Beleidsreactie over het RSJ-advies ' Uitvoerbaar en effectief stemrecht voor justitiabelen’

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202635 165Verkiezingen29 614Grondrechten in een pluriforme samenlevingNr. 94 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE ENVEILIGHEID EN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 19 september 2025De Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) heeftop 8 juli jl. een ongevraagd advies gepubliceerd met de titel «Uitvoerbaaren effectief stemrecht voor ingesloten justitiabelen». De RSJ heeft in hetadvies aangegeven dat er voor ingesloten justitiabelen in een peniten-tiaire inrichting (PI), justitiële jeugdinrichting (JJI) of klinische forensischezorg verschillende belemmeringen zijn om daadwerkelijk hun stemrechtuit te oefenen. Het advies bevat aanbevelingen om de uitoefening van hetstemrecht door justitiabelen in justitiële inrichtingen te vergemakkelijken.Vanwege de inhoud van het advies, dat zowel ziet op de (uitleg van de)Kieswet als op de mogelijkheden om te stemmen door justitiabelen, isdeze reactie gezamenlijk opgesteld door de Staatssecretaris van Justitieen Veiligheid en de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksre-laties.Het kiesrecht is een fundamenteel recht. Iedereen die het recht heeft om testemmen, moet dat recht zo goed mogelijk kunnen uitoefenen. Het isuiteraard van belang dat justitiabelen zo min mogelijk belemmeringenervaren bij het uitoefenen van stemrecht. Waar uitvoerbaar en passendbinnen de juridische kaders, worden de aanbevelingen daarom overge-nomen. Zo zal de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) inzetten op hetwegnemen van belemmeringen bij de uitvoering van de volmachtproce-dures en het faciliteren van het verkiezingsproces.1 Daarnaast beziet DJImomenteel in één PI, bij wijze van pilot, of voor de aanstaande TweedeKamerverkiezing een (mobiel) stembureau ingericht kan worden binnende kaders van de Kieswet, dat past binnen de veiligheidseisen van DJI enuitvoerbaar is. Dit doet DJI in samenwerking met de betreffende1Voor wat betreft de particuliere inrichtingen in de forensische zorg, zal DJI hen vragen om dedoor de RSJ geconstateerde belemmeringen zoveel als mogelijk weg te nemen. De wijzewaarop zij dit doen, is aan de particuliere inrichtingen zelf. Desgewenst kunnen particuliereinstellingen gebruik maken van voorlichtingsmateriaal van DJI. kst-35165-94ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 941 gemeente. Indien dit haalbaar blijkt en positief wordt geëvalueerd, wordtverkend of dit in de toekomst voor meerdere PI’s mogelijk is. Verderop indeze brief wordt een uitgebreidere beleidsreactie gegeven op het adviesen de aanbevelingen van de RSJ.Advies en aanbevelingen RSJ: drempels voor justitiabelen bijuitoefening van het stemrechtDe RSJ wijst op signalen dat het justitiabelen in de praktijk nauwelijks luktom hun stemrecht uit te oefenen doordat het ingewikkeld is om iemand tevolmachtigen.2 Ten eerste is een justitiabele op verschillende manierenafhankelijk van een potentiële gevolmachtigde, terwijl justitiabelen vaakniet of slechts in beperkte mate over een positief sociaal netwerkbeschikken. Daarnaast is een aanzienlijk deel van de justitiabelenverminderd zelfredzaam, bijvoorbeeld als gevolg van een licht verstande-lijke beperking, wat het moeilijker maakt een al complex proces tebegrijpen. Verder hebben justitiabelen in beginsel geen vrije enzelfstandige toegang tot het internet en print- en kopieerfaciliteiten voorhet administratieve proces. Dat bemoeilijkt ook de toegang tot onafhanke-lijke informatie over verkiezingsprogramma’s en standpunten vanpolitieke partijen. Daarnaast ervaren justitiabelen volgens de RSJ weinigondersteuning van medewerkers van de justitiële inrichting waar zijverblijven en is het voorlichtingsmateriaal niet overal tijdig beschikbaar ofte ingewikkeld. Ook wijst de RSJ erop dat aan het stemmen bij volmachtprincipiële bezwaren kleven, zoals het opgeven van het stemgeheim.De RSJ schrijft dat ten aanzien van de onderhandse volmacht met