Uitkomsten OndernemersTop en Monitor Ondernemingsklimaat 2024 en vooruitblik naar 2025

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202532 637BedrijfslevenbeleidNr. 662 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 19 december 2024Een aantrekkelijk ondernemingsklimaat is essentieel om groei eninnovatie binnen het bedrijfsleven te faciliteren en onze economie enbrede welvaartsniveau toekomstbestendig te houden. De eerste stap is teweten hoe we ervoor staan en welke zorgen zoal bij ondernemers leven.Hiertoe organiseerde ik op 9 december jl. de eerste OndernemersTop inEindhoven; een unieke gelegenheid om direct de dialoog met onder-nemers aan te gaan en inzichten uit te wisselen over de uitdagingen, maarook de kansen die zij zien. Dit evenement stond in het teken van pratenmét, in plaats van over ondernemers. Daarnaast presenteerde ik diezelfdedag de nieuwste editie van de Monitor Ondernemingsklimaat1 en mijnActieprogramma Minder Druk Met Regels2.Met deze brief informeer ik uw Kamer, conform een toezegging in hetcommissiedebat Staat van de Economie d.d. 2 oktober 20243, over deuitkomsten van de OndernemersTop. Tevens geef ik uw Kamer eenappreciatie van de gepresenteerde cijfers en bevindingen uit de MonitorOndernemingsklimaat 2024. Tenslotte blik ik kort vooruit op de acties dieik in het volgende kalenderjaar (verder) oppak.OndernemersTop 9 december: gespreksuitkomstenTijdens de OndernemersTop ben ik met ruim 160 mkb-ondernemers,vertegenwoordigers van grootbedrijven en brancheorganisaties ingesprek gegaan over de zorgen die leven bij ondernemers, knelpunten inons ondernemingsklimaat en mogelijke oplossingsrichtingen. Meerspecifiek stonden tijdens de Ondernemerstop zes thema’s centraal dievoor deelnemers aan de Top en veel andere ondernemers prioritair zijn:(1) arbeidsmarkt en talent, (2) regelgeving en regeldruk, (3) netcongestie1Kamerstuk 32 637, nr. 659: OndernemersTop, bekendmaking verkenner Pact Ondernemings-klimaat en aanbieding Monitor Ondernemingsklimaat 2024.2Kamerstuk 32 637, nr. 660: Actieprogramma Minder Druk Met Regels.3Kamerstuk TZ202410-028, 2 oktober 2024. kst-32637-662ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 637, nr. 6621 en verduurzaming, (4) innovatie en digitalisering, (5) internationaalondernemen en (6) ruimte en vergunningen.Arbeidsmarkt en talentOver het thema arbeidsmarkt en talent gaven deelnemers aan dat arbeidmeer moet lonen. Vanwege diverse oorzaken is dat nu niet altijd het geval;deelnemers noemden onder meer hoge kosten van kinderopvang en hetvervallen van toeslagen bij meer werkuren. Dit resulteert in onnodig veelonbenut arbeidspotentieel. Daarnaast sprak men over de bestaandemismatch tussen arbeidsvraag en -aanbod. Ondernemers zien oplos-singen in een betere aansluiting van onderwijs op de arbeidsmarkt enmeer kansen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.Deelnemers waren het er verder over eens dat knelpunten op dearbeidsmarkt vragen om samenwerking tussen overheden, onderwijs-instellingen en ondernemers, gebaseerd op vertrouwen.Regelgeving en regeldrukOp het gebied van regelgeving en regeldruk deelden de aanwezigen hunzorgen over de toenemende regeldruk en rapportageverplichtingen(bijvoorbeeld als gevolg van de Corporate Sustainability ReportingDirective (CSRD)) en over de soms lastige vertaling van beleid naaruitvoering en inspectie. Deelnemers riepen op tot een versterkte rol vanhet Adviescollege toetsing regeldruk (ATR). Ook klonk een duidelijkebehoefte aan voorspelbaar en consistent overheidsbeleid, waarbij delange termijn centraal staat en er dus verder dan één kabinetsperiodevooruitgekeken wordt.Netcongestie en verduurzamingDe discussie over netcongestie en verduurzaming spitste zich met nametoe op de noodzaak tot samenwerking op lokaal en regionaal niveau en debehoefte aan meer regie vanuit de overheid om hier stappen in te zetten.Deelnemers gaven daarnaast aan behoefte te hebben aan ruimte omlokaal en op kleine schaal te experimenteren met mogelijke oplossings-richtingen; idealiter zou dit gefaciliteerd worden door