(groot project) Pallas

Brontekst

Minister Hermans: Ja, voorzitter. Ik begin met een paar inleidende opmerkingen naar aanleiding van de inbreng van de Kamerleden. Daarna zal ik ingaan op alle vragen die gesteld zijn over de bouw en in het bijzonder de planning. Daarna kom ik bij de vragen over financiële zaken en de begroting. Daar zitten ook de governance en de aanbevelingen van de ADR in. Tot slot kom ik bij de kennisbasis en de vragen die de heer Van den Berg, die nu vertrokken is, gesteld heeft over de verbreding naar de bredere nucleaire agenda. Voorzitter. Door elk van de leden van de commissie is de strategische waarde van dit project benadrukt. Ik denk dat het gaat om vier strategische belangen die we veiligstellen met dit project. Het begint natuurlijk met de leveringszekerheid van medische isotopen voor patiënten; daar begon mevrouw Maeijer haar inbreng ook mee. De heer Bushoff zei ook al dat 30.000 patiënten elke dag gebruikmaken van de medische isotopen die in Petten worden geproduceerd. Nu is dat nog vaak voor diagnostiek, maar het gebeurt ook steeds vaker voor therapeutische toepassing. Dat is dus een van de belangrijke redenen waarom we de reactor in Petten, PALLAS, aan het bouwen zijn. Het tweede belang is het versterken van de nucleaire agenda, de nucleaire ambities en de kennisbasis, ten behoeve van de energietransitie en bijvoorbeeld de SMR's. Dat is ook door een aantal van u genoemd. Dan hebben we het economische belang: de werkgelegenheid en de ruimte en zekerheid voor start-ups, bijvoorbeeld op het gebied van nucleaire geneeskunde, die op en rondom Petten een plek kunnen krijgen. Tot slot is er de strategische autonomie. Het gaat om kennis op zowel het gebied van gezondheid als het gebied van energie, die van belang is in een onrustige wereld. Ik denk dat als we steeds vanuit die verschillende belangen naar de waarde van dit project kijken, we goed voor de geest hebben waarom het kabinet in 2022 besloten heeft meer te investeren. Maar daar hoort natuurlijk wel bij dat er veel publiek geld in wordt geïnvesteerd, zoals terecht door ieder van u opgemerkt, en het dus een beheersbaar project moet zijn en blijven waar we goed zicht op houden, zodat we dit ook echt toekomstbestendig bouwen en nogmaals, die leveringszekerheid overeind houden, want daar is het uiteindelijk natuurlijk in de allereerste plaats om te doen. In dat kader ga ik gelijk in op de vraag van de heer Van den Berg, die vroeg of ik kan garanderen dat de uitfasering van de HFR en de ingebruikname van PALLAS zo op elkaar aansluiten dat die leveringszekerheid niet gevaar komt. Alles in de planning is erop gericht om die overgang optimaal te laten verlopen. We weten natuurlijk wel dat die HFR al meer dan 60 jaar oud is, dus ook in de komende jaren is er kans op ongeplande uitval. Die kans zal toenemen, maar PALLAS doet er alles aan om uitval te voorkomen. Juist daarom sturen we nu zo strak op die planning, om die ingebruikname zo snel als mogelijk voor elkaar te krijgen en het uitfaseren van de HFR daarop aan te laten sluiten. Voorzitter. Voordat ik op de precieze vragen over de bouw en de planning kom, geef ik antwoord op één vraag van mevrouw Maeijer over patiënten die in veel andere landen toegang hebben tot Pluvicto en in Nederland niet. Ze zei dat dat in Nederland niet wordt vergoed, terwijl we PALLAS juist in Nederland aan het bouwen zijn, en vroeg of ik niet nog eens naar die hele keten wil kijken, van productie tot vergoeding. Ik denk dat het belangrijk is om hier twee belangrijke taken of verantwoordelijkheden uit elkaar te houden die we bij VWS hebben en waar ik verantwoordelijk voor ben. Aan