Vervolg toezegging onwaardigheid in het erfrecht

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202529 279Rechtsstaat en Rechtsorde33 836Personen- en familierecht33 552SlachtofferbeleidNr. 928 BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 6 maart 2025Hierbij informeer ik u over het vervolg op de toezegging van detoenmalige Minister voor Rechtsbescherming om de regeling voor de«onwaardigheid» van erfgenamen (artikel 4:3 Burgerlijk Wetboek (BW)) tewijzigen.Aanleiding toezeggingDeze toezegging is gedaan in het commissiedebat civielrechtelijkeonderwerpen op 10 november 2022.1 De aanleiding voor deze toezeggingwas een uitspraak van de rechtbank Gelderland.2 In deze (civiele) zaak hadde rechtbank geoordeeld dat de man die zijn echtgenote op gruwelijkewijze om het leven heeft gebracht, aanspraak kon maken op haarnalatenschap en niet onwaardig was om te erven omdat hij daar nietstrafrechtelijk voor was veroordeeld.Op grond van artikel 4:3, eerste lid, onder a, van het Burgerlijk Wetboek(BW) is iemand van rechtswege onwaardig om te erven van degene die hijom het leven heeft gebracht. De wet vereist daarvoor een onherroepelijke(strafrechtelijke) veroordeling. In de casus die aanleiding voor detoezegging is geweest, had de man uitsluitend TBS opgelegd gekregen.Inmiddels hebben het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden in hoger beroepen recent ook de Hoge Raad in cassatie geoordeeld dat de man toch geenaanspraak kan maken op de nalatenschap van zijn echtgenote.3De Hoge Raad overwoog daarbij dat, ook indien iemand niet op grond vanartikel 4:3, eerste lid, onder a, BW van rechtswege onwaardig is om teerven, zich omstandigheden kunnen voordoen op grond waarvan het naarmaatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn datdeze persoon aanspraak heeft op een nalatenschap. De feiten enomstandigheden van de casus kunnen naar het oordeel van de Hoge Raadniet tot een ander oordeel leiden dan dat het naar maatstaven van1Kamerstukken II 2022/23, 29 752, nr. 16, p. 7.2Rb. Gelderland 26 januari 2022, ECLI:NL:RBGEL:2022:498.3HR 6 december 2024, ECLI:NL:HR:2024:1797, r.o. 3.7. kst-29279-928ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 279, nr. 9281 redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat de man aanspraak heeftop de nalatenschap van zijn vrouw. De omstandigheid dat de man nietonherroepelijk strafrechtelijk is veroordeeld, stond daaraan volgens deHoge Raad niet in de weg.Vervolg na toezeggingMet het oog op de uitvoering van de toezegging is aan deskundigen enbetrokken organisaties uit de rechtspraktijk de vraag voorgelegd of hetwenselijk is om artikel 4:3 BW zo aan te passen dat – kort gezegd – geenfinancieel voordeel gehaald mag worden uit een misdrijf, ongeacht eenstrafrechtelijke veroordeling. De algemene lijn van de reacties was dat opjuridisch vlak nut en noodzaak van een dergelijke wetswijziging wordenbetwijfeld.4 Zaken als hier aan de orde zijn zeer uitzonderlijk. Bovendien,zo werd geconstateerd, voorziet de wet voor deze uitzonderlijke gevallenal in een mogelijkheid voor de rechter om de onwaardigheid uit tespreken, ook als niet aan de specifieke gronden voor onwaardigheid isvoldaan. De recente uitspraak van de Hoge Raad bevestigt dezemogelijkheid.De Stichting Landelijk Advocaten Netwerk Gewelds- en Zeden Slachtoffers(LANGZS) en Slachtofferhulp Nederland gaven aan positief te staantegenover een wetswijziging. Zij wezen op het belang dat wordt gezochtnaar een oplossing die recht doet aan het leed van de nabestaanden endie hen niet belast met extra verantwoordelijkheden. Daarbij kan wordengedacht aan (het moeten beginnen van) een gerechtelijke procedure omde onwaardigheid in te roepen.Wenselijkheid wetswijzigingHoewel de wens om de wet te wijzigen vanuit het perspectief vannabestaanden invoelbaar is, kan met een wetswijziging niet wordenvoorkomen dat nabestaanden in een gerechtelijke procedure wordenverwikkeld, al dan niet op eigen initiatief. Ook een regeling waarbijbijvoorbeeld TBS in beginsel leidt tot onwaardigheid kan niet verhinderendat het uiteindelijke oordeel of sprake is van onwaardigheid tot erven aaneen rechter wordt voorgelegd, bijvoorbeeld door de erfgenaam aan wieTBS is opgelegd die diens onwaardigheid betwist. Daarbij zal ook altijdbehoefte blijven aan het vangnet van de redelijkheid en billijkheid. Dediversiteit van gevallen waarin TBS kan worden opgelegd en de verschei-denheid aan psychische stoornissen en omstandigheden die daarbijkunnen spelen, maken dat het stellen van een absolute regel niet mogelijkis.Gelet op de recente uitspraak van de Hoge Raad is er mijns inziens geennoodzaak om voor de onwaardigheid tot erven na oplegging van TBS totwetswijziging over te gaan. De Hoge Raad heeft immers uitdrukkelijkbepaald dat een rechter in voorkomende gevallen ook met het bestaandewettelijk kader tot het oordeel kan komen dat de dader die enkel TBS krijgtopgelegd geen aanspraak kan maken op de nalatenschap van hetslachtoffer.4Van de volgende organisaties is een reactie ontvangen: Koninklijke Notariële Beroepsorgani-satie, Netwerk Notarissen, Raad voor de rechtspraak, Slachtofferhulp Nederland, StichtingLandelijk Advocaten Netwerk Gewelds en Zeden Slachtoffers (LANGZS), TBS Nederland,Vereniging Erfrecht Advocaten Nederland (VEAN), Vereniging Familie- en erfrecht AdvocatenScheidingsmediators (VFAS) en Vereniging van TBS advocaten.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 279, nr. 9282 Ik acht het daarom niet opportuun om een wetsvoorstel tot aanpassingvan de bepaling over de «onwaardigheid» van erfgenamen voor tebereiden en in procedure te brengen.De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,T.H.D. StruyckenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 279, nr. 9283