ontheffing opbestaande regels, aanvullende regelgeving binnen bestaande wetten enhet op die manier meer ruimte bieden voor pilot projecten.Innovatie en digitaliseringTen aanzien van innovatie en digitalisering benadrukten deelnemers dat erveel reden is om trots te zijn op de innovatiekracht van Nederland, maardat het wel zaak is dat bedrijfsleven en overheid gezamenlijk aan de slaggaan om de goede uitgangspositie te behouden. Van belang is dat deoverheid meer regie neemt op basis van een lange termijn visie, onder-bouwde prioriteiten stelt en inzet op structurele investeringen inonderwijs. Ook de behoefte aan meer (risico)financiering voor nieuweinnovatieve bedrijven kwam aan bod. Daarnaast werd aangegeven dat debrancheverenigingen een belangrijke rol vervullen bij de digitalisering vanhet mkb.Internationaal ondernemenTijdens discussies over internationaal ondernemen werd met name hetbelang van harmonisatie en behoud van een gelijk speelveld (zowelbinnen als buiten de EU) onderstreept. Hiertoe riepen deelnemers op totaansluiting bij EU wet- en regelgeving (in tegenstelling tot het invoerenvan nationale koppen) en meer oog voor kostenverschillen tussenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 637, nr. 6622 EU-lidstaten. Daarnaast zijn handhaving en complexiteit van wet- enregelgeving bij internationaal ondernemen veelgehoorde aandachts-punten.Ruimte en vergunningenOp het vlak van ruimte en vergunningen kwam het gebrek aan benodigderuimte op specifieke locaties (zoals aan het water) of voor specifiekedoeleinden (zoals de circulaire economie) sterk naar voren. Als oorzaakwerd een daadwerkelijk gebrek aan ruimte dan wel terughoudendheid bijvergunningverleners genoemd. Deelnemers riepen op tot meer duide-lijkheid en sturing vanuit de overheid. Ook bij dit onderwerp hieldenondernemers een pleidooi voor een duidelijke bestuurlijke visie voor delange termijn. Op die manier zijn ondernemers eerder geneigd tot meeren minder risicovolle investeringsbeslissingen.In de bijlage van deze brief vindt u het verslag van de OndernemersTop.Deze is ook te raadplegen via www.ondernemers-top.nl.Staat van het ondernemingsklimaat: Monitor Ondernemings-klimaat 2024De Monitor Ondernemingsklimaat is onlangs in opdracht van EZ opnieuwuitgevoerd en richt zich op drie elementen: percepties binnen hetbedrijfsleven, feitelijke ontwikkelingen in Nederland op tal van meetbareindicatoren en een vergelijking met andere landen op basis van interna-tionale rangschikkingen.Voor het eerste onderdeel, de percepties van ondernemers, is gebruikgemaakt van data verzameld middels een vragenlijst die is ingevuld door427 bestuurders en leidinggevenden uit het Nederlandse bedrijfsleven. Degemeten percepties geven een actueel beeld van de mate waarinNederland aantrekkelijk wordt gevonden als land om in te ondernemen.Middels koppeling aan administratieve bedrijvendata van het CBS is hetmogelijk om daarmee uitspraken te doen over het gehele Nederlandsebedrijfsleven (exclusief zzp en non business economy4).Percepties binnen het bedrijfslevenHet ondernemingsklimaat scoort volgens bedrijven gemiddeld eenvoldoende; een 6,0. Wel neemt de waardering af na een 6,7 in 2022 en een6,4 in 2023. Vooral scores voor de energie-infrastructuur, aanwezigheidvan talent, het belastingklimaat en faciliterende wetgeving zijn tenopzichte van voorgaande jaren gedaald. Faciliterende wetgeving enstabiel en voorspelbaar overheidsbeleid worden als voornaamsteverbeterpunten gezien; deze dimensies krijgen de laagste waardering enbepalen tegelijkertijd grotendeels het algehele oordeel van bedrijven. Inpositieve zin valt de waardering voor de kwaliteit van leven op. Ook dedigitale-, kennis- en fysieke infrastructuur scoren structureel goed.Ongeveer een op de vijf bedrijven overweegt in de komende twee jaaractiviteiten naar het buitenland te verplaatsen. Onder bedrijven dieinternationaal actief zijn geldt dit voor ongeveer een op de drie. Dit beeldis vergelijkbaar met dat van vorig jaar. Gevraagd naar investeringsover-wegingen, gaven bijna twee op de drie bedrijven aan de komende tweejaar te investeren in groei en/of uitbreiding. Van deze groep beoogt ruimeen op de drie dit volledig in Nederland te doen.4Overheidssector, zorg en onderwijs, cultuur, sport en recreatie, belangen- en hobbyvereni-gingen en overige dienstverlening (het niet-bedrijfsleven) blijven buiten beschouwing.