de ene kant is dat de beoordeling van geneesmiddelen en therapieën. Daar vallen ook nucleaire therapieën onder. Die worden beoordeeld door het Zorginstituut langs de vier pakketcriteria, waaronder effectiviteit en kosteneffectiviteit. Dat betekent dat dus ook voor deze geneesmiddelen geldt dat leidend is hoeveel gezondheidswinst het geneesmiddel oplevert en hoe dat zich verhoudt tot de extra kosten. Op basis van advisering van het Zorginstituut neem ik als verantwoordelijk minister vervolgens een besluit. Dat VWS ook als aandeelhouder middelen heeft verstrekt voor de bouw van de PALLAS-reactor, verandert niets aan die criteria. Ik moet dat echt zuiver uit elkaar houden. Dat is de reactie op de vraag van mevrouw Maeijer over dit geneesmiddel. Voorzitter. Ik ga door met de vragen over de bouw van PALLAS. Een vraag van de heer Vervuurt was wanneer ik verwacht meer duidelijkheid te kunnen geven over de eventuele gevolgen van de vertraging voor de uiteindelijke oplevering van het project. Zoals door een aantal van u terecht is opgemerkt, wordt er op dit moment aan een geactualiseerde planning gewerkt. Die verwacht ik in het derde kwartaal van dit jaar te ontvangen. Ik zal die bij de volgende voortgangsrapportage natuurlijk ook direct aan de Kamer aanbieden. In die geactualiseerde planning worden de samenhangende effecten van de ontwikkelingen in het detailed design, de kritieke paden en ook de ingezette beheersmaatregelen — daar zal ik zo nader op ingaan, want daar is ook naar gevraagd — integraal verwerkt, zodat we dan een bijgesteld beeld hebben. Dan kan ik ook de exacte gevolgen voor de planning, de kosten en de commerciële ingebruikname van het programma beter aangeven. Zowel de heer Vervuurt als de heer Krul als mevrouw Wendel vroeg mij naar welke concrete maatregelen er nou worden genomen om te voorkomen dat de vertraging in het detailontwerp straks ook leidt tot verdere vertraging in de bouwfase. PALLAS heeft nu al maatregelen ingezet om de voortgang van het ontwerp en de aanpassing van het ontwerp te verbeteren. Dan moet u denken aan het versterken van de coördinatie tussen betrokken partijen, zodat bevindingen uit controles lopende de weg sneller kunnen worden afgestemd en verwerkt. Wat er ook gebeurt, is dat waar eerst gewerkt werd met grotere ontwerppakketten, om het zo maar even te noemen, het nu opgeknipt wordt in kleinere, beter beheersbare pakketten, zodat ook gerichter kan worden gestuurd op de afronding en prioritering van kritieke onderdelen. Met deze maatregelen is het streven van PALLAS om te voorkomen dat risico's uit het ontwerpproces doorschuiven naar de bouwfase. Dan bedoel ik dus echt de bouwfase van de reactor. Nog anders gezegd: door nu aan de voorkant heel precies alles in kaart te brengen en de tijd te nemen om alles zo goed mogelijk in de tijd te kunnen zetten, willen we voorkomen dat we aan de achterkant vertraging oplopen. Mevrouw Wendel vroeg hoe we voorkomen dat het detailed design niet vertraagd wordt. Die vraag heb ik beantwoord. Dat heb ik dus net gezegd. Mevrouw Maeijer: hoeveel vertraging is realistisch? Van dat detailed design komt dus eind van het jaar een nieuwe planning. Ik kan nu echt niet vooruitlopen op wat dat betekent voor de totale planning en eventuele vertragingen. Wij zullen natuurlijk wel op die manier straks naar de nieuwe planning kijken. Ik zal daar in de volgende voortgangsrapportage ook nader op ingaan op basis van de geactualiseerde gegevens die we dan van PALLAS hebben gekregen. Voorzitter. Mevrouw Maeijer vroeg mij ook: zijn er kosten gemoeid met een latere oplevering? Het is in Nederland al lang geleden dat er een kernreactor is