om hiervan af te wijken (explain). In debeleidsbrief Koninkrijksrelaties heb ik aangekondigd dat het kabinet detoepassing van het principe samen met de BES-eilanden en de departe-menten gaat evalueren op basis van de praktijk.1In deze brief ga ik in op de aanpak van «comply or explain» voor Bonaire,Sint Eustatius en Saba. Daarbij ga ik ook in de opvolging van de motiesWhite (GroenLinks/PvdA) c.s.; Bruyning (NSC)/Paternotte (D66); en detoezegging om uw Kamer te informeren over de evaluatie van deVNG-uitvoeringstoetsen.2Aanscherping en toepassing van het principeZoals benoemd in mijn beleidsbrief, is het de bedoeling dat departe-menten bij de voorbereiding van nieuw beleid actief onderzoeken opwelke wijze dit van toepassing kan zijn op Bonaire, Sint Eustatius en Sabaen dit expliciet motiveren. Maatwerk blijft mogelijk -en vaak ook wenselijk-maar wordt steeds transparant en zorgvuldig onderbouwd. Hierbij wordtgestuurd op het realiseren van een gelijkwaardig effect voor inwoners opBonaire, Sint Eustatius en Saba, in relatie tot inwoners in EuropeesNederland. Het mag geen automatisme zijn om op grond van debijzondere omstandigheden bij Bonaire, Sint Eustatius en Saba lagerestandaarden te hanteren. Het is een instrument om te sturen op eengelijkwaardig voorzieningenniveau rekening houdend met de lokale1Kamerstuk II 2025/2026, 36 800 IV, nr. 56.2Kamerstuk II 2025/26, 36 800 IV, nr. 10; Kamerstuk II 2023/24, 36 410 IV, nr. 65; TZ202510-011. kst-36800-IV-72ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2026Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 721 context, waar prioritering en fasering met het oog op uitvoerbaarheidonderdeel van kunnen zijn. Een goed voorbeeld van de toepassing van hetprincipe is de recente voortgangsbrief van de Staatssecretaris van Justitieen Veiligheid over kansspelen.3 Het uitgangspunt hierbij is dat dedoelstellingen gericht op bescherming van mensen tegen de risico’s vangokken, voor héél Nederland gelden. Om rekening te houden met decontext van Bonaire, Sint Eustatius en Saba wordt de situatie daar nueerst beter in beeld gebracht om vervolgens te bepalen welke maatre-gelen aldaar passend zijn voor het behalen van de doelstellingen.Beleidsinzet van dit kabinetHet uitgangspunt is dat het principe van «comply or explain» betrekkingheeft op het gehele rijksbeleid, waaronder beleidsdoelstellingen, dedaarvoor beschikbaar gestelde middelen, alsmede wet- en regelgeving enoverige beleidsinstrumenten. Dit sluit aan bij bestaande kaders, zoals deAanwijzingen voor de regelgeving, het Draaiboek voor de regelgeving enhet Beleidskompas, waarin is vastgelegd dat expliciet wordt afgewogen inhoeverre regelgeving van toepassing is op Bonaire, Sint Eustatius enSaba. Afwijking van «comply» is uitsluitend aan de orde met het oog opde bijzondere omstandigheden waardoor Bonaire, Sint Eustatius en Sabazich wezenlijk onderscheiden van Europees Nederland.Dat betekent dat mijn collega bewindspersonen bij het opstellen van deverschillende beleidsbrieven hebben gereflecteerd op de toepasbaarheidhiervan op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Dit ziet er per beleidsterreinverschillend uit:–Op het gebied van zorg betekent dit de ambitie om naar een gelijk-waardig voorzieningenniveau toe te werken op het gebied van zorg,jeugd en ondersteuning, met aandacht voor preventie, kansrijke start,gezonde voeding en versterking van de randvoorwaarden van hetzorgstelsel.4–Deze ambitie geldt ook op het gebied van onderwijs, cultuur enkansengelijkheid waarvoor al onderwijs- en cultuuragenda’s bestaanen de emancipatienota.5–Er is aandacht voor klimaatadaptatie, weerbaarheid en duurzaamheidop Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Zo wordt voor de klimaatplannenvoor Bonaire, Sint Eustatius en Saba aansluiting gezocht bij deNationale Klimaatadaptatiestrategie en krijgt het Natuur en Milieube-leidsplan Caribisch Nederland een tweede fase.6 De plannen voorwonen op Bonaire, Sint Eustatius en Saba worden uitgewerkt in eenBeleidsagenda