eenstempas specifiek de postbezorging van stembescheiden op problemenstuit, doordat de adresregistratie van justitiabelen in de BasisregistratiePersonen (BRP) niet altijd actueel is. Ook het niet beschikken over een(kopie van het) identiteitsbewijs is een belemmering voor de onderhandsevolmacht. Verder wijst de RSJ op een andere complicerende factorwaarbij de potentiële gevolmachtigde in dezelfde gemeente moetstemmen als waar de justitiabele staat ingeschreven.De schriftelijke volmacht gaat volgens de RSJ gepaard met veel bureau-cratie (machtigingsformulieren opzoeken, printen en opsturen), wat voorveel justitiabelen zo ingewikkeld is dat zij ervan afzien. Daarnaast isvolgens de RSJ (doorloop)tijd hier een probleem, terwijl het proces ruimvoor de verkiezingen moet zijn afgerond.Gelet op de hiervoor genoemde belemmeringen doet de RSJ een drietalaanbevelingen om recht te doen aan het stemrecht van ingeslotenjustitiabelen:1.Maak stemmen in een (mobiel) stembureau in de inrichting mogelijkDe RSJ gaat daarbij onder meer in op de juridische (on)mogelijkheden(deze worden hieronder bij de beleidsreactie toegelicht).2.Maak stemmen bij volmacht gemakkelijkerDe RSJ beveelt aan om daarnaast de huidige procedure van stemmenbij volmacht voor justitiabelen te verbeteren, door het wegnemen vanpraktische problemen bij de uitvoering. Daarbij geeft de RSJ hetvolgende ter overweging: zorg voor de nodige begeleiding enondersteuning van justitiabelen, maak de procedure eenvoudiger engemakkelijker en evalueer de pilots van de gemeenten Den Haag en2Er zijn twee volmachtprocedures. Bij een onderhandse volmacht wordt de volmacht geregeldop de achterkant van de stem- of kiezerspas, welke wordt overhandigd aan de gevolmachtigde.Bij een schriftelijke volmacht wordt een formulier naar de gemeente verstuurd om een anderekiezer te volmachten. De gevolmachtigde krijgt dan een volmachtbewijs van de gemeente.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 942 Zutphen, gericht op het wegnemen van drempels bij stemmen viavolmacht.3.Verbeter het verkiezingsprocesTot slot beveelt de RSJ enkele algemene verbeteringen rondom hetverkiezingsproces van justitiabelen aan. Dit betreft onder andere het –samen met inrichtingen en gemeenten – verbeteren van de informatieover verkiezingen met onafhankelijke informatie over verkiezingspro-gramma’s en standpunten van politieke partijen, voorlichting ineenvoudige taal en anticiperen op (over-)plaatsing en wijzigingen inhet adres.BeleidsreactieHet kiesrecht is een fundamenteel recht. Iedereen die het recht heeft om testemmen, moet dat recht zo goed mogelijk kunnen uitoefenen. Het isdaarom van belang dat justitiabelen zo min mogelijk belemmeringenervaren bij het uitoefenen van stemrecht. Waar uitvoerbaar en passendbinnen de juridische kaders, worden de aanbevelingen van de RSJdaarom overgenomen.Maak stemmen in een (mobiel) stembureau in de inrichting mogelijkDe Kieswet (artikel B 6) bepaalt dat personen wier vrijheid is ontnomen,bij volmacht stemmen. Op die manier hebben justitiabelen dezelfdemogelijkheid om te stemmen als andere mensen die niet in staat zijn zelfhun stem uit te brengen in een stemlokaal. Een uitzondering hierop zijnpersonen die op de dag van stemming verlof hebben of op basis van hetregime waarin zij verblijven genoeg bewegingsvrijheid hebben om inpersoon aan de stemming te kunnen deelnemen. De RSJ concludeertechter dat – in aanvulling op de volmachtprocedure – ingezet zou moetenworden op de mogelijkheid om te stemmen in een (mobiel) stembureau inde inrichting.Het is op dit moment volgens de Kieswet alleen mogelijk een (mobiel)stembureau in te richten in een justitiële inrichting, als de opzet van deinrichting het toelaat dat iedereen vrijelijk toegang heeft tot hetstembureau. Bij wijze van pilot beziet DJI momenteel in één PI of voor deaanstaande Tweede Kamerverkiezing een (mobiel) stembureau ingerichtkan worden binnen de kaders van de Kieswet, dat past binnen deveiligheidseisen van DJI en uitvoerbaar is. Dit doet DJI in samenwerkingmet de betreffende gemeente. Indien dit haalbaar