Verkenning beleving herkomstclassificaties onder Nederlandse inwoners

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202432 824IntegratiebeleidNr. 437 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN ENWERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 20 juni 2024Zo lang niet alle inwoners van Nederland gelijkwaardige kansen krijgenom mee te doen in de samenleving, bijvoorbeeld vanwege discriminatienaar herkomst, is beleid gericht op het bevorderen van gelijkwaardigekansen nodig. In een steeds diversere samenleving zijn herkomst, religieof kleur geen verwaarloosbare kenmerken en dus relevant. Inzicht in deposities van en relaties tussen Nederlanders met verschillende achter-gronden op beleidsterreinen zoals onderwijs, zorg, de arbeidsmarkt ofdiscriminatie, is noodzakelijk voor het maken van effectief en inclusiefbeleid. Hoe met terminologie en categorisering naar herkomst om tegaan, op een wijze die inclusief, niet stigmatiserend én noodzakelijk is,vraagt een zorgvuldige afweging.Daarom heb ik het Verwey-Jonker Instituut onderzoek laten doen naar debeleving van herkomstclassificaties onder Nederlandse inwoners. Dezeverkenning geeft invulling aan mijn toezegging van 19 april 20221 waarinik aangaf te willen onderzoeken welke voor- en nadelen er zijn in hethanteren van de gewijzigde terminologie naar herkomst die het CentraalBureau voor de Statistiek (CBS) op 16 februari 2022 berichtte te gaanvoeren.2 Doel is meer inzicht te krijgen in wat deze nieuwe indeling vanhet CBS voor de terminologie van het Ministerie van Sociale Zaken enWerkgelegenheid (SZW) betekent. Daartoe werd onderzocht hoe Neder-landers met verschillende etnisch-culturele achtergronden deze termino-logie naar herkomst ervaren. In deze brief schets ik de aanleiding van deverkenning, de onderzoeksresultaten en ga ik in op de betekenis van deuitkomsten voor de door mijn ministerie te hanteren terminologie naarherkomst.1Antwoorden op Kamervragen over bericht «CBS past indeling rond migratie aan» | Kamerstuk |Rijksoverheid.nl.2CBS past indeling rond migratie aan na consultatie externe partijen | CBS. kst-32824-437ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 824, nr. 4371 Nieuwe CBS indeling rond migratieSinds februari 2022 voert het CBS een nieuwe indeling rond deaanduiding van de herkomst van verschillende groepen Nederlanders. HetCBS geeft aan dat het doel van hun aanpassing is tot een betere indelingte komen en daardoor tot statistieken die meer aansluiten op demaatschappelijke ontwikkelingen. Het CBS heeft de oude hoofdindeling«westers/niet-westers» vervangen door een nieuwe indeling op basis vanwerelddelen (zoals «Europa en buiten-Europa») en veelvoorkomendeimmigratielanden (zoals Suriname en Turkije). Ook werd het meerbepalend waar iemand zelf geboren is en minder bepalend waar iemandsouders geboren zijn. In plaats van de term «migratieachtergrond» kooshet CBS met de nieuwe indeling om personen die buiten Nederland zijngeboren aan te duiden als «migrant» en personen die hier geboren zijnmet tenminste één ouder die in het buitenland is geboren als «tweedegeneratie».Het CBS sluit met de veranderingen aan op het advies van de Weten-schappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) om zo feitelijk mogelijkom te gaan met data naar herkomst. Daarbij geeft de WRR aan dat hetbelangrijk is aan te sluiten bij de demografische ontwikkeling van eensteeds diverser wordende Nederlandse samenleving.3Uitkomsten onderzoekHet Verwey-Jonker Instituut onderzocht in de u voorliggende verkenningdiverse termen om inzicht te krijgen in hoe respondenten met en zondermigratieachtergrond deze termen ervaren. Hiervoor is een vragenlijstontwikkeld en uitgezet onder 1471 panelleden (Nederlanders met enzonder migratieachtergrond) met een volledig ingevulde respons van1103 (74,9%). In drie focusgroepen met (totaal 18 deelnemers) zijn debevindingen kwalitatief geduid. In de vragenlijst zijn de volgende termenopgenomen: 1) Nederlander met een (X) achtergrond (bijv. Nederlandermet een Turkse achtergrond); 2) (X) Nederlander (bijv. Turkse Neder-lander); 3) Nederlander met een migratieachtergrond; 4) Nederlander meteen biculturele achtergrond; 5) Eerste generatie migrant; 6) Persoon vande tweede generatie.Het onderzoek concludeert dat het benoemen van elke vorm vanherkomstclassificatie tussen Nederlanders als negatief wordt ervaren,door zowel mensen met als zonder een migratieachtergrond. Dit komt metname vanwege het door de respondenten vermeende risico op mogelijkeuitsluiting en