Evaluatie Tweede Kamerverkiezing 29 oktober 2025

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202635 165VerkiezingenNr. 102 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 9 januari 2026Op 29 oktober 2025 vond de verkiezing van de leden van de TweedeKamer der Staten-Generaal plaats (TK25). Terugkijkend op de verkiezingconcludeer ik dat deze goed is verlopen. Dat is dankzij de inzet van degemeenten, de Kiesraad en vele vrijwilligers die zich hebben ingezet voorde organisatie van de verkiezing, zowel in de voorbereiding, op deverkiezingsdag zelf als in de dagen daarna bij de vaststelling van deverkiezingsuitslag. Ik heb grote waardering voor deze niet aflatende inzetom de verkiezing wederom in korte tijd mogelijk te maken.Zoals gebruikelijk wordt elke verkiezing geëvalueerd met als doel om na tegaan welke verbeteringen in het verkiezingsproces nodig zijn. Echtervanwege de korte tijdsspanne tussen de Tweede Kamerverkiezing van29 oktober 2025 (TK25) en de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart2026 (GR26) vindt deze evaluatie in twee delen plaats. Dit zoals aange-kondigd in mijn brief van 19 september 2025 over de voorbereiding vande TK-verkiezing.1 Voorliggende brief betreft een verkorte evaluatie ophoofdlijnen van de Tweede Kamerverkiezing ten behoeve van eventueleaanpassingen in de voorbereiding van de GR26. Naar aanleiding vanbeide verkiezingen worden verschillende onderzoeken uitgevoerd enevalueert ook de Kiesraad de verkiezingen uitgebreid. Na de GR26 stuur ikeen uitgebreide evaluatie van beide verkiezingen gezamenlijk aan uwKamer. Hierbij betrek ik ook de rapportages van de verschillendewaarnemers die bij de verkiezingen aanwezig waren.2Tenslotte wil ik van deze gelegenheid gebruik maken om mijn zorg uit tespreken over uitlatingen op sociale media waarbij de integriteit van hetverkiezingsproces, volledig ongefundeerd en onterecht, in twijfel werdgetrokken. Dergelijke verdachtmakingen zijn niet alleen ongefundeerd en1Kamerstukken II, 2025–2026, 35 165, nr. 93.2Bij de TK25 waren dit OVSE en Democracy Volunteers. kst-35165-102ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2026Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 1021 onterecht, ze ondermijnen daarnaast het vertrouwen in onze democratieen doen onrecht aan de enorme inzet van alle betrokkenen.Algemeen beeld Tweede Kamerverkiezing en vooruitblikgemeenteraadsverkiezingenDe commissie voor het onderzoek van de Geloofsbrieven (hierna: decommissie) concludeert dat de TK25 eerlijk, transparant en controleerbaaris verlopen en dat ook deze Tweede Kamerverkiezing voldoet aan dewaarborgen van toegankelijkheid, stemgeheim en stemvrijheid.3De opkomst bij de TK25 was met 78,3% hoger dan de opkomst bij deTweede Kamerverkiezing in 2023 (77,8%). Bij de uitgebreide evaluatie dieik uw Kamer in 2026 na de GR26 doe toekomen ga ik verder in op deuitkomsten uit het kiezersonderzoek en redenen van kiezers om wel of niette gaan stemmen bij deze verkiezing.De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft mij op 27 november2025 per brief verzocht om een reactie op het verslag van de commissievoor het onderzoek van de Geloofsbrieven over het verloop van deverkiezingen, de vaststelling van de verkiezingsuitslag en de toelating vande leden.4 De commissie doet in haar verslag verschillende aanbeve-lingen. In de bijlage bij deze brief ga ik hier op in.A. Weerbaarheid verkiezingsproces Verkiezingen nemen binnen de democratische rechtsstaat een centrale encruciale plek in. Door verkiezingen zijn burgers in staat om op democra-tische wijze te bepalen wie hen vertegenwoordigt. Wanneer verkiezingenopenlijk of heimelijk worden beïnvloed of er ongefundeerde en onterechtetwijfels worden gezaaid over de uitslag, schaadt dit het vertrouwen in hetverkiezingsproces zelf en uiteindelijk de legitimiteit van de volksvertegen-woordiging.Terugkijkend op de TK25 concludeer ik dat het verkiezingsproces zelf (deorganisatie, stemming, telling en uitslagvaststelling) veilig enbetrouwbaar is. Tegelijkertijd heb ik toenemende zorg over de brederecontext van verkiezingen: zowel in het publieke debat als in de informatie-voorziening over