B.T. Bikkers

Armoede- en schuldenbeleid

De heer Bikkers (VVD): Dank u wel, voorzitter. In Nederland leven nog steeds veel mensen onder de armoedegrens. Dat is aanzienlijk minder dan de afgelopen vijf jaar, maar de ernst van het geldgebrek bij deze mensen neemt wel toe. Daarnaast zien we dat bijna 1,2 miljoen mensen net boven die grens leven, zonder financiële buffer. In het hoofdlijnenakkoord is opgenomen dat de armoede niet mag toenemen, maar dat betekent wat mij betreft niet dat we tevreden achterover mogen leunen. Voorzitter. De VVD wil dat werken loont. De praktijk laat dat helaas soms anders zien. Ruim de helft van de mensen in armoede werkt. Wie net boven het sociaal minimum zit, verliest bij elke stap vooruit allerlei toeslagen, gemeentelijke regelingen en kortingen. De stap naar werk of naar meer werk loont vaak nauwelijks of soms zelfs niet. Dat kan niet de bedoeling zijn. Daarom vraag ik de staatssecretaris wat hij doet om te voorkomen dat mensen die meer gaan verdienen meteen een stap terug doen door een verlies aan regelingen. Welke oplossingen ziet hij om de afbouw van regelingen eerlijker en geleidelijker te laten verlopen zodat werken echt gaat lonen? Voorzitter. Hier speelt ook nog iets anders, namelijk de koppeling van het minimumloon aan de bijstand. Nu wordt de bijstand twee keer per jaar aangepast aan de gemiddelde cao-loonstijgingen. Dat lijkt eerlijk maar het zorgt soms voor vreemde uitkomsten. Zo kan het gebeuren dat een bijstandsuitkering harder stijgt dan het loon van iemand die werkt. Dat brengt nivellering met zich mee maar ook frustratie, want werken loont daardoor minder om uit de bijstand te komen. De VVD zou liever zien dat de bijstand gekoppeld wordt aan de inflatie. Als boodschappen duurder worden, moet de bijstand omhoog. Dat moet niet automatisch, vanuit een berekende gemiddelde cao-stijging. Ik vraag de staatssecretaris dan ook of hij bereid is om te kijken naar een andere vorm van indexatie waarbij bestaanszekerheid gewaarborgd blijft, maar werk wel gaat lonen.

De heer Bikkers (VVD): Zodra die kloof groter wordt, wordt het aantrekkelijker om te gaan werken. Het is een agenda voor werkend Nederland. Het is uiteraard niet goed dat mensen die nu in de bijstand zitten, er niet op vooruitgaan wanneer ze uit de bijstand gaan. De VVD gelooft erin dat werken echt de oplossing is om uit de armoede en uit de schulden te komen. De kloof juist iets groter maken is helemaal niet zo erg. Tegelijkertijd zeg ik dat op het moment dat de boodschappen duurder worden, de bijstand ook bijgesteld dient te worden.

De heer Bikkers (VVD): Nee. Uiteindelijk is de bijstand ervoor bedoeld om rond te komen, om de boodschappen te kunnen betalen. Het is heel goed dat als je wat extra's wilt, je heel hard aan het werk gaat. Het is natuurlijk ongelofelijk belangrijk om die compensatie voor het stijgen van de kosten van het boodschappenmandje overeind te houden. Maar waarom zou het zo moeten zijn dat als je in de bijstand zit en aan het werk wil, je er niet op vooruitgaat? Dat is wat de VVD betreft echt een brug te ver. Vandaar de vraag aan de staatssecretaris om te kijken naar het koppelen van de verhoging van de bijstand aan de indexatie, aan het boodschappenkarretje, in plaats van aan een berekende cao. Ik ben heel benieuwd hoe de staatssecretaris daarnaar kijkt.

