Staat van de Rechtsstaat: Algemeen

Brontekst

De heer Bijlsma: Dank u wel. Dank ook voor de uitnodiging en vooral ook dank voor dit initiatief voor het weer tot leven wekken van dit gesprek over de staat van de rechtsstaat in de Tweede Kamer. Dat is hartstikke belangrijk. Als Democratie Monitor concludeerden wij namelijk laatst dat de democratie in Nederland niet door de apk komt. Uit onze data-analyse van 45 indicatoren voor een gezonde democratie bleek dat er 18 verslechterd waren sinds 2014 en slechts 9 verbeterd. De negatieve trends zijn bovendien krachtiger dan de positieve trends. Groot onderhoud aan de democratische rechtsstaat is dus hard nodig. Ik wil twee belangrijke punten uitlichten waarbij wij negatieve ontwikkelingen zien, ook in de data. Het eerste punt is het democratisch gehalte van politiek en bestuur. We zien bijvoorbeeld dat steeds meer voorstellen in verkiezingsprogramma's niet in lijn zijn met de fundamenten van een democratische rechtsstaat. We zien talloze voorbeelden van afnemend democratisch ethos bij politici. We zien ook breder dat de agressie en de intimidatie toenemen richting zowel volksvertegenwoordigers — ik wil benadrukken dat dat overal in het land gebeurt — als bestuurders, journalisten en wetenschappers. Zij zeggen allemaal dat die agressie en intimidatie gewoon hun democratische taak in de weg staan; laatst zeiden een paar burgemeesters en raadsleden dat nog tegen mij. Het is dus goed dat het coalitieakkoord daartegen wil optreden. Dat vertaalt zich ook in een veranderende steun voor de democratie. Het vertrouwen in de Tweede Kamer — het spijt me dat hier te moeten zeggen — is op een historisch dieptepunt beland. De tevredenheid met het functioneren van de democratie in Nederland is onder de bevolking ook op een historisch dieptepunt beland en we zien ook dat een fors deel van de Nederlandse bevolking meer autocratische maatregelen zegt te steunen. Het goede nieuws is dat we die trends kunnen keren als we dat met elkaar willen. Als Democratie Monitor bundelden we tijdens de formatie bijvoorbeeld 33 panklare plannen met voorstellen waar u ook als politiek mee aan de slag kan, gesteund door allerlei experts en maatschappelijke organisaties. Ik noem een paar highlights. Versterk de democratische instituties, maak ze onafhankelijker, te beginnen bij de rechterlijke macht. Maak haast met de integrale Wet op de politieke partijen. Dat staat ook in het coalitieakkoord. Laten we dat snel in een wet gaan omzetten. Ten tweede. Koester de kracht van de samenleving. We zien dat ook de maatschappelijke democratie onder druk staat. Herman Tjeenk Willink zei een paar jaar terug mooi dat als de vertegenwoordigende democratie hapert, het aankomt op de burgersamenleving. We zien dat vreedzame demonstraties steeds vaker worden opgebroken door de autoriteiten. We zien een inperking van het demonstratierecht. We zien verschillende politieke initiatieven om de ruimte voor maatschappelijke organisaties, voor het maatschappelijk middenveld, niet te verruimen maar juist in te perken. Dat uit zich ook op financieel vlak. We zien dat er bezuinigd wordt op het maatschappelijk middenveld, wat hun werk moeilijker maakt, maar ook op de andere hoeders en waarborgen van onze democratie. Zo wordt er bezuinigd op de onafhankelijke pers, de toegang tot het recht en de wetenschap. Daar moeten we dus ook echt werk van maken, bijvoorbeeld met een democratiefonds. Er staat een goede ambitie in het coalitieakkoord om het maatschappelijk middenveld weer meer te betrekken bij de beleidsvorming en de inzet van het kabinet. Dat kan bijvoorbeeld met een nieuwe beleidstafel democratie en samenleving. Voorzitter, ik rond hiermee af. Groot onderhoud aan de democratie is echt broodnodig. Kiezers willen dit ook. Tijdens de formatie zei meer dan 90% dat ze dit van het nieuwe kabinet verwachten. Het stond daarmee bovenaan hun wensenlijstje. Als we dit met elkaar doen, dan hoop ik dat wij snel kunnen concluderen dat de democratische rechtsstaat wél door de apk komt. Ik zie uit naar het gesprek.

Versie 0dcbcc3b652347fbeba13d1efe3d2b24479d2be16dc3a7e37b63f3b5a7224d6c · Voorlopig verslag; de tekst kan nog wijzigen.