verkiezingen. Bedreiging van politici, de inzet vandeepfakes (online, maar ook in de campagne door enkele politici zelf), deverspreiding van desinformatie en activiteit van online nepaccounts zijnhier voorbeelden van. In Nederland hebben we een robuuste democratieen transparante en controleerbare verkiezingen. Ik beschouw de impactvan genoemde risico’s op de uiteindelijke verkiezingsuitslag thans alsbeperkt. Desalniettemin zijn deze ontwikkelingen ongewenst. Het zijndreigingen die actief tegengegaan en bestreden moeten worden. Daaromwerk ik aan maatregelen om de weerbaarheid van verkiezingen verder teverbreden en te versterken om zo dreigingen en risico’s eerder en meerproactief te kunnen signaleren en tegen te gaan. Het detecteren vanbuitenlandse desinformatie is onderdeel van deze maatregelen dieworden uitgewerkt. Ik zal uw Kamer in aanloop naar de Gemeenteraads-verkiezingen hierover nader informeren.Online platformenHet kabinet is alert op signalen van dreigingen via sociale mediaplat-formen. Daarom heeft het kabinet op meerdere momenten contact gehadmet de sociale media platformen over de Tweede Kamerverkiezing. Dit3Kamerstukken II, 2025–2026, 36 852, nr. 1.4Kamerstuk 36 852, nr. 1/2025D48798.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 1022 betrof onder andere bilaterale gesprekken en deelname aan het rondeta-felgesprek van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) over de verant-woordelijkheden die online platformen onder de digitaledienstenveror-dening (DSA) hebben tijdens verkiezingen.5 Uw Kamer is hierovergeïnformeerd in de Kamerbrief over het contact met de platformen.6In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezing heeft het ministerie de«verkiezingen flaggerstatus» ingezet richting X en Meta. In beide situatiesging het om online berichten met instructies over het uitbrengen van eenstem op twee kandidaten. Als een kiezer dit daadwerkelijk zou doen zoudat tot een ongeldige stem hebben geleid. In de bijlage bij deze brief iseen overzicht van de meldingen aan X en Meta bijgevoegd.Ik vind het belangrijk dat platformen verantwoordelijkheid nemen enmaatregelen treffen tegen illegale content, desinformatie en gecoördi-neerd niet-authentiek gedrag. Op dit moment werk ik aan een opzettenvan een structureel gesprek met de platformen over hun verantwoordelijk-heden voor het beschermen van het publiek debat en het verkiezings-proces. Een eerste gesprek met de platformen moet voor de GR26plaatsvinden. Ook heeft de ACM de zeer grote onlineplatformen en zeergrote onlinezoekmachines (VLOPSEs) verzocht om na de TK25 een internepostelectorale evaluatie te verrichten.7B. Opkomst(bevordering) Ten behoeve van de opkomstbevordering heb ik de publiekscampagne«Elke Stem Telt» van 6 tot en met 29 oktober gevoerd. Om de opkomst tebevorderen, richtte de campagne zich specifiek op kiesgerechtigden die(nog) niet altijd stemmen, zoals situationele niet-stemmers en jongeren.Op basis van onderzoek en gedragswetenschappelijke inzichten over dezedoelgroepen is de campagne ontwikkeld. Anders dan voorgaandecampagnes werd extra nadruk gelegd op het belang om de stem nietverloren te laten gaan. Want elke stem telt. Het belang om te gaanstemmen werd daarbij gekoppeld aan concrete onderwerpen die relevantzijn voor deze doelgroepen, zoals woningbouw, de betaalbaarheid vanboodschappen, veiligheid en zorg. De resultaten van de campagne-effectmeting betrek ik bij de uitgebreide evaluatie na de GR26.Ook in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 wordtvanuit het Ministerie van BZK ingezet op het bevorderen van de opkomst.Op basis van de campagne-effectmeting bij de gemeenteraadsverkie-zingen in 2022 en op basis van een uitgebreid doelgroepenonderzoekonder kiezers die (nog) niet altijd stemmen, is de opkomstbevorderendecampagne voor de GR26 vormgegeven. De opkomst tijdens de gemeente-raadsverkiezingen daalt structureel, met een dieptepunt in 2022 toen delandelijke opkomst slechts 51 procent was. In stedelijke gebieden – zoalsin Rotterdam – lag de opkomst zelfs onder de 40 procent. Kiezers hebbenhet gevoel dat ze verder afstaan van de politiek, hebben weinigvertrouwen in het effect