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 637, nr. 6623 Feiten en cijfersUit andere monitors en (statistische) bronnen blijkt dat de gemetenpercepties op veel punten aansluiten bij beschikbare feiten en cijfers. Zozullen de toegenomen arbeidsmarktkrapte, regeldrukkosten en signifi-cante netcongestie in grote delen van het land hoogstwaarschijnlijkhebben bijgedragen aan dalende waarderingen voor de aanwezigheid vantalent, faciliterende wetgeving en energie-infrastructuur. Positief is datSchiphol en Rotterdam belangrijke knooppunten blijven, de digitaleconnectiviteit is verbeterd en de brede welvaart in vijf jaar tijd duidelijk istoegenomen; dergelijke ontwikkelingen verklaren mogelijk de hogewaarderingen voor de fysieke- en digitale infrastructuur en kwaliteit vanleven.Internationale vergelijkingIn internationaal opzicht houdt Nederland aansluiting bij de kopgroep.Desondanks is ook hier een geleidelijk dalende trend zichtbaar. Tenopzichte van veel Westerse referentielanden behoudt Nederland op demeeste punten een stabiele positie, maar mondiaal lijken we enig terreinte verliezen. Een belangrijke internationale ranglijst om de positie vanNederland te duiden, is de World Competitiveness Ranking van de IMD.Recent daalde Nederland hierin van de 5e naar de 9e plek. Devoornaamste terugvallen zijn te herleiden naar onze krappe arbeidsmarkt,maatschappelijke opvattingen en normen ten aanzien van het bedrijfs-leven en technologische infrastructuur. Het kabinet heeft de ambitie omtot de top vijf van meest concurrerende landen wereldwijd te behoren;werk aan de winkel dus.In aanvulling op het onderzoeksrapport is vorig jaar een digitaal portaalontwikkeld met drie dasboards over het ondernemingsklimaat. Dezegeven de voornaamste onderzoeksuitkomsten overzichtelijk en op meerdynamische wijze weer. De dashboards worden momenteel bijgewerkt enzijn in januari gereed.Vooruitblik op 2025: wat gaan we doen?De uitkomsten van zowel de Monitor Ondernemingsklimaat als deOndernemersTop sterken mij in de overtuiging dat het ondernemings-klimaat op genoemde punten verbeterd moet worden. Gezien het succesvan de afgelopen Top en de behoefte aan een structurele dialoog met hetbedrijfsleven en andere belangrijke partijen, zal ik volgend jaar weer eenOndernemersTop organiseren.Tijdens de afgelopen Top maakte ik tevens de Verkenner voor het PactOndernemingsklimaat bekend – mevrouw Vivienne van Eijkelenborg5. Alletot nog toe opgehaalde input wordt meegenomen in de verdereverkenning van de mogelijke invulling, vormgeving van en deelnemersaan het Pact. Het is mijn streven om in het tweede kwartaal van 2025 tothet uiteindelijke Pact te komen en daarmee in gezamenlijkheid knelpuntenaan te pakken en het vertrouwen van én in ondernemers te versterken. Naafronding van het Pact zal ik uw Kamer nader informeren en het Pacttoezenden.Versterking van het ondernemingsklimaat is een gezamenlijke ambitie vanhet kabinet. Zodoende zijn we recent van start gegaan met een minis-teriële stuurgroep. Deze stuurgroep is verantwoordelijk voor het coördi-5Kamerstuk 32 637, nr. 659: OndernemersTop, bekendmaking verkenner Pact Ondernemings-klimaat en aanbieding Monitor Ondernemingsklimaat 2024.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 637, nr. 6624 neren en toezicht houden op de uitvoering van de voorgenomen plannenen maatregelen van het kabinet ter versterking van het ondernemings-klimaat en vermindering van de regeldruk voor ondernemers. Met deministeriële stuurgroep kan het kabinet er stevig op toezien dat ambitiesworden waargemaakt en er, indien nodig, tijdig kan worden bijgestuurd.Het is nu immers tijd voor actie.De Minister van Economische Zaken,D.S. BeljaartsTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 32 637, nr. 6625