Verzameldebat BES

Staatssecretaris Van Marum: Dank u wel, voorzitter. Bon dia, good morning, voor iedereen die kijkt, maar ook voor de commissieleden. Ik dank hen voor hun inbreng. Laat ik beginnen met het volgende. Dit is mijn eerste debat over Koninkrijksrelaties, in dit geval over Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. In de afgelopen maanden heb ik mij natuurlijk met volle inzet verdiept in de dossiers en heb ik vooral geluisterd. Ik heb geluisterd naar inwoners. Ik heb geluisterd naar collega's. Ik heb geluisterd naar de bestuurders op de eilanden. Dit heb ik al kunnen doen op mijn kennismakingsreis naar Aruba, Curaçao en Sint-Maarten. Mevrouw De Vries vroeg wat mij daar was opgevallen. Vroeger op school leerde je over de Nederlandse Antillen. Dat heb ik in het verleden geleerd. Ik had daar altijd een voorstelling bij als de eilandengroep die we boven Nederland hebben, mooi dichtbij. Die gedachten had ik erbij. Maar als je dan op die eilanden komt en in die landen komt, blijkt dat echt heel anders te zijn. Elk land heeft zijn eigen dynamiek, zijn eigen mooie dingen, maar ook zijn eigen beperkingen, een zeer klein bestuur, zeer kleine ambtelijke ondersteuning en heel grote opgaven, die wel een aanpak vergen. Dat kan niet altijd de aanpak zijn die wij hier in Nederland hebben. Als we goed luisteren naar elkaar en vanuit de verbinding proberen te werken, dan kunnen we heel mooie dingen doen. Volgende maand breng ik mijn eerste bezoek aan Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Ik heb dat bewust naar voren gehaald, want ik heb gezien hoe belangrijk het is om daadwerkelijk met eigen ogen te zien en te horen wat er op de eilanden speelt, te zien waar de mensen behoefte aan hebben om tot een goede samenwerking te komen om verder te kunnen. Hoewel ik nieuw ben in deze rol, voel ik een sterke verbinding met deze delen van het Koninkrijk. Ik kom zelf uit Groningen. Groningen heeft ook niet altijd een even goede relatie met Den Haag gehad. Ik zit in Den Haag voor Groningen, maar nu ook voor de Koninkrijksrelaties. Als we die goede cohesie en een goede verbinding weer met elkaar kunnen krijgen, dan kunnen we daar in samenwerking echt mooie dingen doen. Ik wil graag voortbouwen op het werk dat al verzet is in de gemaakte bestuursafspraken. Daarin worden uitvoering en handhaving van wet- en regelgeving verder uitgewerkt, versterkt en geborgd. We werken ook aan de grote opgaven waar we voor staan. Dat vraagt om continuïteit, om samenwerking en om vertrouwen en oog voor de lokale omstandigheden van Bonaire, van Sint-Eustatius en van Saba. Dat geldt ook voor het versterken van het goed bestuur, solide overheidsfinanciën en het bevorderen van de economische weerbaarheid van de eilanden. Graag neem ik u mee naar een aantal ontwikkelingen rond Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. De Kamer heeft recent de Agenda Goed Bestuur Caribisch Nederland ontvangen. Deze agenda is een belangrijke stap in onze gezamenlijke inzet voor een overheid die presteert en betrouwbaar is voor haar inwoners. Voorbeelden van deze aanpak zijn de ondersteuning van het kabinet en van de gezaghebbers, het versterken van de wettelijke kaders, zoals in de in voorbereiding zijnde Algemene wet bestuursrecht BES. Werken aan het verbeteren van het bestuur vergt een lange adem. Tegelijkertijd is het van belang om toe te werken naar een concreet perspectief voor inwoners op basis van concrete haalbare mijlpalen. Ondanks de grote uitdaging die ik in de uitvoering zie, zie ik ook dat er positieve resultaten zijn behaald op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Op Sint-Eustatius heeft de uitvoering van het financieel verbeterplan geleid tot het afgeven van een goedkeurende accountantsverklaring. Hiermee