de regeringsverklaring

De heer Bontenbal (CDA): Voorzitter. Voordat ik aan mijn betoog begin, spreek ik eerst mijn waardering uit voor oud-premier Schoof. Namens het CDA bedank ik hem voor zijn inzet voor ons land. Premier Schoof verbond zich aan een moeilijke opdracht en heeft deze verantwoordelijkheid tot het einde toe willen dragen. Een marathon uitlopen, ook als er tegenwind is en er geen bloemen bij de finish worden uitgereikt, vraagt om een sterk karakter en een flinke dosis uithoudingsvermogen. Ik denk dat ik namens velen spreek als ik zeg: veel dank, Dick Schoof, dat u ons land wilde dienen. Ook bedank ik alle bewindspersonen uit het vorige kabinet voor hun inzet voor ons land. Voorzitter. Deze week is het nieuwe kabinet beëdigd. Ik zie een team staan dat met elkaar het goede wil doen voor Nederland. We zien een team dat een frisse start wil maken, een team van mensen met de energie om Nederland weer vooruit te helpen. Tegen onze kersverse premier zeg ik het volgende. Veel wijsheid bij uw nieuwe rol. Veel dank voor de goede samenwerking de afgelopen maanden. Ik zal hier, vanuit de Tweede Kamer, uw werk constructief en kritisch volgen. Ik wens alle bewindspersonen veel sterkte, kracht en wijsheid toe. Handel in het belang van heel Nederland, zou ik hen willen meegeven. Wees een team, help elkaar en los conflicten snel op. Wees dienstbaar, want u bent dienaar van de Kroon. En — dat is het allerbelangrijkste — wees beschikbaar voor het gesprek met de Tweede Kamer, met alle fracties. Dit kabinet is een minderheidskabinet. Het zal het moeten hebben van veel overleg met de Tweede Kamer. De opgaven waar dit kabinet voor staat, zijn groot. Er moet veel werk worden verzet. Maar dat kan niet zonder draagvlak in het parlement. Ik hoop dat deze minderheidscoalitie leidt tot een andere politieke cultuur, waarin we meer samenwerken en minder harde confrontaties zien. Nederland is groot geworden door overleg en compromis. Daar zat altijd en daar zit nog steeds onze kracht. Deze andere politieke cultuur vraagt om een andere houding van het kabinet, van de coalitie- en van de oppositiepartijen. Die vraagt om rolvastheid en voorspelbaarheid van het kabinet. Die vraagt om inschikkelijkheid en luisterbereidheid bij de coalitiepartijen en om een constructieve houding bij oppositiepartijen. Ik zal als fractievoorzitter van het CDA mijn uiterste best doen om deze andere cultuur mee te helpen vormgeven. Voorzitter. Het is niet zo heel lang geleden dat het gevoel van optimisme overheerste in onze samenleving. We geloofden in vooruitgang. In vele opzichten ging het ons ook goed. Maar dat beeld is de afgelopen jaren gekanteld. We waanden ons veilig, maar intussen bereidde Rusland zich voor op een oorlog met Europa. We investeerden te weinig in de economie van de toekomst. Daardoor werden we te afhankelijk van andere werelddelen. We waren ook te traag met het aanpakken van problemen, zoals de woningnood, het migratievraagstuk, het stikstofprobleem en de energietransitie. Dat raakte ook de legitimiteit van de politiek zelf. De veenbrand in de samenleving die er was, en die er ook nog steeds is, werd onvoldoende serieus genomen. De politiek werd daarmee zelf het probleem. Als mensen — en we zien dit vooral bij jongeren — hun geloof in de democratische rechtsstaat zelf verliezen, kunnen extreme en totalitaire krachten weer de kop opsteken. Vanuit deze zorg om de toekomst van ons mooie land en onze democratie zijn we als CDA de verkiezingscampagne in gegaan. We deden dat met een verhaal met drie speerpunten. Eén. We moeten orde op zaken stellen. Twee. We moeten ruimte geven aan de samenleving. Drie. We moeten investeren in de economie van de toekomst. Daarbij hebben we geprobeerd steeds zo eerlijk mogelijk te zijn over wat mogelijk is en wat nodig is. Voorzitter. Het coalitieakkoord is gepresenteerd. We hebben daar al eerder een debat over