Staatsdeelnemingen

Minister Kaag: Veel dank, mevrouw de voorzitter. Dank ook aan de leden van deze commissie voor hun vragen en opmerkingen. Ik wil eigenlijk eerst even met een iets breder beeld beginnen. Het is namelijk een jaar geleden dat de Nota Deelnemingenbeleid met u gedeeld is. We zijn natuurlijk voortvarend aan de slag gegaan met de uitvoering. Zoals u weet, is er ook een uitwerking van beleid. Dat betekent dat we per thema handboeken afgeven. We hadden gehoopt vandaag ook het dashboard aan te kondigen, dat live zou zijn gegaan, maar dat gaat nog een paar dagen langer duren. Dat betekent dat u en alle anderen per onderneming kunnen bekijken hoe ze het doen, hoe ze het deelnemingenbeleid uitvoeren. Dat is niet alleen een vorm van zachte controle, maar ik denk ook externe controle, door de transparantie die geleverd moet worden. Ik denk dat dat een belangrijk feit is. Ik ben er ook trots op. Ik ben de ambtenaren zeer zeker erkentelijk, want het gaat er uiteindelijk ook om dat we iedere keer kunnen laten zien wat de toegevoegde waarde is van deelnemingen en staatsdeelnemingen, hoe de publieke belangen worden geborgd en hoe de uitvoering ook naar eer en geweten, op een correcte wijze, wordt nagestreefd. Dan ga ik nu natuurlijk door naar het thema van de dag. Ik wil eigenlijk een paar algemene opmerkingen maken over de KLM en dan direct doorgaan met de beantwoording van de vragen die gesteld zijn. Die gaan met name over KLM: naleving, bevindingen van de staatsagent en de eventuele consequenties die het kabinet hieraan kan verbinden. Er is nog een vraag gesteld over de Volksbank en over de evaluatieplicht. Er was ook een opmerking, een vraag over diversiteit. Ook liggen er nog een of twee andere vragen. Natuurlijk eerst het blokje Air France-KLM, KLM. Zoals u weet, is het steunpakket van KLM beëindigd. Het was een uitzonderlijk steunpakket dat in ijl tempo en onder heel moeilijke omstandigheden werd samengesteld. Ik denk dat we met z'n allen concluderen dat het natuurlijk goed is dat KLM weer op eigen benen staat, zonder steun van de Staat. Ik denk dat de laatste rapportage van de staatsagent niet mals is. Die is gisteren met u gedeeld. Het is wel eerlijk om te zeggen dat de naleving door KLM van de steunvoorwaarden voor wat betreft de kostenbesparingen in eerste instantie goed is gestart. Het verliep goed in 2021, tot ongeveer medio 2022. Andere rapporten van de staatsagent, eerdere rapporten, hebben natuurlijk ook gesproken over haperingen op het gebied van verduurzaming, over dividenduitbetaling en over het feit dat de top destijds wel heeft geleverd qua salariëring en dat ook het cabinepersoneel, de piloten, zichzelf onder een heel ander stramien hebben gesteld. Maar onder de streep concludeert de staatsagent dat KLM op substantiële terreinen de voorwaarden niet heeft nageleefd of niet heeft geleverd. Dat is natuurlijk meer dan teleurstellend. Dat hadden we niet verwacht. Ik zeg daar meteen bij dat we beter hadden mogen verwachten. Ik kom straks in mijn conclusie op wat ik zie als mogelijk traject. Het is een legitieme verwachting van de Staat, in dit geval als vertegenwoordiger van de belastingbetaler, dat KLM de voorwaarden gewoon naleeft. Zij heeft een voorbeeldfunctie. Het is een groot, belangrijk bedrijf. Er werken veel mensen. Het verbindt zich aan de hubfunctie die Nederland als economie wil hebben. Dat alles moet ook zwaar wegen op de schouders van het bedrijf, de raad van bestuur; laat dat gezegd zijn. Dan ten aanzien van het mandaat. De staatsagent is aangesteld door de Staat en ging toezicht houden op het naleven van de afspraken die zijn gemaakt tussen Air France-KLM, KLM en de Nederlandse Staat, op de implementatie, uitvoering en de naleving van het herstructureringsplan dat momenteel wordt opgesteld door KLM en natuurlijk op het naleven convenanten en verplichtingen onder de