beschikken alle drie de openbare lichamen over een goedkeurende accountantsverklaring. Dat is een belangrijke stap in het verbeteren van het financieel beheer. Verder verken ik de financieringsmogelijkheden om de ferryverbinding tussen Sint Maarten, Sint-Eustatius en Saba en omliggende eilanden te continueren, zodat deze eilanden goed bereikbaar blijven voor eigen inwoners, ondernemers en toeristen. Ik informeer u hier op korte termijn over. Het is bekend dat de eilanden te kampen hebben met onvoldoende uitvoeringscapaciteit. Mijn ministerie heeft daarom diverse initiatieven ter ondersteuning ontwikkeld om de uitvoeringscapaciteit te versterken. Tegelijkertijd vraagt de beperkte uitvoeringscapaciteit ook om serieuze aandacht en concrete stappen in het rijksbeleid. Haagse initiatieven en ambities moeten beter geprioriteerd en gefaseerd worden, want niet alles kan tegelijk. Ik ga daarom bezien waar slimme koppelkansen kunnen worden gemaakt in de inzet van de verschillende ministeries om zo ook de samenhang van beleid te verbeteren en de verantwoordingslasten van de eilanden te beperken. Het versterken van economische weerbaarheid vraagt ook om praktische stappen. Ik noem er graag twee. Ik ben heel blij met het voornemen van de ING om zich in 2026 te vestigen op Saba en Sint-Eustatius. Binnen de rijksoverheid is er ook hard gewerkt om dit mogelijk te maken. Ook De Nederlandsche Bank zal nog dit jaar geldautomaten openen op de eilanden. Daarnaast werk ik aan het vergroten van de weerbaarheid van de eilanden door te investeren in voedselzekerheid. Het kabinet heeft hiervoor 24 miljoen euro beschikbaar gesteld voor alle zes de eilanden. Ik wil hierbij ook inzetten op het versterken van de private sector met een revolverend fonds om toegang tot kapitaal voor ondernemers te faciliteren. Er komt een (agri)academy, gericht op kennisontwikkeling, business development en innovatie, en er komen directe subsidies die bijdragen aan lokale overheden. Het streven is om de stichting en het loket voor alle lokale overheidsinitiatieven begin '26 open te stellen. Als laatste heb ik de Kamer geïnformeerd over de laatste stand van zaken met betrekking tot de afvalverwerking bij Selibon Lagun. Het is duidelijk dat daar nog heel veel moet gebeuren en dat de situatie nog steeds zorgwekkend is. Ik onderstreep ook de noodzaak van effectief en daadkrachtig bestuur als het gaat om milieubescherming en volksgezondheid. Ik zal hier ook met de inwoners over in gesprek gaan tijdens mijn kennismakingsreis in Bonaire. Hierbij is het wel belangrijk dat de primaire verantwoordelijkheid ligt bij het bestuurscollege, en van het bestuurscollege wordt ook verwacht dat er structurele verbeteringen doorgevoerd worden op basis van het huidige verbeterplan. Het is goed dat de Rijksvertegenwoordiger hier toezicht op houdt. Ook de ILT heeft eind september een nieuwe inspectie ingepland bij Selibon Lagun. Dan ga ik nu over tot de beantwoording van de vragen. Dat ga ik doen in een aantal blokjes: goed bestuur, comply or explain en financieel beheer; WolBES en FinBES; fysieke leefomgeving; Selibon; sociaal domein en overige belangrijke onderwerpen. Dan ga ik naar de vragen over goed bestuur. Ik zal ze samen beantwoorden in dit blokje. Ik heb deze week de Agenda Goed Bestuur Caribisch Nederland naar de Kamer gestuurd. In deze Kamerbrief geef ik weer op welke wijze ik in nauwe samenwerking met eilandbesturen de komende periode werk aan goed bestuur in Caribisch Nederland, wat de inzet is en welke mijlpalen en resultaten daarbij horen. Deze agenda is een belangrijke stap in de gezamenlijke inzet voor een overheid die presteert en betrouwbaar is voor haar inwoners. Dit is belangrijk voor zowel het Europees als het Caribisch deel van Nederland. Het