Arno Rutte

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202629 279Rechtsstaat en RechtsordeNr. 1004 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE ENVEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 11 december 2025Een sterke democratische rechtsstaat vormt de basis van onze samen-leving en biedt veiligheid en bescherming aan burgers en bedrijven.Toegang tot het recht is essentieel voor een goed functionerenderechtsstaat.(Juridische) problemen kunnen zich in ieders leven voordoen. Soms lukthet niet om tot een goede oplossing te komen tussen partijen. In zulkegevallen moet de deur naar het recht openstaan, ongeacht iemandsachtergrond of financiële situatie, zodat het (juridisch) probleem op eeneerlijke en rechtvaardige manier kan worden opgelost. Het is daarom vanbelang dat iedereen in Nederland een passende en duurzame uitkomstkan vinden voor een juridisch probleem.Een goede toegang tot het recht stelt burgers, zzp’ers, bedrijven enorganisaties (hierna: burgers en bedrijven) in staat om hun rechten teverwezenlijken, goede rechtsbescherming te verkrijgen en een uitkomst tevinden voor een juridisch probleem. Als personen hun rechten nietkunnen verwezenlijken of (juridische) problemen niet kunnen oplossen,kan dit leiden tot onzekerheid, onvrede en onrecht. Deze situaties kunnenmensen belemmeren in hun dagelijkse leven en kunnen leiden tot schadevoor de maatschappij. Door de toegang tot het recht te waarborgen en teversterken wordt het rechtssysteem versterkt. Dit kan ook bijdragen aanhet vertrouwen van burgers in de overheid.Missie en visie toegang tot het rechtEen goed functionerende democratische rechtsstaat vraagt om eenrechtsbestel dat betrouwbaar, toekomstbestendig en toegankelijk is vooriedereen. De missie en visie voor de versterking van de toegang tot hetrecht is op 13 december 2024 door de toenmalig Staatssecretaris kst-29279-1004ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10041 Rechtsbescherming met uw Kamer gedeeld.1 Als Staatssecretaris vanJustitie en Veiligheid heb ik mij deze missie en visie eigen gemaakt.Deze missie luidt: «Samen de toegang tot het recht borgen en versterken.De rechtzoekende staat hierbij centraal.» Voor mij betekent dit dat de deurvan het recht voor iedereen moet openstaan. Met deze mensgerichtebenadering stellen we het rechtsbestel daadwerkelijk ten dienste van derechtzoekende. Mensen moeten hun (juridische) problemen op een zoeenvoudig, begrijpelijk en duurzaam mogelijke manier kunnen oplossen.Ik heb vanuit mijn rol de verantwoordelijkheid om een juridischeinfrastructuur te bieden die dit mogelijk maakt. Hierbij werk ik, samen metalle betrokken beroepsgroepen, (lokale) overheden en organisaties dieeen essentiële en eigen rol spelen in het rechtsbestel.Deze missie stoelt op de visie dat «iedereen in Nederland een passendeen duurzame uitkomst kan vinden voor een (juridisch) probleem.» Waarmogelijk worden problemen voorkomen of in een vroeg stadiumopgelost. Veel mensen zijn al geholpen met begrijpelijke informatie,deskundig advies of bemiddeling. Het is daarbij van belang dat erbegrijpelijke en betrouwbare informatie beschikbaar is en dat deskundigadvies of ondersteuning, van bijvoorbeeld het Juridisch Loket, Rechts-winkels, (sociale) advocaten, Sociaal Raadslieden, mediators, rechtsbij-standsverzekeraars of consumentenorganisaties, toegankelijk is. Wanneerpartijen er onderling niet uitkomen, dan moeten zij kunnen rekenen opeen beslissing door een onafhankelijke, neutrale instantie. Dit kan eengang naar de rechter zijn of alternatieve vormen van geschiloplossing. Bijvoorkeur op een laagdrempelige en snelle manier. Ook moeten ervoldoende mogelijkheden zijn tot vertegenwoordiging, mede omevenwicht te kunnen bieden