Volkshuisvesting en Bouwen 2027–2030.7–Wat betreft economische ontwikkeling en bestaanszekerheid iszichtbaar aandacht voor sociaaleconomische weerbaarheid, ondermeer via het Economisch Groeiplatform Carib en investeringen indigitale infrastructuur en de initiatieven op het gebied van voedselze-kerheid. Over de invulling van de € 30 miljoen voor bestaanszekerheidvindt al intensieve samenwerking plaats.8–Op het gebied veiligheid en weerbaarheid wordt het Caribisch gebiedexpliciet genoemd als onderdeel van het bredere veiligheidsbeeld vanNederland en het Koninkrijk, mede in het licht van de ontwikkelingenin en rond Venezuela, hybride dreigingen en cyberveiligheid. Ook is3Kamerstuk II 2025/2026, 24 557, nr. 282.4Kamerstuk II 2025/2026, 36 800 XVI, nr. 191.5Kamerstuk II 2025/2026, 36 800 VIII, nr. 148.6Kamerstuk II 2025/2026, 36 800 XIV, nr. 84; kamerstuk II 2025/2026, 36 800 XXIII, nr. 57;kamerstuk II 2025/2026, 36 800 XII, nr. 34.7Kamerstuk II, 2025/2026, 36 800 XXII, nr. 45.8Kamerstuk II, 2025/2026, 36 800 XIII, nr. 41.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 722 het Caribisch deel van het Koninkrijk opgenomen in het nationaleveiligheids- en defensiebeleid. Verder is er aandacht voor ondermij-ning en versterking van de politiecapaciteit.9Evaluatie van de toepassing van het principeZoals benoemd in mijn beleidsbrief evalueert het kabinet samen met deeilanden de toepassing van het principe mede op basis van ervaringen uitde praktijk en betrekt hierbij de andere departementen. De evaluatie vindtplaats op basis van in ieder geval:1.Bestaande advies- en evaluatierapporten, waaronder in ieder geval:CDe Periodieke Rapportage artikel 4 Begrotingshoofdstuk IVKoninkrijksrelaties «Bevorderen sociaaleconomische structuur»over de periode 2016–202310;CHet adviesrapport «Gelijkwaardigheid als grondwettelijkeopdracht» van de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie enRacisme (hierna: NCDR);CHet eindrapport «Discriminatie doorbreken» van de Staatscommis-sie tegen Discriminatie en Racisme;CEerdere rapporten van onder andere de Raad voor het OpenbaarBestuur, de Raad voor leefomgeving en infrastructuur en deCommissie sociaal minimum Caribisch Nederland;11CDaarbij betrek ik in ieder geval ook het nog te verwachten onder-zoek naar de toepassing van het principe door het College voor deRechten van de Mens.2.Een nadere juridische analyse van «comply or explain» in het licht vande Grondwet (verhouding artikel 1 en 132a, lid 4, van de Grondwet);3.De kabinetsreactie op het onderzoek naar een statusverandering vanLGO naar UPG van Bonaire, Sint Eustatius en Saba die in het vierdekwartaal van dit jaar met uw Kamer wordt gedeeld;4.Dialoog met enerzijds mijn collega bewindspersonen en anderzijds deeilandsbesturen over hoe zij aankijken tegen toepassing van hetprincipe.Ik informeer u dit najaar over de voortgang van de evaluatie van hetprincipe, in die brief zal ik ook namens het kabinet op het adviesrapportvan de NCDR reageren.12Praktische maatregelen voor het waarborgen van het principeOver het waarborgen en het toepassen van het principe van «comply orexplain» is uw Kamer eerder geïnformeerd.13 In de opvolging daarvanworden Bonaire, Sint Eustatius en Saba beter betrokken bij de totstand-koming van beleid en wetgeving, onder andere door processen rondstartnotities, (internet)consultaties en door het rijksbrede wetgevingsover-zicht te verbeteren. Daarnaast worden (internet)consultaties waar relevantmeertalig toegankelijker gemaakt (Nederlands, Engels en Papiaments),zodat de lokale overheden, inwoners en bedrijven op de eilandeneffectiever kunnen participeren en goed geïnformeerd zijn over nieuwbeleid en wetgeving. Ook wordt de VNG Caribendesk verder dooront-wikkeld, die een belangrijke rol speelt in kennisdeling en het uitvoeren vanuitvoeringstoetsen voor wetgeving die aansluit bij de eilandelijke context.9Kamerstuk II 2025/2026, 36 800 V, nr. 103; kamerstuk II 2025/2026, 36 800 X, nr. 78.10Kamerstuk II 2025/2026, 33 189, nr. 22.11Kamerstuk II, 2025/2026, 36 800 IV, nr. 21; kamerstuk II, 2023/2024 36 410 IV, nr. 43.12TZ202605-100.13Kamerstuk II 2024/2025, 36 600 IV, nr. 70; kamerstuk II, 2022/2023, 36 200 IV, nr. 85.