van hun stem, ervaren praktische drempels ofvinden verkiezingen en politiek ingewikkeld. Bij lokale verkiezingen is voorhen ook de zichtbaarheid en de herkenbaarheid van de lokale onder-werpen laag. In de publiekscampagne wordt daarom specifiek gefocust opde drempels die door de doelgroep worden ervaren om niet te gaanstemmen. Daarnaast voeren veel gemeenten lokale opkomstbevorde-5ACM, 18 september 2025: Verslag rondetafelgesprek over verantwoordelijkheden onlineplatforms in verkiezingstijd | ACM.6Kamerstukken II, 2025/20 226, 35 165, nr. 97.7ACM, 12 december 2025: Brief aan VLOPs en VLOSEs over postelectorale evaluatie.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 1023 rende campagnes om hun inwoners te motiveren om te gaan stemmentijdens de gemeenteraadsverkiezingen.C. Toegankelijkheid stemlocaties Het is belangrijk dat iedereen zo zelfstandig mogelijk zijn stem kanuitbrengen. Daarom is op 6 mei 2025 door het Ministerie van BZK, insamenwerking met de Kiesraad, de Nederlandse Vereniging voorBurgerzaken en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten het Actieplantoegankelijk stemmen gepresenteerd.8 Dit Actieplan is tot stand gekomenin nauwe samenwerking met belangenorganisaties en ervaringsdeskun-digen. Vooruitlopend op de Tweede Kamerverkiezing zijn verschillendeacties ondernomen in samenwerking met de bij het Actieplan betrokkenpartijen.Net als bij voorgaande verkiezingen heeft belangenorganisatie Ieder(in)een meldpunt toegankelijk stemmen ingericht. Bij het meldpunt zijn 356meldingen binnengekomen die op 174 gemeenten betrekking hadden. Hetaantal positieve ervaringen bedroeg 44%, het aantal negatieve ervaringen33% en 23% van de ervaringen was neutraal. De meeste meldingengingen over het stemlokaal (51% positief en 29% negatief) en hetstembiljet (37% positief en 35% negatief). Negatieve meldingen over hetstembiljet betroffen vaak de grootte van het stembiljet. Negatievemeldingen over het stemlokaal betroffen onder meer de bereikbaarheiden de toegankelijkheid. Opvallend is dat een aantal mensen heeft gemelddat de toegankelijkheid beter was dan bij de vorige verkiezingen.Het Ministerie van BZK laat evaluatieonderzoek onder kiezers uitvoeren. Inde vragenlijst die aan kiezers wordt voorgelegd staan ook vragen over detoegankelijkheid van de verkiezing. De uitkomsten van dit onderzoekworden bij de uitgebreide evaluatie na afloop van de GR26 met u gedeeld.Hierbij wordt dan ook ingegaan op de uitkomsten van de steekproevennaar de toegankelijkheid van stemlokalen die de Kiesraad, als onderdeelvan de uitbreiding van zijn taken, laat uitvoeren bij de GR26.D. Kiezers in het buitenland Voor de TK25 waren 133.589 kiesgerechtigden geregistreerd diepermanent in het buitenland verblijven. Daarnaast hebben zich 2.683kiesgerechtigden geregistreerd die tijdelijk in het buitenland verbleven. Intotaal hebben 86.894 van deze kiezers hun stem uitgebracht. Bij deTweede Kamerverkiezing 2023 waren er in totaal 107.669 kiesgerechtigdengeregistreerd en hebben 69.545 van hen hun stem uitgebracht. Derhalveis er sprake van een significante stijging van zowel de geregistreerdekiesgerechtigden in het buitenland als van de kiezers die vanuit hetbuitenland hun stem hebben uitgebracht. Bij de uitgebreide evaluatie vande TK25 zal ik aandacht besteden aan het proces van stemmen uit hetbuitenland bij de TK25.E. Werving stembureauleden Om gemeenten te ondersteunen in het werven van voldoende stembu-reauleden en tellers heeft het Ministerie van BZK in september 2025 eenlandelijke wervingscampagne voor stembureauleden gevoerd. Dezewervingscampagne richtte zich op het betrekken van jongvolwassenen bijde democratie en verkiezingen door zich aan te melden als stembureaulidof teller tijdens verkiezingen. Gemeenten werden op de hoogte gesteldvan de wervingscampagne van het Ministerie van BZK. Ook ontvingen zij8Kamerstukken II, 2024/25, 35 165, nr. 89.