gebouwd; ik geloof dat mevrouw Maeijer dat ook memoreerde. Nucleaire projecten, zoals het bouwen van reactoren, zijn überhaupt groot, langdurig en complex. Dat betekent dus ook dat alle procedures eromheen, maar ook de besluitvorming, soms meer tijd vragen dan bij gangbare bouwprojecten. Dat betekent dus dat een latere oplevering kan leiden tot hogere projectkosten. In de voortgangsrapportage is aangegeven dat één maand vertraging gemiddeld 15 miljoen tot 18 miljoen kan kosten — ik dacht dat ook de heer Van den Berg daarnaar verwees — maar het exacte bedrag hangt wel af van het moment waarop de vertraging optreedt en natuurlijk de oorzaak ervan. We hebben afgesproken en vastgelegd dat het in eerste instantie natuurlijk aan NRG PALLAS is om de financiële gevolgen binnen het programma op te vangen. Als dat niet lukt, dan zullen zij zich tot ons moeten wenden en zal er een integrale weging gemaakt moeten worden, maar de kern, de basisafspraak, is dat NRG PALLAS dat zelf opvangt. Dan vroeg de heer Van den Berg mij of ik nog stuur op 2032 als harde datum. Op dit moment gaat NRG PALLAS nog uit van een ongewijzigde commerciële ingebruikname. Dat is in 2032, dus iets later dan 2030, waar de heer Bushoff naar verwees. Maar er wordt dus gewerkt aan die geactualiseerde planning, waar ik al naar verwees, die in het derde kwartaal van dit jaar beschikbaar komt. Nogmaals, er wordt ook echt de tijd voor genomen om dat ontwerp echt zorgvuldig te doen, zorgvuldig af te ronden, juist om te voorkomen dat we risico's doorschuiven naar een later moment in de uitvoering waarop het veel moeilijker is om nog bij te kunnen sturen. De heer Van den Berg vroeg mij ook of ik kan garanderen dat het lukt in 2032. Het hele eerlijke antwoord is dat ik dat niet ga doen. We zitten nu in 2026. Bij zulke grote, langdurige projecten garandeer ik dat niet, maar vooralsnog gaat PALLAS nog steeds uit van die ingebruikname in '32. Nogmaals, we wachten op die geactualiseerde planning. De heer Van den Berg vroeg mij wat een eventuele vermogensverhoging van 25 megawatt naar 30 megawatt zou betekenen voor de planning en de financiën. Ik kan nog niks zeggen over wat dat concreet kan betekenen, omdat een verkenning door PALLAS van een mogelijke verhoging op dit moment ook nog loopt. In het huidige ontwerp is er rekening mee gehouden dat die mogelijke verhoging naar 30 megawatt op een later moment technisch mogelijk is. Er wordt nu gekeken wat de gevolgen zouden zijn als je dat al tijdens de nieuwbouwfase zou doen. Daarbij kijken we natuurlijk heel nadrukkelijk naar effecten op planning, kosten en uitvoering. Er is nog niet een formeel verzoek bij ons binnengekomen om die verhoging daadwerkelijk te gaan doorvoeren. PALLAS zit echt nog in de analysefase. Voorzitter. Ik denk dat ik daarmee ook de vraag van de heer Vervuurt heb beantwoord, die in het verlengde lag hiervan, en ook die van mevrouw Maeijer, die mij vroeg welke gevolgen een eventuele scopewijziging heeft. Die worden dus niet automatisch overgenomen. Ze moeten eerst de gevolgen per wijziging in kaart brengen. Alleen op basis van een integrale weging kan dan besluitvorming plaatsvinden. Voorzitter. Mevrouw Wendel zei dat de planning ook ziet op de inkoop van onderdelen met een lange levertijd. Ze vroeg wat de gevolgen hiervan zijn en wat we doen om die zo veel mogelijk te beperken. We zien dat de vertraging in het design gevolgen kan hebben voor de tijdige inkoop van onderdelen met een lange levertijd, omdat het ontwerpen, het inkopen en het uitvoeren natuurlijk heel nauw met elkaar samenhangen. Daarom hebben ze in de coördinatie die aanvullende maatregelen genomen die ik