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 723 Uitvoerbaarheidstoets Decentrale Overheden (hierna: UDO) enuitvoeringstoetsenDe VNG Caribendesk heeft twee uitvoeringstoetsen uitgevoerd voorBonaire, Sint Eustatius en Saba. Hiermee is uitvoering gegeven aan eentoezegging aan uw Kamer.14 De eerste toets had betrekking op hetwetsvoorstel tot wijziging van de Wet Bibob (Bevordering integriteitsbe-oordelingen door het openbaar bestuur). De tweede uitvoeringstoetsbetrof het besluit tot wijziging van het Besluit openbare bibliotheekvoor-zieningen. De uitkomsten van deze pilot met uitvoeringstoetsen laten ziendat het van belang is om uitvoeringstoetsen uit te voeren, om inzicht teverkrijgen in de uitvoerbaarheid van voorgenomen wet- en regelgevingvoor de openbare lichamen. Wel liet het proces zien dat uitvoerings-toetsen voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba op onderdelen eenvoudigermoet worden vormgegeven dan gebruikelijk is voor gemeenten inEuropees Nederland. Daarnaast moet een uitvoeringstoets niet al te vroegin het proces worden ingericht, omdat het dan lastig is voor de openbarelichamen om de consequenties van voorgenomen wetgeving volledig teoverzien (onder meer de financiële onderbouwing). Tot slot onderstrepende uitvoeringstoetsen het belang van maatwerk.Op verzoek van mijn ministerie heeft het onafhankelijke onderzoeks-bureau, de DSP-groep, vervolgens een advies geschreven over de inzetvan de UDO en uitvoeringstoetsen in Caribisch Nederland. Hiermee isuitvoering gegeven aan de motie Bruyning (NSC)-Paternotte (D66).15 Hetadvies van de DSP-groep biedt concrete handvatten om de uitvoer-baarheid van beleid en wetgeving, via de inzet van de UDO en de van hetproces van de UDO deel uitmakende uitvoeringstoetsen, vooraf beter tetoetsen. Hierbij wordt geadviseerd om, indien er bij een beleidsintensi-vering wordt gekozen voor harmonisatie (comply), en er voor EuropeesNederland wordt gestart met de UDO, Bonaire, Sint Eustatius en Sabastandaard mee te laten lopen. Daarbij wordt geadviseerd om concretewerkafspraken te maken. Deze adviezen sluiten goed aan bij deuitkomsten en ervaringen van de uitvoeringstoetsen zoals die door deVNG zijn uitgevoerd en waarin Bonaire, Sint Eustatius en Saba zichherkennen. Mijn ministerie zal vanuit haar coördinerende rol langs delijnen vanuit het advies afspraken maken met andere ministeries en deVNG over de toepassing van de UDO en uitvoeringstoetsen voor Bonaire,Sint Eustatius en Saba. Ten slotte wordt geadviseerd om bij de dooront-wikkeling van het principe van «comply or explain» haalbaarheid enwenselijkheid nadrukkelijk mee te nemen. Ik ben voornemens om ditadvies mee te nemen bij de aangekondigde evaluatie van het principe.Voor een goede werking van «comply or explain» is een toetsing opuitvoerbaarheid van groot belang. Niet alleen de UDO en uitvoerings-toetsen helpen hierbij, ook het Beleidskader decentraal en gedeconcen-treerd bestuur dat met uw Kamer wordt gedeeld waarin Bonaire, SintEustatius en Saba zijn meegenomen draagt hieraan bij. Dit beleidskaderhelpt om aan de voorkant scherpere keuzes te maken over taaktoedelingnaar de openbare lichamen.Stand van zaken verbetermaatregelen betrokkenheidDe in mijn brief van 20 augustus 202516 opgenomen verbetermaatregeleninzake betrokkenheid van Bonaire, Sint Eustatius en Saba bij «comply orexplain» zijn inmiddels doorgevoerd in de daarvoor in aanmerking14TZ202510-011.15Kamerstuk II 2023/24, 36 410 IV, nr. 65.16Kamerstukken I 2024/2025, 36 600 IV, J.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 724 komende instrumenten. Het komt nu aan op daadwerkelijke toepassingvan deze maatregelen door de departementen. Ik houd hierbij de vingeraan de pols.De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,E. van der BurgTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 IV, nr. 725