De heer Bikkers (VVD): Tegelijkertijd weet de heer Flach ook dat de bijstand wordt bekostigd door die werkenden. Dus op het moment dat die stijgt, raakt het uiteindelijk ook de mensen die meer belasting moeten gaan betalen. Voorzitter. Wie van deeltijd naar voltijd werken gaat — ik verwacht de heer Flach opnieuw — gaat er ook niet altijd op vooruit. Die stap loont niet altijd. Je wil heel graag wat meer werken, maar ook daar verlies je soms regelingen en zie je dat mensen er in koopkracht op achteruitgaan. Dat is zorgelijk. Werkgevers mogen wettelijk geen bonus geven of een hoger uurloon bieden aan mensen die voltijd willen gaan werken. Dat is verboden. Zelfs als werkgevers een prikkel zouden willen bieden om meer uren te maken en de medewerker voltijd te laten werken, kan dat niet, terwijl we in Nederland grote personeelstekorten hebben. De VVD vindt dit onlogisch. Als iemand zich extra zou willen inzetten, zou dat ook wat extra moeten opleveren. Waarom houden we een systeem in stand waarin meer werken niet loont en werkgevers met handen gebonden zijn? Ik vraag ook daar de staatssecretaris: is hij bereid om samen met zijn collega te kijken naar de mogelijkheden om dit verbod op te heffen? Zo gaat werken wel weer wat meer opleveren op het moment dat je van deeltijd naar voltijd gaat. Dan schulden. Op dit moment heeft 9% van de huishoudens problematische schulden. Nog altijd maakt een klein deel gebruik van de schuldhulp. Ook hier geldt: voorkomen is beter dan genezen. Voorkomen begint bij bewustzijn. De VVD maakt zich zorgen over opkomende diensten, zoals de "buy now, pay later"-diensten. De heer Ceder refereerde daar ook al aan. Vooral jongeren gebruiken deze kredieten, vaak zonder door te hebben wat de gevolgen zijn. Een op de drie jongeren gebruikt dit soort diensten. Het is een tikkende tijdbom voor schulden. Op jonge leeftijd gaan mensen beseffen dat schulden blijkbaar normaal zijn. We zijn blij dat de staatssecretaris met een campagne is gekomen, maar ik vraag de staatssecretaris ook welke aanvullende stappen hij gaat nemen om jongeren te beschermen tegen deze vormen van sluipende schulden. Wat verwacht hij van de aanbieders van deze diensten? Is hij bereid om te onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om deze diensten een verplichte kredietcheck uit te laten voeren en een bedrag voor aankopen te maximeren, om op die manier te voorkomen dat schulden oplopen? Voorzitter. Als mensen toch in de schulden terechtkomen, moeten we zo snel mogelijk kunnen ingrijpen. Maar professionals van scholen, woningbouwcorporaties en gemeentes voelen zich vaak nog gehinderd door privacyregels en volgens mij ook de AVG. Dat is begrijpelijk. Privacy is belangrijk. Maar de AVG mag wat ons betreft geen excuus zijn om mensen niet te helpen. Mijn vraag aan de staatssecretaris is dan ook wat hij concreet gaat doen om professionals meer duidelijkheid te geven over wat er wel en niet mag binnen de AVG, zodat eerder ingrijpen en met elkaar het gesprek voeren over casussen mogelijk is. Tot slot wil ik aandacht vragen voor de wirwar aan gemeentelijke regelingen. De heer De Jong refereerde daar ook al aan. Het lijkt soms een postcodeloterij: waar je woont bepaalt hoeveel hulp je krijgt. In de ene gemeente kan een bijstandsgezin rekenen op €3.000 extra hulp, in de andere gemeente op €800. Dat is niet uit te leggen. De VVD is voor maatwerk, maar tegen willekeur. Ik vraag de staatssecretaris dan ook wanneer we voorstellen kunnen verwachten om hier stappen in te zetten om ervoor te zorgen dat die willekeur er zo veel mogelijk uit gaat. Voorzitter, tot zover. Dank u wel.