eerder ook al noemde, zoals dat opknippen in pakketten. Hier moeten we ook een beter zicht op krijgen bij die geactualiseerde planning. Voorzitter. De heer Vervuurt en de heer Bushoff vroegen mij naar de afhankelijkheid van lutetium in de toekomst en hoe die straks samenhangt met de businesscase en de exploitatie. U heeft gelijk dat de kracht van de PALLAS-reactor juist is dat die een breed aanbod aan isotopen kan produceren. Ik geloof dat de heer Bushoff dat zei. Op basis van klinische onderzoeken die we nu al kennen, is al te zeggen dat de komende tientallen jaren nog een groot aantal isotopen zal worden toegevoegd aan het assortiment van NRG PALLAS. Op dit moment zijn dat molybdeen en lutetium. Zolang medicijnen op basis van andere isotopen nog in ontwikkeling zijn, zal PALLAS wel de effecten ondervinden van de concurrentie van lutetium producerende CANDU's, waar ook door een aantal van u aan gerefereerd is. NRG PALLAS onderzoekt op dit moment hoe groot dat effect precies is. Naast naar de aangepaste detailed design-planning wordt dus ook naar de businesscase gekeken. Voorzitter. Een aantal van u vroeg wanneer die geactualiseerde businesscase komt. Dat zal tegelijk met de planning naar de Kamer komen in de volgende voortgangsrapportage. Ik verwacht dat wij de aangepaste businesscase iets na de zomer krijgen, maar dan wil ik die echt nog even kunnen doorlopen met technische experts en financiële adviseurs, zodat we een goed oordeel kunnen vormen en u er goed over kunnen informeren in die voortgangsrapportage. Mochten die uitkomsten nou reden geven om u eerder te informeren, dan doe ik dat natuurlijk vanzelfsprekend. De heer Krul vroeg nog welke scenario's we onderzoeken om de concurrentiepositie van PALLAS op de lange termijn te versterken. In eerste instantie ligt ook hier de verantwoordelijkheid bij PALLAS om te verkennen welke scenario's er zijn voor de versterking van die positie, juist ook omdat die belangrijk zijn voor het actualiseren van de businesscase. Als wij die businesscase hebben, dan zullen we ook beoordelen hoe er over dat soort scenario's is nagedacht. Mogelijk hebben we daar zelf dan ook nog aanvullende vragen over, want ik vind dit een terechte vraag van de heer Krul. Voorzitter. Mevrouw Maeijer vroeg nog naar het aannemen van personeel. Ze zei dat dat moeilijker wordt en vroeg hoe we die impact zo klein mogelijk houden. We hebben in de voortgangsrapportage daar ook iets over opgenomen. Op 1 juli van afgelopen jaar is de nieuwe website van NRG PALLAS live gegaan, die het bedrijf opnieuw positioneert en ook echt bedoeld is om personeel uit de omgeving aan te trekken om te komen werken bij PALLAS. En er wordt heel hard gewerkt aan het behoud van trainees. Daarom wordt er ook ingezet op bijvoorbeeld het harmoniseren van arbeidsvoorwaarden van PALLAS om nog beter in de markt te liggen. En er is een taakgroep opgericht om de voertaal binnen de gehele organisatie weer dezelfde te laten zijn. Daar zal een voorstel over worden gepresenteerd. Dit is allemaal om het ook internationaal aantrekkelijk te maken om bij PALLAS te komen werken. Voorzitter. Dan kom ik in het verlengde hiervan bij een aantal vragen die gesteld zijn over de kosten. Mevrouw Wendel vroeg: hoe zorgen we nou dat die kosten beheersbaar blijven en dat er niet ieder jaar tientallen miljoenen bijgeplust moeten worden? De governance zoals we die hebben ingericht biedt VWS zowel als financier als als aandeelhouder expliciete zeggenschapsrechten bij grote afwijkingen in de scope, in de planning en ten aanzien van risico's. Dat kan leiden tot bijsturing, aanvullende voorwaarden, eventueel het opschorten van