leningsdocumentatie. Er is door de staatsagent trouwhartig conform dit mandaat gerapporteerd over de naleving door KLM. Ten aanzien van de financiële steunvoorwaarden heeft hij natuurlijk het volgende geconcludeerd. KLM voldoet niet aan het nemen van structurele kostenbesparingen. Ze heeft die niet voldoende doorgetrokken. De arbeidsvoorwaardelijke bijdrage is ten onrechte opzijgeschoven en KLM heeft geen maatregel genomen, zoals wel is verwacht en gesteld, om de facilitering van mogelijke belastingontwijking te stoppen. Daar hebben wij ook eerder met uw Kamer over gewisseld. Destijds was ons ook te kennen gegeven dat dat nu echt in werking zou gaan treden. Ten aanzien van de luchtvaartinhoudelijke steunvoorwaarden zeg ik het volgende. De staatsagent heeft eerder aangegeven dat KLM een goede inzet levert ten aanzien van deze steunvoorwaarden, maar als je kijkt naar de uitvoering van het monitoringplan dat door KLM en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is opgesteld om de steunvoorwaarden uit te voeren en te operationaliseren, dan is de inzet gewoon onvoldoende. Deze constateringen worden door het kabinet onderschreven. Dat is natuurlijk een serieuze onderschrijving. Dan de handhavingsmogelijkheden. Zoals aangegeven in de brief die ik heb gestuurd ter begeleiding van het vijfde rapport van de staatsagent, kijken wij serieus of vervolgstappen wenselijk en juridisch haalbaar zijn. Die twee zijn los te knippen van elkaar, maar ze moeten in samenhang bezien worden. Wel geldt het volgende: de handhavingsmogelijkheden zijn beperkter dan door de staatsagent wordt gesteld. De Europese Commissie monitort of beoordeelt niet of KLM aan de steunvoorwaarden voldoet, zoals de staatsagent suggereert. Zij beoordeelt enkel of KLM voldoet aan de tijdelijke kaderregeling. Daarnaast had het kabinet niet de mogelijkheid om het steunpakket gaande de rit te ontbinden. Dit kwam met name door de betrokkenheid van de banken. Zij konden niet toestaan dat de Staat het steunpakket eenzijdig zou kunnen opzeggen, waardoor ook hun financiële positie in het geding zou komen. De NOW-steun en het belastinguitstel zijn bovendien geen passende instrumenten om naleving af te dwingen. Deze generieke maatregelen zijn namelijk niet voorwaardelijk aan de naleving van steunvoorwaarden. Zoals ik al gesteld heb in de brief, wil ik alles onder elkaar zetten en wil ik de totaliteit van naleving beoordelen. Wij gaan dus weer terug naar alle rapporten, ook in de tijd. Dit is een eindrapport, maar het is goed om alle rapporten te wegen. Ik wil ook door een extern juridisch adviseur, een topadviseur — die uitvraag is al gedaan — nogmaals laten toetsen of er stappen kunnen worden genomen en welke stappen juridisch zo strak mogelijk houdbaar zijn. Dan zal ik het kabinet en natuurlijk ook de Kamer informeren. Dat is apart van de evaluatie die het kabinet zal opstarten. De evaluatie is een apart traject, want daar moeten we ook naar kijken met het oog op de toekomst. Mocht een bedrijf als KLM, van hetzelfde belang en dezelfde grootte, noodzakelijkerwijs aankloppen bij de Staat, dan moeten wij hier natuurlijk lessen uit getrokken hebben. Denk aan lessen uit de voorwaarden, lessen uit de onderhandelingspositie, lessen uit de naleving, lessen omtrent afdwingbaarheid en lessen omtrent onafhankelijk toezicht. Alle punten moeten zorgvuldig gewogen worden om sowieso, ik zou zeggen, "robuuster" de toekomst in te kunnen, dus om duurbetaald belastinggeld zo goed en net mogelijk in te kunnen zetten, zodat we allemaal met een rechte rug kunnen zeggen: ja, dit is goed besteed; niet alles is goed gegaan, maar ... Dat zijn wat mij betreft dus twee trajecten. Het eerste traject is natuurlijk het meest urgent voor deze Kamer, voor mijzelf ook. Ik kan nog niet inschatten hoe snel ik uw Kamer kan informeren, maar ik wil dit idealiter wel voor het zomerreces doen.