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 1024 een toolkit met daarin communicatiemiddelen die zij voor hun lokalewervingscampagne konden gebruiken. Deze wervingscampagne wordtopnieuw ingezet richting de GR26.F. Postbezorging De adequate bezorging van de verkiezingspost is een cruciale stap in devoorbereiding van een verkiezing. Het is daarom van belang dat dit goedgebeurt en een belangrijk punt van aandacht. In totaal werden er circa 20miljoen stempassen en overzichten van kandidaten bezorgd. In veruit demeeste gevallen is dit goed verlopen. Er zijn echter ook gevallen dat eriets misging in de bezorging van de stempassen. Waar dit aan de ordewas hebben gemeenten er alles op gezet om samen met PostNL tot eenoplossing te komen. Bijvoorbeeld door vervangende stempassen testuren. PostNL neemt veel maatregelen om de bezorging tijdig voor elkaarte krijgen, dit zal ook voor GR26 het geval zijn. Mijn ministerie heefthierover ook regelmatig contact met PostNL. Het blijft echter eentijdkritisch proces waar veel druk op staat.Een belangrijke factor hierbij is dat kiezers tot en met de vrijdag voor eenverkiezing een vervangende stempas, kiezerspas (niet bij gemeenteraads-verkiezingen) of schriftelijke volmacht aan kunnen vragen. Van op hetlaatste moment aangevraagde passen kan (vaak) echter niet meergegarandeerd worden dat deze op tijd bij de kiezer bezorgd worden. Dit iszorgelijk. Om tijdige bezorging mogelijk te maken hebben gemeentenzicht extra ingespannen en zetten veel gemeenten alternatieve bezorgme-thoden in. Ook kunnen kiezers hun pas afhalen bij de gemeente.Gemeenten hebben aangegeven dit ook richting de GR26 opnieuw tedoen. Daarbij hebben gemeenten echter ook aangegeven dat de huidigewettelijke termijnen lastig uitvoerbaar zijn. Om de postbezorging op delangere termijn uitvoerbaar te houden verken ik aanpassing van dezetermijnen.Evaluatie experiment nieuw stembiljetNet zoals tijdens de verkiezing van het Europees parlement in 2024, is ooktijdens deze verkiezing geëxperimenteerd met een nieuw modelstembiljet. Dit experiment vond plaats in dezelfde vijf gemeenten: Alphenaan den Rijn, Boekel, Borne, Midden-Delfland en Tynaarlo. Uit deervaringen die door gemeenten zijn gedeeld blijkt dat de experimentengoed en zonder incidenten zijn verlopen. En ook uit eerste resultaten vande evaluatie die is gehouden onder kiezers, stembureauleden engemeenten blijkt het enthousiasme voor het nieuwe stembiljet wederomgroot. Een breed gedragen eerste beeld is dat het nieuwe stembiljet deuitvoerbaarheid ten goede komt. Een uitgebreide evaluatie van hetexperiment wordt in februari met uw Kamer gedeeld.Uit analyse van de stemmen blijkt dat de meeste kiezers het nieuwestembiljet goed begrijpen. Het percentage ongeldig uitgebrachtestemmen is aanzienlijk gedaald, van 0,74% naar 0,47%. Op landelijkniveau, onder gemeenten waar werd gestemd werd met het huidigestembiljet, lag dit percentage op 0,26%. Uit een analyse van de redenenvan ongeldigheid blijkt dat met name het selecteren van een kandidaat-nummer zonder het inkleuren van een stemvakje voor de partij zorgdevoor fouten. Ik ben voorzichtig positief gestemd over de afname van hetpercentage ongeldige stemmen bij het tweede experiment. Definitieveconclusies zal ik echter pas trekken na het experiment tijdens de GR26,waar meer kiezers met het nieuwe stembiljet voor de eerste keer gaanstemmen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 1025 Het experiment met het nieuwe stembiljet wordt zoals gepland voortgezeten opgeschaald tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026.Kiezers in gemeenten Alphen aan den Rijn, Boekel, Gouda, Leiden,Meierijstad, Midden-Delfland, Nijmegen, Noordoostpolder,’s-Hertogenbosch, Soest en Tynaarlo stemmen dan met het nieuwestembiljet. Dit experiment wordt na afloop opnieuw geëvalueerd. Daarnazal ik een besluit nemen over de vervolgstappen voor het gebruik van hetnieuwe stembiljet.Overige onderwerpenAanvullend op de evaluatie van de TK25 informeer ik u bij gelegenheidvan deze brief over de volgende onderwerpen:A. Wet kwaliteitsbevordering uitvoering verkiezingsproces Op 1 januari 2026 is de Wet kwaliteitsbevordering uitvoering verkiezings-proces in werking getreden. De Kiesraad heeft hiermee nieuwe taken enbevoegdheden gekregen in het verkiezingsproces, voor het eerst bij deGR26. De Kiesraad is klaar voor deze nieuwe rol. Vooruitlopend op dezewet heeft de Kiesraad bij de TK25 