De heer Bikkers (VVD): Dan zal ik het antwoord puntig formuleren, voorzitter. Het is niet zo dat het is opgelost door het alleen landelijk allemaal te regelen. Ik ben benieuwd naar de reactie van het kabinet op het onderzoek dat heeft plaatsgevonden naar die wirwar van regelingen. Tegelijkertijd ziet de VVD namelijk ook dat maatwerk soms heel belangrijk is. Er zijn grote verschillen tussen mensen. Iedere casus is anders. Dat maakt ook dat er zo veel regelingen zijn. Het is niet zo dat het alleen komt doordat we vanuit Den Haag te weinig doen. Het komt ook gewoon doordat mensen zien dat er soms maatwerk nodig is en daardoor de oplossing vinden in de verschillende regelingen. Tegelijkertijd vraag ik het kabinet om te kijken hoe we ervoor kunnen zorgen dat die regelingen zo duidelijk, eerlijk en overzichtelijk mogelijk blijven.

De heer Bikkers (VVD): Het geven van een bonus of een hoger uurloon aan iemand die van deeltijd naar voltijd wil gaan, betekent niet het afstraffen van mensen die in deeltijd werken. Wat mij betreft mogen mensen die keuze nog steeds zelf maken en is het heel goed dat er mensen zijn die zeggen "ik kies ervoor om in deeltijd te werken", bijvoorbeeld omdat ze voor hun kinderen of ouders willen zorgen of ander vrijwilligerswerk willen doen of wat dan ook. Ik denk dat het belangrijk is dat we dat in onze samenleving op een goede manier inrichten. Tegelijkertijd moeten we ervoor zorgen dat mensen die wel een stapje extra willen zetten en bereid zijn extra uren te werken voor zichzelf en voor hun werkgever, omdat ze zien dat er in het bedrijf waar ze werken grote tekorten zijn en ze zich verantwoordelijk voelen voor hun omgeving daar, dat wel kunnen doen en er niet op achteruitgaan als ze een paar uur meer gaan werken. Dat is wat op dit moment aan de gang is. Neem bijvoorbeeld mensen in de kinderopvang. Daar hebben we mensen hard nodig, zeker richting 2029, als we de kinderopvang bijna gratis maken. Daar hebben we heel veel mensen nodig. Er wordt daar heel veel in deeltijd gewerkt. Soms zeggen medewerkers: ik ben bereid om een dag extra te werken, maar ik ga er gewoon niet op vooruit, dus ik doe het niet. Daar wil ik echt paal en perk aan stellen.

De heer Bikkers (VVD): Voorzitter, u dacht: dat geeft de heer Bikkers extra nadenktijd. Maar het leidde mij vooral af van de vraag, dus ik ga kijken of ik de vraag alsnog kan beantwoorden. Ik denk dat het altijd goed is om kritisch naar onszelf te blijven kijken; dat is sowieso belangrijk. Ik denk dat we dat allemaal moeten doen, ook gelet op wat we in deze Kamer doen. Tegelijkertijd zie ik dat het maatwerk dat op dit moment wordt geleverd door heel veel gemeentes, op een goede manier geleverd wordt en inderdaad leidt tot heel veel uitvoeringskosten bij gemeentes. Daarom vraag ik het kabinet naar een reactie op het rapport dat er ligt. Ik vraag het kabinet om te bekijken hoe we het kunnen vereenvoudigen, ook zodat de uitvoeringskosten bij gemeentes vereenvoudigd worden en minder worden. Ik zie ook dat door een heleboel van deze regelingen, de stap naar werk wat lastiger wordt. Ook op dat punt zie ik dat het door uniformiteit aan te brengen mogelijk is om ervoor te zorgen dat werken uiteindelijk weer gaat lonen. Op die manier kan het mensen een stap verder helpen.