financiering of escalatie naar een bestuurlijk niveau. Daarmee beschikt VWS, en ik als verantwoordelijke bewindspersoon, over een aantal duidelijk afgebakende interventiemogelijkheden en ook interventiemomenten binnen de governance van NRG PALLAS en het nieuwbouwprogramma. Dat is eigenlijk een herhaling van wat ik net zei. Wij kunnen dus op momenten ingrijpen. De heer Van den Berg vroeg mij naar de post onvoorzien en of die 146 miljoen nou voldoende is. Die post onvoorzien van 146 miljoen is er inderdaad binnen de zogenaamde baseline 9. Die post is bedoeld als buffer voor risico's en onzekerheden binnen het programma. PALLAS geeft aan dat tot op heden nog geen beroep is gedaan op die post onvoorzien, maar ik zeg er wel bij dat het natuurlijk een groot, complex en langdurig nucleair programma blijft. We blijven die risico's en onzekerheden dus nauwgezet volgen, net als het eventueel inzetten van de beschikbare beheersmaatregelen. Ik zal de Kamer daar natuurlijk periodiek over blijven informeren, als nodig ook eerder dan die halfjaarlijkse momenten. Voorzitter. Mevrouw Wendel vroeg nog naar de actuele gevolgen voor kosten van de grondstoffen, materialen en werkzaamheden naar aanleiding van de geschetste geopolitieke en economische ontwikkelingen in de laatste voortgangsrapportage. Dit is echt een aandachtspunt. Dat zie je internationaal overigens breder bij nucleaire projecten, omdat er sprake is van de zogenaamde nucleaire renaissance. Er worden veel nucleaire projecten gebouwd, dus er wordt hard getrokken aan mensen die dat kunnen. Iedereen heeft materialen nodig. Je ziet dus een druk op de internationale toeleveringsketens, op de beschikbare specialistische capaciteit en daarmee ook op levertijden van bepaalde componenten. Tot nu toe is het beheersbaar, maar ook dit blijven wij volgen. Ik hoop ook dat die geactualiseerde planning en businesscase ons weer nieuwe of betere inzichten geeft in of we daar mogelijk nog aanvullende mitigerende maatregelen moeten nemen. Voorzitter. Dan is er nog een aantal vragen gesteld over de governance. Ik begin met de vraag van de heer Krul hoever we zijn met de opvolging van de aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer. Daar wordt hard aan gewerkt. De ambitie is om die lijst van aanbevelingen dit jaar te kunnen implementeren. Daarbij is de ene wat makkelijker en sneller geïmplementeerd dan de andere. De heer Krul vroeg mij: wat is nou de meest urgente? Ik heb eigenlijk niet één meest urgente. Ik vind de samenhang in het lijstje van aanbevelingen relevant en van belang. Daarom werken we aan de implementatie van allemaal. Bijvoorbeeld de Eigenstandige Control Functie, die ik me goed kan voorstellen, is wat lastiger te implementeren dan een aanbeveling om de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering te bevragen en de uitkomsten van de audits op te vragen. Ik vind ze allemaal belangrijk. De ene gaat nou eenmaal gewoon wat sneller dan de andere, maar aan alles wordt gewerkt. Mevrouw Maeijer vroeg ook naar die Eigenstandige Control Functie. Daar wordt dus aan gewerkt. Het streven is om ook die in 2026 te hebben geïmplementeerd. Mevrouw Maeijer vroeg ook nog naar de opgelopen budgetspanning. Die was voorzien. Het gaat hier om een indexatieverlies. Dat is het antwoord op de vraag of we daarop voorbereid waren en die zagen aankomen. Voorzitter. Mevrouw Wendel vroeg mij of wij op basis van advies van de accountant budgetmutaties gestructureerd bij willen houden en die op willen nemen in de voortgangsrapportage. Dat wil ik toezeggen. Ik vraag even aan mijn ambtenaren of dat al meegaat in de volgende voortgangsrapportage eind van dit jaar