kunnen voeren. Inmiddels heeft ook het CPB de plannen kunnen doorrekenen en een inschatting kunnen geven van de effecten van de plannen van het nieuwe kabinet. Daardoor wordt ook steeds duidelijker hoe groot de opdracht is waarvoor het kabinet staat. Laten we eerlijk zijn over deze opdracht: de belofte om fors te investeren in defensie drukt een hele stevige stempel op het coalitieakkoord en de hervormingen die erin worden aangekondigd. De ombuigingen die nodig zijn, zijn fors groter dan die waar kabinetten de afgelopen jaren voor hebben gestaan. In de Tweede Kamer heeft een ruime meerderheid de belofte van Nederland bij de NAVO-top in Den Haag, om ten minste 3,5% van het bbp te investeren in defensie in 2035, gesteund. In deze kabinetsperiode gaan we deze belofte waarmaken. Dat doen we met een goede reden. De afgelopen weken hebben we kunnen zien en lezen hoe Rusland Oekraïense steden blijft aanvallen. Rusland is meedogenloos. Hun oorlog is meedogenloos. Deze week herdenken we dat het vier jaar geleden is dat Rusland Oekraïne binnenviel. Het is een zinloze oorlog, die aan beide kanten honderdduizenden doden heeft gekost. Dat waren mannen en vrouwen van wie gehouden werd en die niet bestemd waren om aan een front te sterven. Rusland ondermijnt ook direct de veiligheid van Nederland, via hybride oorlogsvoering, met cyberaanvallen, met sabotage van infrastructuur zoals zeekabels en met beïnvloeding van verkiezingen. Rusland bedreigt de veiligheid van heel Europa. We zullen ons ertegen moeten wapenen. Wat op het spel staat, is onze vrijheid. Onze manier van leven staat op het spel. De menselijke waardigheid zelf staat op het spel, voor Europa en voor Nederland zelf. Daarom investeren we fors in defensie. We investeren in onze vrijheid. Dit zijn allemaal loze woorden als we niet daadwerkelijk de daad bij het woord voegen. Dat wil deze coalitie waarmaken. Voorzitter. Naast de investeringen in defensie wil het nieuwe kabinet ook de woningnood aanpakken, het stikstofprobleem oplossen en rust brengen in het migratiebeleid. Jongeren en ouderen vinden geen of geen passende woning. Dat heeft veel impact op het leven van mensen. Het stikstofprobleem moet worden aangepakt, zodat er binnen de milieugrenzen weer ontwikkelingen mogelijk worden voor boeren, bouwers en bedrijven. De toestroom van migranten en een asielketen die niet op orde is, zorgen terecht voor boosheid in de samenleving. De energietransitie is nodig en mogelijk, maar wordt nu belemmerd door problemen op het elektriciteitsnet en door trage vergunningsverlening. De coalitie wil deze problemen echt aanpakken. Ook die ambitie vraagt om extra investeringen die impact hebben op de begroting. Die investeringen hebben we als politieke partijen beloofd te doen in de verkiezingscampagne. Voorzitter. Het coalitieakkoord is geen makkelijk verhaal. Het bevat namelijk ook een aantal ingrijpende hervormingen en lastenverzwaringen voor burgers en bedrijven. Die hervormingen en lastenverzwaringen zijn ook tijdens de verkiezingscampagne aan de orde gekomen. Ook andere politieke partijen hebben moeilijke keuzes moeten maken in hun verkiezingsprogramma en de daaropvolgende CPB-doorrekening. Uiteraard heb ik de kritiek op een aantal maatregelen op het gebied van de sociale zekerheid en de zorg goed gehoord. Ik heb ook de e-mails gelezen die mensen mij daarover de afgelopen dagen hebben gestuurd. Die heb ik allemaal gelezen. Ik wil daar een aantal opmerkingen over maken. In de eerste plaats: ik begrijp deze zorgen. Het coalitieakkoord is een startpunt en het beleid moet nog door dit kabinet worden uitgewerkt. De precieze vormgeving van maatregelen is nog niet bekend en dat geeft ook onzekerheid. In de uitwerking zal rekening moeten worden gehouden met de uitvoerbaarheid, met de rechtvaardigheid en met het draagvlak voor de aangekondigde maatregelen. Niet voor niets staat er heel duidelijk in