Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2027

Brontekst

De heer Bolhuis (PRO): Voorzitter. Het is een eer om hier vandaag voor het eerst het woord te morgen voeren. Waarom ik de politiek in wilde? Dat komt voort uit een diepe overtuiging, namelijk dat elk mens geluk of pech kan hebben. Alleen zijn de kansen op geluk en pech ongelijk verdeeld. De kansen hangen af van een moeilijke mix van waar je wieg staat, wat je biologische opzet is, van je ouderlijke huis, van je omgeving en van puur toeval. Elk mens doet mee aan de geboorteloterij. Alle mensen winnen, maar ze winnen ongelijke prijzen. Sommigen krijgen miljoenen euro's, maar de meeste mensen worden toch gewoon kleine spaarders. Geluk stapelt zich daarna vaak op over een mensenleven. Ook pech stapelt zich vaak op. Ongelijkheden groeien dus. Ik geloof dat we ook via de parlementaire democratie ongelijkheid moeten bestrijden, want succes en tegenslag zijn uitkomsten van onze gezamenlijke keuzes, van hoe wij onze samenleving en economie vormgeven. Voorzitter. Mijn leven maakt mij sociaaldemocraat. Omdat mijn moeder Daniëlle een zware zwangerschapsvergiftiging kreeg, ben ik meer dan twee maanden te vroeg geboren met een grote groeiachterstand. Ik woog minder dan een kilo en had ernstige medische complicaties. Na 100 dagen in het ziekenhuis mocht ik voor het eerst naar huis. Ik leerde dat ons zorgsysteem, met haar zorgverleners, kennis en technologie, het ultieme verschil kan maken en dat ik ultiem geluk heb gehad. Ik heb enorme mazzel gehad om te mogen opgroeien in een goed gesteld, hoogopgeleid en actief gezin, met ouders die altijd erop stonden dat ik hetzelfde moest worden behandeld als elk ander kind. Ik moest dus hard werken om mee te kunnen doen en om door te kunnen groeien. Maar ik weet dat veel te vroeg geboren kinderen niet mijn geluk of mijn mazzel hebben gehad. Ze trokken een ander lot in de geboorteloterij. Elk mens heeft de verantwoordelijkheid om wat van het leven te maken en om tegenslag te overkomen, maar het is zijn of haar omgeving die een extra duwtje kan geven als het nodig is of opvang kan bieden als het ertoe doet. De econoom in mij zegt dan: een omgeving met veel economisch, sociaal, cultureel en persoonskapitaal vergroot je mogelijkheden en geeft zekerheid. Maar omgevingen zijn ongelijk verdeeld en domme pech zal altijd bestaan. Toen ik 4 jaar was, werd mijn broertje Sander geboren. Sander had toevallig een hersenbloeding gekregen in de buik van mijn moeder. Hij overleed een maand na zijn geboorte: hele domme pech. In mijn puberteit werd mijn vader Erik zonder voorspelbare oorzaak heel erg ziek: hij had beenmergkanker. Door ons zorgsysteem leefde Erik nog ruim twee jaar — gelukkig. Maar hij overleed, sneller dan verwacht: ook gewoon domme pech. Ik vertel deze persoonlijke verhalen omdat ze mijn politieke overtuigingen hebben gevormd en vertellen waarom ik hier sta namens PRO. We hebben in Nederland een opdracht om de kansen op geluk beter te spreiden en de kansen op pech meer te dempen. Ik geloof dat dat kan als we dat samen doen. De vangnetten voor degenen voor wie het leven tegenzit, zijn geen luxe of liefdadigheid; ze dragen onze samenleving en onze economie. Ze maken onze vrijheid mogelijk. In politiek-filosofische termen: de publieke sector biedt onze Nederlanders vrijheidsgoederen, zoals gezondheid, bestaanszekerheid, ontwikkeling, beweging en ook veiligheid. Daarom is Defensie zo belangrijk. De tijd waarin we nu leven, doet me denken aan de periode waarin ik politiek bewust werd. Aan het begin van deze eeuw schudde de wereld ook op haar grondvesten. Op het nieuws en op school ging het over de mogelijkheid van een Derde Wereldoorlog. De onzekerheid van toen zie ik nu weer bij jongeren. In zo'n tijd van onzekerheid zijn draagvlak en realiteitszin cruciaal. Het draagvlak in Nederland voor de NAVO-norm en de groei van