tegen een sterkere of machtige tegenpartij.Essentieel daarbij is dat oplossingen zoveel mogelijk definitief enduurzaam zijn, zodat mensen weten waar ze aan toe zijn en weer verderkunnen.De kernwaarden die hierbij horen, zijn toegankelijkheid en kwaliteit.Toegankelijkheid betekent voor mij dat het recht betaalbaar, zichtbaar,beschikbaar, nabij en begrijpelijk is. Tegelijkertijd moeten de kwaliteit vande geboden dienstverlening en de beschikbare oplossingsrichtingen oporde zijn. Dit vraagt om deskundige, vakbekwame dienstverleners die hetjuridisch vraagstuk of de problematiek snel en integraal adresseren tenbehoeve van een bestendige uitkomst.Deze missie en visie vormen mijn vertrekpunt bij de toelichting op allerelevante ontwikkelingen voor de toegang tot het recht. De diverseelementen waar ik in de voortgangsbijlage bij deze brief uitgebreid opinga, stip ik hieronder kort aan.Opgave versterking toegang tot het rechtEen versterking van de toegang tot het recht draagt, naast aan deversterking van het rechtssysteem en het vertrouwen van burgers in deoverheid, bij aan rechtszekerheid en betrokkenheid van burgers bij desamenleving. Burgers en bedrijven moeten erop kunnen vertrouwen dathun rechten beschermd worden en dat zij hun problemen op een eerlijkeen effectieve manier kunnen oplossen. Om dit te realiseren werken wenauw samen met beroepsgroepen, (lokale) overheden en maatschappe-lijke organisaties. De rechtzoekende staat daarbij steeds centraal. De inzetvoor de versterking van de toegang tot het recht is georganiseerd langsdrie pijlers:1Kamerstukken II 2024/25, 29 279, nr. 920.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10042 1)objectieve (betrouwbare) informatie over rechten en plichten;2)advies en ondersteuning – waaronder rechtshulp en gesubsidieerderechtsbijstand – bij het uitoefenen van rechten en het oplossen vangeschillen;3)de mogelijkheid om een beslissing te verkrijgen van een neutraleinstantie.Pijler 1: InformatieToegang tot het recht begint bij begrijpelijke en betrouwbare informatie.Burgers en bedrijven moeten in geval van geschillen en problemenkunnen nagaan wat er precies is gebeurd, welke regels van toepassingzijn, welke oplossingen denkbaar zijn en waar zij terecht kunnen vooradvies of ondersteuning. Op basis van deze informatie kunnen zij bepalenwelke route het beste past bij hun situatie. Daarom wordt onder anderegeïnvesteerd in goede overheidsinformatie en het publiceren vanrechterlijke uitspraken.Pijler 2: Advies en ondersteuningBurgers en bedrijven moeten de ondersteuning kunnen krijgen die nodigis om hun rechten te verwezenlijken en geschillen op te lossen. Dit kanvariëren van praktische handvatten om zelf met de andere partij ingesprek te gaan (zoals onderzocht wordt in de pilot voorRecht) totgespecialiseerde ondersteuning bij specifieke situaties of voor mensenmet een beperking (zoals bij Schulden, Curatele, Bewindvoering enMentorschap).Pijler 3: Beslissing van een neutrale instantieWanneer partijen er onderling niet uitkomen, moet een neutrale endeskundige instantie tijdig kunnen oordelen in een eenvoudige enlaagdrempelige procedure. De Rechtspraak vervult hierin een belangrijkerol. Binnen de Rechtspraak wordt gewerkt aan verschillende verbete-ringen, zoals in de familie- en jeugdrechtspraak, maatschappelijkeffectieve rechtspraak, tolken en vertalers, vereenvoudiging van hetburgerlijk procesrecht en videoconferentie. Daarnaast worden alternatievevormen van geschilbeslechting versterkt. De Kamer wordt hierover nadergeïnformeerd in de voortgangsbrief buitengerechtelijke geschilbe-slechting die begin volgend jaar wordt verzonden. Tot slot bied ik uwKamer de tussenevaluatie aan van de wet Netherlands Commercial Court,vergezeld van een