Verkiezingen

Brontekst

Minister Heerma: Dank u wel, voorzitter. Ik heb met interesse naar de inbreng van uw Kamer geluisterd. Ik ben voornemens op uw inbreng te reageren. Tegelijkertijd zeg ik tegen de voorzitter dat ik terdege mijn best ga doen om daarbij in de derde persoon te spreken, maar dank ú wel. Voorzitter. Wij spreken vandaag met elkaar over een heel belangrijk onderwerp. Dat hebben verschillende sprekers aan de kant van de Kamer ook heel duidelijk benadrukt. Dat is terecht. Eerlijke en vrije verkiezingen vormen de basis van onze representatieve democratie. Het verkiezingsproces behoeft daarom voortdurend aandacht, zodat onze verkiezingen daadwerkelijk vrij en eerlijk blijven. Daarom vind ik het belangrijk dat uit de evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen en van de Tweede Kamerverkiezingen van het jaar daarvoor blijkt dat deze eerlijk, transparant en controleerbaar zijn verlopen. Vanzelfsprekend zet ik mij met de Kiesraad, de gemeenten en de overige partners in het verkiezingsproces in om in maart de verkiezingen van de Provinciale Staten, de algemene besturen van waterschappen, de eilandsraden en het kiescollege voor niet-ingezetenen wederom vrij en eerlijk te laten verlopen. Graag ga ik daarom in op de door u gestelde vragen. Ik zal die in vijf blokken beantwoorden, want er kwam een groot scala aan onderwerpen in dit debat langs. Ik wil beginnen met de weerbare democratische rechtsstaat en verkiezingen. Daarna ga ik in op de evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen en de Tweede Kamerverkiezingen. Daarna heb ik een apart blokje waarin ik specifiek inga op Gorinchem en de herstemming, om vervolgens in te gaan op het onderwerp waar, denk ik, de meeste vragen over zijn gesteld, namelijk het nieuwe stembiljet. Dan volgt als laatste het favoriete blok van de heer Bosma, hoewel hij er niet is: varia. Voorzitter. Dan beginnen we bij de weerbare democratische rechtsstaat en verkiezingen. Dat is het eerste blok. Nederland is een sterke democratische rechtsstaat. Dat is echter geen vanzelfsprekendheid. Geopolitieke spanningen nemen wereldwijd toe. Ook gevestigde democratieën staan onder druk. Nederland is hier niet immuun voor. Denk aan pogingen tot het manipuleren van informatie, inmenging rondom verkiezingen, en agressie en intimidatie van onze bestuurders en politici. Dat is nu in dit debat niet ingebracht, maar in ongeveer alle debatten die we over de gemeenteraadsverkiezingen hebben gehad, was dit terecht een punt van zorg. Onze democratische rechtsstaat blijft daarom om onderhoud vragen. Ik heb u daarom voor het zomerreces mijn inzet voor de weerbare democratische rechtsstaat toegestuurd. Ik zou in dit blok specifiek in willen gaan op de geschilbeslechting. Daar is door verschillende partijen iets over gezegd. Een deel van de vragen was gewoon informerend over het proces. Onder anderen de heer Clemminck van JA21 heeft aangegeven hoe hij daarnaar kijkt. Ik ga het proces schetsen, waar we nu staan. Ik denk dat een deel van het debat daarop gaat volgen. Een onderdeel van de aanpak om de weerbaarheid van het verkiezingsproces te versterken betreft het aanpassen van de geschilbeslechting in het verkiezingsproces. Dit is een complex onderwerp. Dat bleek ook al uit de verschillende inbrengen vanuit uw Kamer. Daarover is eerder voorlichting gevraagd aan de Raad van State. Het vorige kabinet heeft op die voorlichting gereageerd en heeft hierbij de hoofdlijnen geschetst van hoe een nieuw stelsel eruit zou kunnen zien. De fractie van JA21 heeft gevraagd naar de status van dit voorstel. Op dit moment werk ik aan de verdere uitwerking hiervan. Ik zal uw Kamer voor het einde van dit jaar informeren over de voortgang. Vanuit de Kamer is er door verschillende partijen op aangedrongen hier tempo mee te maken. Volgens mij werd de eerste helft van volgend jaar als termijn geschetst, maar wij streven ernaar om die nadere uitwerking voor het einde van dit jaar naar de Kamer toe te sturen. Het CDA heeft in dit kader gevraagd of we het vaststellen van de verkiezingsuitslag wel bij de volksvertegenwoordiging neer moeten blijven leggen. De heer Clemminck heeft daarover juist een andere positie ingenomen. Daar zal het debat dus zeker nog over gevoerd