blijkt en er positiefwordt geëvalueerd, wordt verkend of dit in de toekomst voor meerderePI’s mogelijk is.De RSJ meent dat het ook onder de huidige Kieswet mogelijk is om een(mobiel) stembureau in te richten dat níet voor het publiek toegankelijk is.Dat is echter niet juist. Dat kan worden uitgelegd aan de hand van devolgende twee punten:1.De RSJ gaat voorbij aan twee belangrijke waarden van het verkiezings-proces: transparantie en controleerbaarheid. Deze waarden brengenmet zich mee dat een stemlokaal op een plek moet worden ingesteldwaar iedereen het verkiezingsproces kan waarnemen. Dit is eenbelangrijke pijler van het verkiezingsproces, zoals recent bevestigddoor de Kiesraad3 en de Afdeling advisering van de Raad van State.43De Kiesraad heeft er in een recent advies blijk van gegeven dat zij artikel J 35, eerste lid, van deKieswet zo opvat dat een stemlokaal openbaar toegankelijk moet zijn voor eenieder, en dat hetbeperken van die openbaarheid afbreuk doet aan de kernwaarden van het verkiezingsproces,namelijk onder andere aan de transparantie en controleerbaarheid van het proces. Zie Adviesover de Tijdelijke wet verkiezingen Covid-19, 7 september 2020, www.kiesraad.nl, p. 5.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 943 Door te regelen dat eenieder in een stemlokaal mag zijn, wordtgewaarborgd dat eenieder kan waarnemen wat er in een stemlokaalgebeurt, en met eigen ogen (en oren) kan aanschouwen dat de juisteprocedures worden gevolgd. Bij de meest recente aanpassing vanartikel J 35 is ook expliciet genoemd dat aanwezigheid in het stemlo-kaal het mogelijk maakt dat er bezwaren ingediend kunnen wordenover zaken zoals kiezersbeïnvloeding.52.De RSJ verwijst in zijn argumentatie naar artikel J 35, eerste lid. Hierinstaat: «gedurende de tijd dat het stembureau zitting houdt, is eeniederbevoegd in het stemlokaal te vertoeven, voor zover de orde daardoorniet wordt verstoord en de voortgang van de zitting niet wordtbelemmerd.»De RSJ lijkt artikel J 35 zo te interpreteren dat het zou kunnen wordenbenut om alle buitenstaanders gedurende de gehele zitting van hetstembureau buiten de deur te houden om zo de orde in de inrichting inhet algemeen te handhaven. Dit staat echter haaks op de geest endoelstelling van artikel J 35, zoals onder punt 1 is toegelicht.6 Ook devoorzieningenrechter van de rechtbank Den Haag heeft recentnogmaals bevestigd dat het inrichten van een niet publiek toegankelijkstemlokaal in een inrichting zich niet tot de Kieswet verhoudt.7Maak stemmen bij volmacht gemakkelijkerDe RSJ doet een aantal suggesties om het stemmen bij volmachtgemakkelijker te maken. Wat begeleiding en ondersteuning van justitia-belen betreft, is het reeds praktijk dat justitiabelen met vragen terechtkunnen bij een medewerker, zoals de mentor, casemanager of groeps-leider. Deze mogelijkheid wordt ook vermeld op de informatieposters diein de inrichtingen worden verspreid in aanloop naar verkiezingen. Debelemmeringen die de RSJ omschrijft bij de volmachtprocedure zijnspecifiek voor de context van ingesloten justitiabelen. Ook de verbete-ringen zien op het verminderen van de belemmeringen die komen doorhet ingesloten zijn, niet op de schriftelijke volmachtprocedure zelf. Zowordt de informatieverstrekking verbeterd door het informatieblad voorjustitiabelen te verduidelijken (zie toelichting op het informatiebladhieronder) en zullen medewerkers proactief bij justitiabelen onder deaandacht brengen dat zij geholpen kunnen worden bij de volmachtpro-cedure.Bij een schriftelijke volmacht hoeven de justitiabele en de gemachtigdealleen een formulier in te vullen, met daarop het BSN van de justitiabele.Het is bij de schriftelijke volmacht dus geen probleem als de justitiabelede stempas of het identiteitsbewijs niet heeft. Medewerkers kunnenhelpen bij het opzoeken van het BSN. Een justitiabele maakt zelf de keuzewelke volmachtprocedure wordt gevolgd. Afhankelijk van die keuze kaneen formulier nodig zijn om de volmacht te regelen. DJI zorgt ervoor datzowel het formulier «Verzoek om bij volmacht te stemmen» als hetformulier «Verzoek om een kiezerspas» tijdig beschikbaar is voorjustitiabelen. Dit sluit aan bij positieve ervaringen die in het verledenhiermee zijn opgedaan in de gemeente Zutphen.8 Hetgeen de gemeenteDen Haag aanbiedt aan kiezers in het buitenland – het met DigiD volledig4De Afdeling advisering van de Raad van State deelt de opvatting van de Kiesraad, zie Kamer-stukken II 2020/21, 35 590, nr. 4.5Kamerstukken II 2019/20, 35 489, nr. 3, p. 61.6En zoals blijkt uit de wetsgeschiedenis, Kamerstukken II 1984/85, 18 973, nrs. 2–5, p. 9 enKamerstukken II 1985/86, 18 973, nr. 10, p. 2.7Rechtbank Den Haag 9 november 2023, ECLI:NL:RBDHA:2023:17779.8Bij de Tweede Kamerverkiezing in 2023 stuurde deze gemeente proactief de aanvraagformu-lieren voor de schriftelijke volmacht op naar de PI Zutphen. Zie tevens p. 22 van hetRSJ-advies.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 944 digitaal invullen, ondertekenen en versturen van een machtigingsfor-mulier – kan voor meerdere doelgroepen de toegankelijkheid om testemmen vergroten. Alle andere gemeenten worden aangemoedigd vandit voorbeeld kennis te nemen. De ontwikkelingen worden gevolgd, medemet het oog op mogelijk toekomstig gebruik hiervan door justitiabelen.Verbeter het verkiezingsprocesDe RSJ doet tevens een aantal suggesties om het verkiezingsproces in deinrichtingen te verbeteren. Het is uiteraard van belang dat justitiabelen zogoed mogelijk toegang hebben tot informatie over de verkiezingen en hetstemproces, ter voorbereiding op het uitbrengen van hun stem. Hetbehoort echter niet tot de taak van DJI om inhoudelijke informatie zoalsstandpunten van politieke partijen te verstrekken aan justitiabelen. DJI kandaarin wel een faciliterende rol spelen, binnen de mogelijkheden van deinrichting en met inachtneming van beperkingen als gevolg van devrijheidsbeneming. Justitiabelen hebben doorgaans geen vrije enzelfstandige toegang tot het internet. Voor zover dit niet wordt verhinderddoor opgelegde beperkingen en veiligheidsmaatregelen, zet DJI zich inaanloop naar aankomende verkiezingen in om justitiabelen die dat willende mogelijkheid te bieden een stemhulp (Stemwijzer of Kieskompas) tegebruiken. Dat kunnen zij bijvoorbeeld doen in de ruimtes die bedoeld zijnvoor het regelen van zaken voor re-integratie, zoals het Re-integratie-centrum (RIC) in de PI. Ook is gekeken of de websites van politiekepartijen, waarop hun partijprogramma’s staan, veilig zijn om op de lijsttoegestane websites te zetten waar justitiabelen toegang toe hebben.Helaas is dat niet het geval, omdat de sites contactmogelijkheden bieden(chatfuncties of vragenformulieren) en dat een reden is om ze vanuitveiligheidsoverwegingen uit te sluiten. Wel geldt voor een groot deel vande justitiabelen dat zij toegang hebben tot televisie, kranten en radio,waardoor bijvoorbeeld verkiezingsdebatten en opinieprogramma’skunnen worden gevolgd. In zijn totaliteit bezien, biedt dit voldoendemogelijkheden voor justitiabelen om zich inhoudelijk voor te bereiden.Verder is naar aanleiding van het RSJ-advies het informatieblad over deverkiezingen en stemmogelijkheden herschreven op B1-niveau, zodat hetvoor alle justitiabelen begrijpelijker is. Ook wordt dit informatiebladvertaald naar het Engels, Papiaments en Fries. Dit informatieblad wordtruim voor verkiezingen verspreid.De RSJ adviseert ook om te anticiperen op (over-)plaatsingen enwijzigingen in het adres, omdat de justitiabele mogelijk de stempas nietop tijd heeft. De schriftelijke volmacht biedt echter al een oplossing voorde gevallen waarin de justitiabele niet tijdig zijn of haar fysieke stempas inbezit heeft, omdat de stempas niet nodig is voor de schriftelijkevolmachtprocedure.Tot slotWe zijn de RSJ erkentelijk voor dit advies. Naar aanleiding van dit advieswordt een aantal verbeteringen doorgevoerd, zodat justitiabelen effectiefgebruik kunnen maken van hun stemrecht.De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,A.C.L. RutteDe Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,F. RijkaartTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 35 165, nr. 945