beleidsreactie. Beide documenten treft u aan bij devoortgangsbijlage bij deze brief.Incidentele middelenIn de voortgangsbrief van 13 december 2024 is aangekondigd dat ereenmalig extra middelen voor de versterking van de toegang tot het rechtzijn gereserveerd.2 Voor 2025 gaat het om € 3,4 mln. en voor 2026 om€ 2,1 mln. Met deze middelen wil ik initiatieven ondersteunen diebijdragen aan een beter functionerend en toegankelijk rechtsbestel.De afgelopen periode is met professionals en partijen die een rol hebbenin de aanpak versterking toegang tot het recht bezien hoe deze middelenhet beste kunnen worden ingezet om de toegang tot het recht met ditbeschikbare budget zo optimaal mogelijk te kunnen versterken. In 2025 isvoor een aantal projecten inmiddels subsidies verleend. Deze worden inde voortgangsbijlage bij deze brief kort toegelicht langs de eerderge-2Kamerstukken II 2024/25, 29 279, nr. 920.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10043 noemde pijlers en kernwaarden. In 2026 zullen, binnen het kader van deincidentele middelen, tevens subsidies worden verleend. De voorstellendie hiervoor zijn ontvangen, worden momenteel beoordeeld.Programma vernieuwing stelsel van rechtsbijstandEen belangrijk onderdeel van de versterking van de toegang tot het rechtis de vernieuwing van het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand. Hethiervoor opgerichte programma is in 2018 van start gegaan en eindigteind dit jaar. Onder de vlag van het programma is er in de afgelopen jarenveel bereikt.Ik noem onder andere de verbetering van de website van het JuridischLoket door het begrijpelijker maken qua taal en de uitbreiding metbijvoorbeeld voorbeeldbrieven. Deze website is voor iedereen inNederland toegankelijk. Daarnaast is de eerstelijns rechtshulp versterkt enverbeterd en meer gericht op het oplossen van het probleem. HetJuridisch Loket heeft zijn dienstverlening verbreed en helpt meerrechtzoekenden dan ooit met advies, hulp en ondersteuning. Sinds 2023kunnen rechtzoekenden gratis bellen naar het Juridisch Loket. Arbeidsmi-granten kunnen nu ook voor hulp op maat terecht bij het Juridisch Loket.Ook op Caribisch Nederland is ingezet op de verbetering van de toegangtot het recht met de oprichting van een stichting die rechtzoekenden daargaat helpen bij juridische problemen en problemen met gelijkebehandeling.Verder is het besef dat we rechtzoekenden alleen goed kunnen helpen alser ook aansluiting is met het sociaal domein inmiddels gemeengoed.De verbindingen die zijn gelegd met de VNG, Divosa, gemeenten, sociaalraadslieden, sociale wijkteams, bibliotheken en nog veel meer organi-saties en initiatieven op lokaal niveau hebben daaraan bijgedragen.Ook is, mede ingegeven door de toeslagenaffaire, de kijk op zelfred-zaamheid van burgers veranderd. De Raad voor Rechtsbijstand heeftdaarom in 2021 de Regeling Adviestoevoeging Zelfredzaamheid in hetleven geroepen, op grond waarvan minder zelfredzame rechtzoekendenmeer in aanmerking komen voor gesubsidieerde rechtsbijstand.Wat de vergoedingen voor rechtsbijstandverleners betreft is per 1 januari2022 € 154 miljoen aan extra middelen vrijgemaakt om deze conform deaanbevelingen van de commissie-Van der Meer I te verbeteren.3 Daaropvolgend is door het kabinet in het afgelopen jaar besloten om teropvolging van de aanbevelingen van de commissie-Van der Meer II devergoedingen in 2026 verder te verbeteren.4Tot slot is het is niet vanzelfsprekend gebleken dat er voldoende sociaaladvocaten zijn om de vraag naar hulp in te vullen. In samenwerking metde NOvA, de VSAN en de Raad voor Rechtsbijstand zijn er daaromconcrete plannen gemaakt, voor de korte én de lange termijn, om iets tedoen aan het dalende aanbod van sociaal advocaten.Als sluitstuk van het programma wordt een wetsvoorstel, tot aanpassingvan de Wet op de rechtsbijstand, in consultatie gebracht. Hierin worden3Kamerstukken II 2021/22, 31 753, nr. 248.4In de voorjaarsnota 2026 is hiervoor vanaf 2027 structureel € 30 miljoen aan extra middelenuitgetrokken. De aanbevelingen worden met inzet van incidentele middelen vanaf 2026 alingevoerd.