Defensie is nu gelukkig erg groot, maar ik maak me zorgen over het behoud van dit draagvlak. In de komende tien jaar groeit de Defensiebegroting, met straks jaarlijks 20 miljard euro extra, twee keer de begroting van de politie. Er is echt een enorme opschaling van personeel en materieel nodig. Nederland zit in een defensietransitie. We willen wegsprinten, of sprinten eigenlijk al, maar in werkelijkheid zijn we eigenlijk begonnen aan een marathon. Er komen onbekende heuvels aan, de intensiteit zal toenemen en verzuring gaat opspelen. Het draagvlak voor Defensie zal straks bij elke nieuwe generatie opnieuw moeten worden gewonnen. Mijn eerste vraag is daarom: hoe past Defensie haar werkwijze en de omgang met de samenleving aan om het draagvlak te behouden tijdens deze marathon? Welk budget staat daar nu voor in de begroting? Defensie en de samenleving zullen namelijk samen moeten oplopen om verder te komen. Een hardloper die gecontroleerd rent en in een groep loopt, legt de marathon het snelste af. Maar nu staat draagvlak niet genoemd als randvoorwaarde in de Defensienota. "Draagvlak" staat nul keer in de begroting, "gemeenten" slechts vier keer, "provincies" nul keer. Het woord "samenleving" staat er veertien keer in, maar vooral omdat Defensie dan iets van de samenleving vraagt. Ook voor het draagvlak is PRO blij dat de bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel zijn. Clingendael-onderzoek laat zien dat Nederlanders die bezuinigingen helemaal niet willen als dekking voor hogere defensie-uitgaven. Ze steunen wél hogere vermogensbelastingen. Daarbij is het een gemiste kans dat de regering geen gebruik maakt van de ruimte die de EU biedt om defensie-investeringen buiten de 3% te plaatsen. Negentien andere EU-landen doen dit wel. Dat is verstandig, want het vergroot het draagvlak. De vraag is dus waarom de regering hier niet voor kiest, wetende dat dit het draagvlak zou vergroten. Bijna de helft van de Nederlanders heeft geen vertrouwen dat de extra Defensiegelden nu goed worden besteed. Terwijl dit speelt, krijgt steeds meer het stempel van vertrouwelijkheid van de regering. Dit is een kwetsbaarheid tijdens die marathon. Defensie zou de openheid en communicatie juist moeten verhogen, omdat de regering van jonge mensen wil gaan vragen mogelijk verplicht opgeroepen te worden en persoonlijke gegevens via enquêtes te delen met het leger en omdat er in de samenleving ook zorgen zijn over de risico's van onbemenste systemen. Dit levert spanningen en zorgen op, waar Defensie zorgvuldig mee moet omgaan en over moet communiceren. Daarbij zijn ook nieuwe werkwijzen nodig in de samenwerking met lokale overheden, bedrijven, vakbonden en maatschappelijke organisaties. Dat zijn belangrijke partners voor het draagvlak, nu en in de toekomst. Veel gemeenten die nu een nieuw oefenterrein of een nieuwe kazerne moeten gaan huisvesten, zeggen dat ze een coöperatieve, integrale aanpak missen bij Defensie. Ook is er behoefte aan een duidelijke overlegstructuur met Defensie, om samen de transitie en het draagvlak vorm te geven. Bij de energietransitie begon EZK hetzelfde: vanuit een top-downcultuur, met weinig bekendheid, in overleggen met gemeenten en provincies. Meer samenwerken bleek succesvoller en verminderde de weerstand. Dat gebeurde via regionale energiestrategieën. Daar valt dus echt wel van te leren. Mijn derde vraag: hoe kijkt de regering aan tegen het opzetten van regionale Defensiestrategieën, waarin Defensie met partners samenwerkt om defensie op de beste manier in te passen? Voorzitter. Als PRO willen we de defensietransitie volbrengen. De belangrijkste les is dat als we daarin willen slagen, we dan samen moeten oplopen, samenleving en Defensie, om de marathonfinish te halen. Dank u wel.

Versie 256945f36bde6f9210337845c212864dc248acd09f9ca60d837ac5b8c77c3591 · Voorlopig verslag; de tekst kan nog wijzigen.