is van belang om de continuïteit van het bestuur en de samenwerking voort te zetten op de urgente dossiers. We mogen van de eilanden dezelfde integriteit verwachten als van de gemeenten in Europees Nederland. Ik vind het belangrijk om samen met de eilanden verder te werken aan de eilandelijke aanpakken van goed bestuur. Dat vergt gesprekken. Die gaan we gewoon voeren met elkaar, met open vizier. We gaan kijken hoe we elkaar daarin kunnen ondersteunen, maar ook kunnen wijzen op het belang ervan. Dan ga ik nu over op de beantwoording van de concrete vragen. Mevrouw Bruyning van NSC vroeg: "Hoe gaat u ervoor zorgen dat de input van de eilanden bij het Belastingplan dit jaar wel serieus wordt meegenomen? Kan de wetgevingstoets al voor de verkiezingen worden verankerd?" Er vindt continu overleg plaats met de eilanden. Zo zijn ook deze week de ambtenaren van Financiën op Bonaire voor overleg. Overigens is er geen belastingplan voorzien voor 2026. Alleen eventuele maatregelen ten aanzien van de koopkracht zijn nog denkbaar. Die komen net als voor Europees Nederland naar buiten met Prinsjesdag. Er wordt al gewerkt aan de Fiscale verzamelwet BES 2027. De hierin genoemde maatregelen zijn op dit moment in internetconsultatie. Binnen de VNG Caribbean Desk worden nu twee uitvoeringstoetsen uitgevoerd die zijn gericht op de uitvoerbaarheid van wetsvoorstellen binnen de eilandelijke context. Hierbij werken we nauw samen met de eilanden. Het is nog te vroeg om deze uitvoeringstoetsen in wetgeving te verankeren. Dan een vraag over comply or explain. "Kan de staatssecretaris toezeggen dat de eilanden structureel worden betrokken bij beleid dat hen direct raakt?" Ik heb de Kamer 20 juni jongstleden een brief gestuurd over de stand van zaken rond de implementatie van het principe comply or explain en hoe ik dat in het vervolg beter wil gaan waarborgen. Het structureel betrekken van Bonaire, Sint-Eustatius en Saba bij beleid en wetgeving is daarbij ook essentieel. Het blijft tegelijkertijd altijd een uitdaging om een goede balans te vinden tussen goede betrokkenheid van het eilandbestuur en het overdragen van deze kleinere organisaties. Zo werk ik de komende periode toe naar een samenwerkingsovereenkomst met de eilanden, waarbij een permanente vertegenwoordiging in Den Haag wordt gerealiseerd. Deze vertegenwoordiging garandeert dat de betrokkenheid van de eilanden wordt geborgd. Daarbij is de inzet van de eilanden zelf ook van groot belang. Daarnaast zijn er een aantal andere initiatieven om de eilanden te betrekken bij beleid en wetgeving. Voorbeeld daarvan zijn de VNG Caribbean Desk en het verder versterken van de uitvoeringskracht. Dan had ik nog een vraag van de heer Bamenga. "Graag een toelichting van de staatssecretaris waarom dit inconsistent en selectief wordt toegepast." Comply or explain gaat ervan uit dat in beginsel alle nieuwe wet- en regelgeving in beleidsintensivering ook voor Bonaire, Sint-Eustatius en Saba geldt, tenzij er onderbouwde redenen zijn om hiervan af te wijken. Dat betekent inderdaad dat afwijkingen gemotiveerd moeten worden. Ik heb de Kamer op 20 juni jongstleden een brief gestuurd met een stand van zaken rond de implementatie van het principe comply or explain en hoe ik dat in het vervolg beter wil gaan waarborgen. Onderdeel van mijn inzet is dat "explain" in het vervolg beter en consequenter wordt gemotiveerd. Dan had ik de vraag van mevrouw De Vries over het financieel beheer van BES. "Het financieel beheer is ook nog steeds onder de maat. Wat gaat de staatssecretaris ondernemen?" Ondanks het feit dat Bonaire, Sint-Eustatius en Saba beschikken over een goedkeurende accountantsverklaring, zijn verbeteringen van het financieel beheer nodig, in het bijzonder bij Bonaire en Sint-Eustatius.