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10044 onder andere de aparte positionering, verzelfstandiging en taken van hetJuridisch Loket, de inning van de eigen bijdrage door de Raad voorRechtsbijstand en de aanpassing van het zelfredzaamheidscriteriumgeregeld. Momenteel wordt samen met de betrokken partijen aan ditwetsvoorstel gewerkt.Het einde van het programma betekent niet dat het werk af is. De inzet opbelangrijke onderdelen zoals de versterking van de sociale advocatuur, devormgeving van het landelijk dekkend netwerk sociaaljuridische dienstver-lening, de versterking van de samenwerking tussen het sociaal enjuridisch domein en het meer oplossen in de eerste lijn, gaat ook na ditjaar onverkort door. In de voortgangsbijlage bij deze brief wordt umeegenomen in de voortgang op deze en andere onderdelen van hetprogramma.Onderzoeken en internationale ontwikkelingenOnderzoekenOnderzoek is essentieel om inzicht te krijgen in de werking van maatre-gelen, wat de werking van maatregelen op langere termijn is en in welkemate ze bijdragen aan de daadwerkelijke versterking van de toegang tothet recht. Voorbeelden hiervan zijn:–Het Kenniscentrum stelsel Gesubsidieerde Rechtsbijstand onderzoektsamen met het Centraal Bureau voor de Statistiek mogelijke kwets-baarheid van mensen met lagere middeninkomens in de toegang totrechtsbijstand.–Het WODC rondt momenteel de periodieke Geschilbeslechtingsdeltaover de periode 2019–2024 af.–Het WODC heeft een verdiepende studie gestart naar aanleiding vande Geschilbeslechtingsdelta 2019 naar de overwegingen en afwegin-gen van burgers bij het aanpakken van hun juridische problemen.Hierbij wordt ook gekeken naar de positie van kleine ondernemers enzzp’ers.Internationale trajectenOp Europees en internationaal niveau lopen er ook diverse trajecten diebijdragen aan de versterking van toegang tot het recht. Binnen de EU zijndiverse verordeningen vastgesteld die zien op de digitalisering van degrensoverschrijdende justitiële samenwerking en de toegang tot derechter. In 2025 is een programma ingericht met de benodigde samenwer-kingsstructuur voor een succesvolle nationale implementatie. Daarnaastneemt Nederland deel aan een meerlandenproject van de OESO gerichtop het verbeteren van de toegang tot het recht en het bevorderen van eenmensgerichte benadering binnen rechtssystemen.SlotDe stappen die we zetten om informatievoorziening te verbeteren, adviesen ondersteuning te versterken en de toegang tot een onafhankelijkebeslissing te waarborgen, brengen ons dichter bij een rechtsbestel datbeter werkt voor alle burgers en bedrijven. Tegelijkertijd blijft hetnoodzakelijk om verder te werken aan een toekomstbestendig en lerendstelsel van rechtsbijstand, zowel in Europees Nederland als in CaribischNederland (BES). Zo staat de komende periode in het teken van hetwetsvoorstel tot aanpassing van de Wet op de rechtsbijstand.Door de toegang tot het recht te versterken beogen we mensen meer bijde samenleving te betrekken. Dit moet bijdragen aan meer vertrouwen inTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10045 de rechtsstaat en een beter ondernemings- en investeringsklimaat. Daarwil ik samen met alle betrokken beroepsgroepen, overheden en organi-saties hard aan blijven werken.De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,A.C.L. RutteTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 279, nr. 10046