gaan worden. Op dit moment is het besluit van het vertegenwoordigend orgaan over eventuele geschillen finaal. Dat is niet alleen de Tweede Kamer; dat geldt voor alle lagen. Mijn voornemen is om dit besluit toetsbaar te maken bij de rechter. De heer Clemminck gaf aan dat er hierover een Europees arrest is geweest. Daarnaast heeft het kabinet hier in de vorige periode een verkenning naar gedaan. De historische schets daarvan klopt, maar ik ben dus voornemens door tce gaan op de lijn die een deel van de Kamer een positieve ontwikkeling vindt; de heer Clemminck zei daar iets anders over. Dat behelst ook dat ik moet inzetten op een grondwetswijziging waardoor een rechter verkiezingsgeschillen kan toetsen; dat zou daar onderdeel van zijn. Het CDA heeft voorts gevraagd naar de mogelijke wettelijke criteria voor het beoordelen van geschillen rondom verkiezingen. Ik ga hier eerlijk over zijn, want die complexiteit hangt hiermee samen. Ik heb hier nog geen besluit over genomen, maar ik hecht er in ieder geval belang aan dat deze criteria zo duidelijk mogelijk moeten zijn. Tegelijkertijd is het niet mogelijk om volledig te voorspellen wat er in de toekomst allemaal kan gaan gebeuren bij een verkiezing. Een belangrijk uitgangspunt hierbij is dat er niet te lichtvoetig omgegaan moet worden met het ongeldig verklaren van een verkiezingsuitslag. Er moet dus heel duidelijk iets aan de hand zijn wat van invloed is geweest op de uitslag van de verkiezingen. Het CDA heeft gevraagd naar de termijnen van de procedure van de geschillenbeslechting; dat is ook weer een terechte, complexe vraag: hoeveel dagen kunnen hiervoor uitgetrokken worden en wat betekent dat voor hoe snel een raad of een Kamer beëdigd kan worden? De termijnen in het verkiezingsproces zijn ook bij geschillenbeslechting van belang. Aan de ene kant moet er ruimte zijn om een ordentelijk proces te doorlopen en vergt een zorgvuldige beoordeling van het geschil tijd. Aan de andere kant is het van groot belang dat na verkiezingen zo snel mogelijk duidelijk is wat de nieuwe politieke verhoudingen zijn en dat de nieuwe leden aan de slag kunnen. Ik betrek deze vraag daarom bij de uitwerking. Ik verwacht aan het einde van dit jaar de nadere uitwerking te geven. Uw Kamer heeft volgens mij in de eerste termijn laten zien hoe complex dit is. Ik bevestig hier dat dit een zorgvuldige afweging vergt. Ik denk daarom dat het heel goed is dat we zodra de nadere uitwerking er is daar een serieus debat met elkaar over hebben, juist omdat dit een serieus vraagstuk is en niet zomaar iets. De heer Clemminck vroeg specifiek naar FIMI. Eigenlijk vroeg hij wat FIMI is. FIMI staat voor Foreign Information Manipulation and Interference. Dat is de gangbare Europese term; daar komt het vandaan. Tegelijkertijd is er de vraag hoe je dit in goed Nederlands kunt vertalen. In het Nederlands betekent het "buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging". Er wordt veelal ook gesproken van "desinformatie vanuit het buitenland". Ik denk dat ook dat voor een groot deel de lading dekt. In de kern gaat het om digitale gecoördineerde informatiecampagnes door buitenlandse actoren, gericht op het heimelijk en oneigenlijk beïnvloeden van het publieke debat, onder meer rond verkiezingen. Dit ondermijnt onze democratische rechtsstaat. Deze dreiging neem ik zeer serieus. In het coalitieakkoord is afgesproken dat er een organisatie komt voor het monitoren van de herkomst en verspreiding van desinformatie. Daarom maak ik wetgeving en werk ik aan de inrichting van een organisatie die online FIMI-campagnes structureel kan detecteren. Totdat deze organisatie er is, laat ik wetenschappers en partijen uit het maatschappelijk middenveld via pilots onderzoek doen naar FIMI-campagnes rond verkiezingen. Ik informeer uw Kamer eind 2026 over de stand van zaken van de inrichting van de organisatie, de uitkomsten van de onderzoeken en het wetgevingstraject. Ik zal het onderzoeksrapport en de gegevens van de onderzoekers dan ook met u delen; daar was een heel specifieke vraag van de heer Clemminck over. Dit komt dus allemaal aan het einde van het jaar.

Versie e8280fe7d0eb8ff8b9f88da5985de3b51e09c711606750e2fc4057c37e220152 · Voorlopig verslag; de tekst kan nog wijzigen.