of dat het inzichtelijk wordt in april volgend jaar. Dat wordt in de voortgangsrapportage van april volgend jaar voor het eerst inzichtelijk, maar we gaan dit doen. Voorzitter. Dan was er nog een vraag van mevrouw Maeijer over de 63,7 miljoen. De ADR zegt daarover in de rapportage dat in dat geval niet is voldaan aan de vereisten voor rechtmatigheid. Mevrouw Maeijer vraagt of ik kan vertellen hoe dat heeft kunnen gebeuren en hoe we dat in de toekomst gaan voorkomen. Als gevolg van de vertragingen in het detailontwerp zijn bepaalde bouwwerkzaamheden later gestart. Hierdoor heeft PALLAS in 2025 minder kosten gemaakt dan eerder was geprognosticeerd. Hierdoor had PALLAS, nadat we al eerder middelen hadden gestort, eind 2025 dus meer middelen in kas dan eerder was voorzien. Daarmee was het saldo dus hoger dan strikt noodzakelijk. Om herhaling te voorkomen worden op de begroting de beschikbare middelen nog scherper in lijn gebracht met de liquiditeitsbehoefte van PALLAS en worden toekomstige stortingen strakker getoetst aan de daarbij behorende regelgeving. Er was nog een enkele vraag over de kennisbasis: hoe het project-PALLAS kan helpen bij het verstevigen van het nucleaire cluster en in hoeverre de staatssecretaris van KGG ook is aangehaakt. Om met dat laatste te beginnen: de staatssecretaris van KGG is zeer goed aangehaakt. We voeren hier overleggen over en zullen dat blijven doen, mede naar aanleiding van het SEO-rapport Bouwen op ervaring. Dat rapport laat heel mooi zien wat de maatschappelijke meerwaarde is van het PALLAS-programma voor de ambitie van die kabinet op het gebied van kernenergie. In de brief van de staatssecretaris van KGG van, volgens mij, afgelopen vrijdag, Routekaart 7 GW Kernenergie, wordt daar ook verder op ingegaan. Daarin staat ook de meerwaarde beschreven, die wij samen zien en het kabinet ook echt, van goede samenwerking en afstemming tussen beide ministeries en staat beschreven wat het nieuwbouwprogramma PALLAS kan betekenen voor de bredere ambities en de SMR's, waar een aantal van u ook op wees. Voorzitter. De heer Vervuurt vroeg mij hoe we de strategische onderzoeksagenda betrekken bij de bredere keuzes van het kabinet rond innovatie, biotech en het investeringsklimaat. Hierin trek ik samen met de collega van EZK op. We kijken samen hoe we dat hele systeem van radiofarmaca kunnen versterken. We voeren ook het gesprek met betrokken partijen van de onderzoeksagenda. Die onderzoeksagenda levert dus belangrijke input en geeft handvatten en aanknopingspunten om belemmeringen en kansen voor het versterken van dat ecosysteem op te pakken. Aanvullend: we hebben in het kabinet de Ministeriële Taskforce Toekomstige Welvaart en Vestigingsklimaat. Ook vandaaruit kijken we naar een voorstel voor het versterken van dat systeem van radiofarmaca. Tot slot, voorzitter, een vraag van de heer Vervuurt over welke rol ik zie voor initiateven als NUCMED-NL, die juist proberen om die keten van onderzoek, ontwikkeling en toepassing beter te verbinden. Ik sluit me aan bij de woorden van de heer Vervuurt. Ik vind het van groot belang dat die partijen in dat hele systeem elkaar blijven vinden, zowel op het gebied van onderzoek als op het gebied van innovatie-inspanningen. Ik heb dan ook mede opdracht gegeven om het platform NUCMED-NL te ontwikkelen, waar die verschillende partijen worden samengebracht. Voorzitter. Daarmee hoop ik de vragen beantwoord te hebben en aan een verzoek van de heer Krul voldaan te hebben, maar dat verzoek was buiten de vergadering gedaan.

Versie fbf740c1a5d46ea245d1499a0787e92adf902d136f45955690b429d3219fc90d · Voorlopig verslag; de tekst kan nog wijzigen.