De heer Bikkers (VVD): Ik ben heel benieuwd — dat kan ik op dit moment niet overzien — wat voor consequenties dat heeft voor het gehele systeem. Ik leg die vraag dus graag neer bij het kabinet. Welke mogelijkheden zijn er op dit moment, vooruitlopend op misschien wel een hele systeemverandering, om stappen te zetten, zonder dat het uiteindelijk leidt tot problemen in de uitvoering, in andere regelingen et cetera? Nogmaals, u krijgt daar geen antwoord op van mij, maar ik ben heel erg bereid om te bekijken welke stappen we kunnen zetten om het te vereenvoudigen. Ik ben benieuwd naar de reactie van het kabinet op de vraag wat voor effecten het heeft op andere regelingen, op andere zaken. Daar moet u het dus even mee doen.

De heer Bikkers (VVD): Ik moest het even op mij in laten werken, dus vandaar mijn wat late interruptie op het begin van het verhaal van de heer Dassen. Hoorde ik de heer Dassen nu werkelijk zeggen dat hij gratis geld wil geven en dat dat vertrouwen wekt? Is de heer Dassen het met mij eens dat geld niet gratis is?

De heer Bikkers (VVD): Nu hoor ik het weer. De heer Dassen gaat in zijn antwoord voorbij aan de vraag die ik stelde. Aan het einde van zijn antwoord noemt hij het nogmaals: gratis geld. Is de heer Dassen het met mij eens dat geld niet gratis is?

De heer Bikkers (VVD): Dank voor deze reactie. Ik ben blij om te horen dat de staatssecretaris voortvarend aan de slag gaat met de implementatie van CCD II. U refereert met name aan winkelstraten, maar ook online zien we dat jongeren concertkaartjes, kaartjes voor de Efteling en etentjes kunnen bestellen met "buy now, pay later"-activiteiten, ook omdat webshops verplicht zijn om achteraf betalen aan te bieden. Bent u bereid om te kijken naar dat wetsartikel, Boek 7, artikel 26 van het Burgerlijk Wetboek? Daarin staat dat webshops verplicht zijn achteraf betalen aan te bieden, terwijl zij er ook voor zouden kunnen willen kiezen om alleen vooraf betalen aan te bieden.

De heer Bikkers (VVD): In de praktijk zie ik dat bijvoorbeeld belastingkantoren die voor gemeentes lokale belastingen innen, vroegtijdig aan tafel komen bij mensen die schulden hebben. Zij zien dat er problematische schulden zijn, maar zien of voelen niet de mogelijkheid om met bijvoorbeeld de gemeente waarvoor zij die belastingen innen, het gesprek te voeren over deze problematische schulden en hulp aan te bieden. Zijn dit nou zaken waarvan u zegt: we gaan echt aan de slag om ervoor te zorgen dat deze casussen opgelost worden en mensen vroegtijdig geholpen kunnen worden? Zien we dat terug in de brief die komt? Wanneer kunnen we die brief ontvangen?

De heer Bikkers (VVD): De staatssecretaris erkent dat er een bepaalde vorm van handelingsverlegenheid is en dat dit uiteindelijk leidt tot het niet goed kunnen helpen van mensen met problematische schulden. Dan kan het toch niet zo zijn dat hij zegt: ik leun achterover, wacht totdat het veld het geïdentificeerd heeft en ga dan met oplossingen komen? Ik verwacht een kabinet dat zegt: ik zie dat de problematische schulden oplopen en dat er mensen zijn die dat vroeg signaleren, maar er niet mee aan de slag gaan. Dan moet deze staatssecretaris toch zeggen dat hij daarin stapt en daar oplossingen voor gaat bieden?

De heer Bikkers (VVD): Ik werd bevraagd door de heer Dassen, specifiek op dit thema. Ik heb de vraag toen doorgeleid naar de staatssecretaris. Ik ben namelijk benieuwd naar de effecten op het moment dat we als rijksoverheid de studietoeslag op ons zouden nemen. Misschien kan de staatssecretaris daar nog iets meer over zeggen, zodat ik daarna het gesprek verder aan zal gaan met de heer Dassen, misschien wel buiten deze zaal.

De heer Bikkers (VVD): Idem.