al een aantal extra taken op zichgenomen, waar geen wettelijke grondslag voor nodig is, zoals hetinformeren van gemeenten via de Nieuwsbrief Verkiezingen, factsheets eninstructies en het opnieuw ontwerpen en beheren van de ToolkitVerkiezingen.B. Abacus / verkiezingssoftware. Gefaseerde invoering doorKiesraad De Kiesraad ontwikkelt een nieuw softwareprogramma voor deberekening van de uitslag van de verkiezingen: Abacus. Deze software zalop termijn de module Uitslagvaststelling van het programma Ondersteu-nende Software Verkiezingen (OSV2020) vervangen. Bij de GR26 makenbij wijze van pilot maximaal 20 gemeenten (op vrijwillige basis) gebruikvan Abacus. Het gaat om gemeenten met een centrale stemopneming.Abacus wordt bij deze pilotgemeenten alleen gebruikt bij de stemopnameop het niveau van het gemeentelijk stembureau (GSB). Bij het vaststellenvan de uitslag en de zetelverdeling door het centraal stembureau (CSB)wordt OSV2020 gebruikt. De pilot zorgt ervoor dat de Kiesraad deintroductie van Abacus goed kan begeleiden en eventueel verbeterpuntenbij de ontwikkeling van de software kan meenemen. Bij de pilotge-meenten die Abacus op het GSB-niveau gaan gebruiken, zal ook OSV2020worden geïnstalleerd en geconfigureerd, zodat er te allen tijde gebruik kanworden gemaakt van goed werkende uitslagprogrammatuur. Iederepilotgemeente wordt daarnaast ondersteund door een medewerker vande Kiesraad om het pilotproces goed te begeleiden. De Kiesraad gaat depilot na de gemeenteraadsverkiezingen evalueren. Alle overigegemeenten gebruiken zowel op het GSB-niveau als op het CSB-niveau dehuidige uitslagprogrammatuur, OSV2020.De Wet programmatuur verkiezingsuitslagen is op 1 augustus 2025 inwerking getreden. De Kiesraad is sindsdien formeel de beheerder van deuitslagprogrammatuur en stelt deze ter beschikking aan de gebruikers. Indie rol heeft de Kiesraad de bevoegdheid om te kiezen voor centraalgehoste of decentraal gehoste programmatuur. Net zoals OSV2020 wordtAbacus decentraal gehost. Dat betekent dat de programmatuur gebruiktwordt op «standalone computers» die niet zijn verbonden met hetinternet. De Kiesraad heeft voor die opzet gekozen vanwege de huidigetechnische stand van zaken en uitgevoerde risicoanalyses. De Kiesraadneemt passende maatregelen ter bevordering van een betrouwbaar enTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 1026 veilig gebruik van de uitslagprogrammatuur, die na afstemming metketenpartners in het zogenaamde samenwerkingsprotocol en de aansluit-en gebruiksvoorschriften zijn opgenomen. De papieren processen-verbaalblijven leidend in de vaststelling van de uitslag.C. Voortgang wettelijke kaders digitale hulpmiddelen In reactie op het verslag van het schriftelijk overleg inzake het Actieplantoegankelijk stemmen en het Eindrapport kostenonderzoek TK23 en EP249heb ik aangegeven uw Kamer met deze brief te informeren over devoortgang van het traject inzake de wettelijke kaders voor digitalehulpmiddelen die door stembureaus worden gebruikt. EenIT-consultancybureau heeft in opdracht van het Ministerie van BZK eennader advies opgesteld over de benodigde kaders voor dergelijkehulpmiddelen op het gebied van security en privacy. In dat kader hebbenzij de verschillende applicaties die gemeenten gebruiken bij de werkzaam-heden van de stembureaus onderzocht. Het advies is als bijlage bijge-voegd bij deze brief. Het advies vormt de volgende stap in het komen totwettelijke kaders voor de digitale hulpmiddelen die door stembureausworden gebruikt. Ik verwacht hier dit jaar voortgang op te maken en uwKamer hierover te informeren.Tot slotDirect na de afgelopen Tweede Kamerverkiezing zijn de voorbereidingenvoor de aankomende gemeenteraadsverkiezingen op 18 maartaanstaande opgepakt door gemeenten en de Kiesraad. Uit de gesprekkendie ik met de Kiesraad en gemeenten voer komt naar voren dat dievoorbereidingen voorspoedig gaan. In de voorbereiding naar de gemeen-teraadsverkiezingen blijf ik doorlopend contact houden met gemeenten ende Kiesraad.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,F. Rijkaart9Kamerstukken II, 2025/26, 35 165, nr. 95Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 1027