het coalitieakkoord dat dit kabinet in overleg treedt met sociale partners en medeoverheden. Daarnaast is het belangrijk om de hervormingen in perspectief te zetten. Zowel de uitgaven voor de zorg als de uitgaven voor de sociale zekerheid groeien in de plannen van het nieuwe kabinet de komende jaren door, alleen minder hard dan wanneer er geen hervormingen zouden plaatsvinden. De zorguitgaven stijgen tot 2030 met ruim 5%, van 120 miljard euro naar 126 miljard euro, en de uitgaven voor sociale zekerheid stijgen met ruim 3%, van 157 miljard naar 162 miljard per jaar. Ja, we voeren stevige hervormingen door, maar die zijn afgezet tegen het totaal aan uitgaven niet onredelijk of onhaalbaar. In de derde plaats: hervormingen in de zorg en de sociale zekerheid zijn hoe dan ook nodig vanwege niet-financiële redenen. Die zijn misschien wel belangrijker dan de financiële argumenten die ik net gaf. In de zorg gaat het tekort aan zorgpersoneel de komende jaren het grootste knelpunt zijn. Er is nu al een tekort van enkele tienduizenden zorgmedewerkers. Dat kan, als we niets doen, oplopen tot meer dan 300.000 vacatures in 2035. Dat is onhoudbaar. Op het gebied van de sociale zekerheid zien we dat ook de vakbonden zelf de noodklok luiden over de toenemende instroom in de WIA. Als deze trend doorzet, telt Nederland over vijf jaar 1 miljoen arbeidsongeschikten. Dat is onhoudbaar, aldus vakbond CNV. Tegelijkertijd is het CDA niet doof voor de kritiek uit de oppositie en maatschappelijke organisaties. Die richt zich hoofdzakelijk op de verhoging van de AOW-leeftijd, op de inperking van de WW en de WIA en het overgangsrecht daarbij en op het risico van bezuinigen op de zorg voor gehandicapten. Over dat laatste heeft mevrouw Bikker ook al iets gezegd. In het coalitieakkoord hebben we als onderdeel van de aangekondigde hervormingen ook verzachtende maatregelen opgenomen. We investeren extra in gezinnen met kinderen. We hebben extra geld uitgetrokken voor chronisch zieken en gehandicapten. Voor degenen die huishoudelijke hulp niet zelf kunnen organiseren, blijft de gemeente dit doen. We hebben extra geld vrijgemaakt voor armoedebestrijding. We investeren in kwetsbare wijken via het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. We investeren in een programma als Kansrijke Start. Daarmee willen we de meest kwetsbaren helpen. Is dat genoeg? Met een coalitieakkoord spreken politieke partijen een commitment uit om met elkaar in de geest van het coalitieakkoord de verantwoordelijkheid te nemen om ons land te besturen. Gedurende deze reis zullen er altijd nieuwe omstandigheden komen en nieuwe inzichten zijn die het kabinet nopen om in de uitwerking van het beleid andere keuzes te maken. Dat is altijd zo geweest. We hebben nu een CPB-doorrekening met een eerste inschatting van de effecten van het beleid. Over een paar weken zal het CPB met zijn nieuwe Centraal Economisch Plan komen. Daar zullen weer een aantal nieuwe inzichten in staan die door het kabinet verwerkt zullen moeten worden. Deze coalitie is zich er goed van bewust dat zij een minderheidscoalitie is en dat we andere partijen nodig zullen hebben om onze plannen te realiseren. Daarnaast leest u op elke pagina van het coalitieakkoord dat het kabinet zijn plannen wil uitwerken in goed overleg met de sociale partners, de polder en de medeoverheden. Dat staat er niet voor niks. Het is belangrijk dat het kabinet de signalen vanuit die sociale partners en vanuit het parlement serieus neemt en daar in de uitwerking van de plannen rekening mee houdt; de CDA-fractie zal daarop toezien. Daarbij is het wel belangrijk dat het kabinet een helder proces schetst: op welke momenten kan de Kamer bijsturen? Kan de minister-president dat proces zo helder mogelijk schetsen? Wanneer komt het kabinet langs bij de oppositiepartijen en wanneer wordt het overleg met sociale partners en medeoverheden gevoerd?