ongelijke behandeling op basis van herkomst, mogelijk doorde overheid zelf. De term die als minst negatief wordt ervaren is de termNederlander met X-achtergrond (bijvoorbeeld: Nederlander met eenSurinaamse achtergrond).De onderzoekers geven aan dat de beleving van de termen voor respon-denten met een eerste of tweede generatie migratieachtergrond samen-hangt met de mate waarin ze zich in Nederland thuis voelen en zich erbijvoelen horen. Hoe meer deze respondenten zich erbij voelen horen inNederland, hoe minder ongelijkwaardig ze de termen achten. Deelnemersaan de focusgroepen benadrukken bovendien het belang van het centraalstellen van de term «Nederlander» bij elke classificatie om vorm te gevenaan het erbij horen.3Migratie en classificatie: Naar een meervoudig migratie-idioom – 34 | Verkenning | WRR.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 824, nr. 4372 Terminologie doet er toeDe resultaten van de verkenning laten bovenal zien dat terminologie ertoe doet. De toepassing van en de mogelijke stigmatiserende en uitslui-tende impact die terminologie naar herkomst kan hebben, vraagt om eenzorgvuldige afweging.Ik heb eerder aangegeven dat dit kabinet inclusief samenleven nastreeft,waarbij de diversiteit die ons land rijk is, er mag zijn en wordt gerespec-teerd. Inclusie vergt gelijkwaardigheid, wederkerigheid en open en actiefluisteren naar elkaar – ook door de overheid.4Iedereen die in Nederland woont (mensen die hier geboren zijn –ongeacht waar de wieg van hun (voor)ouders stond, mensen die hier nietgeboren zijn maar in Nederland een leven hebben opgebouwd, mensenwaarvan de voorouders hier al generaties lang wonen en óók nieuw-komers en hun kinderen) is onderdeel van de Nederlandse samenlevingen moet zich een volwaardig burger weten en voelen. Samenleven is eentwo-way street: van onze inwoners verwachten we proactieve deelnameaan de maatschappij. Dat vraagt een samenleving die iedereen de kansbiedt zijn talenten te ontplooien. Mensen onnodig aanduiden aan de handvan een (gepercipieerde) herkomst acht ik niet behulpzaam voor hetsamenleven met elkaar.Het kabinet dient in het maken van beleid zorgvuldig af te wegen wanneereen herkomstclassificatie er toe doet. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijnbij beleid gericht op het bevorderen van gelijkwaardige kansen enevenredige posities, alsook de aanpak van discriminatie en racisme. Ditsluit ook aan bij de bevinding van de onderzoekers dat onderscheid naarherkomst wel als gerechtvaardigd wordt gezien in het kader van (beleids)-onderzoek naar discriminatie en ongelijkheid. Om te bezien of, en zo jawelk, beleid noodzakelijk is, kan op verschillende beleidsdomeinen (zoalswonen, arbeidsmarkt, zorg, discriminatie) onderzoek nodig zijn naar derelaties tussen groepen Nederlanders van verschillende achtergronden enspecifieke in- en uitsluitingsmechanismen.Wanneer toepassing van herkomstclassificering op de beleidsterreinenvan SZW noodzakelijk is, zal SZW de term «Nederlander met een (X)achtergrond» (bijvoorbeeld Nederlander met een Surinaamse achter-grond) hanteren. Deze term wordt van alle getoetste termen het meestgedragen.Ik neem nota van de conclusie van de onderzoekers dat het benoemenvan herkomst door de overheid sommige mensen het gevoel van eenongelijke behandeling geeft. Hieraan ligt volgens de onderzoekers eenverminderd vertrouwen in de overheid ten grondslag, als gevolg vansituaties waarin herkomst tot onterechte behandeling van overheidsin-stanties heeft geleid. Het is belangrijk dat de overheid blijft investeren inhet herstel van vertrouwen.Ik ben me ervan bewust dat deze wijze van categoriseren per definitie eenproces van in- en uitsluiting is en mogelijk onwenselijke gevolgen en eenstigmatiserende impact op de mensen en groepen om wie het gaat kanhebben. Evenzeer kan beleidsonderzoek en de publicatie ervan, stereo-typen en vooroordelen ontkrachten. Het werken met terminologie en4Kamerbrief visie op het begrip integratie | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl en Kamerbrief metkabinetsreactie op het eindadvies van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050| Kamerstuk | Rijksoverheid.nl.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 824, nr. 4373 categorisering in beleid vraagt dan ook constante afweging en reflectie,waarover transparant gecommuniceerd moet worden met betrekking totnut, context en noodzaak.De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,C.E.G. van GennipTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 824, nr. 4374