Reactie op het advies van de Onderwijsraad over onderwijs in justitiële jeugdinrichtingen

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202531 497Passend onderwijs24 587Justitiële InrichtingenNr. 508 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS EN MINISTER VANONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP EN DE STAATSSECRE-TARIS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 3 juli 2025Op 11 februari 2025 publiceerde de Onderwijsraad het advies «Onderwijsin Justitiële Jeugdinrichtingen». In het rapport roept de Onderwijsraad opom het onderwijs in justitiële jeugdinrichtingen (JJI’s) beter tot zijn rechtte laten komen.1In deze brief reageren we op het advies van de Onderwijsraad. Hiermeekomen we tegemoet aan het verzoek van de vaste commissie voorOnderwijs, Cultuur en Wetenschap om een beleidsreactie te geven op ditadvies.2 Ook geven we hiermee opvolging aan onze reactie op deschriftelijke vragen van de leden Westerveld en Lahlah (GroenLinks-PvdA)3 en de vragen van het lid Krul (CDA) tijdens het commissiedebatJustitiële Jeugd op 22 mei 2025.4Onderwijs in een JJIIn 2024 verbleven er elke dag ongeveer 480 jongeren in JJI’s.5 Veeljongeren stromen in voor slechts enkele dagen, maar een deel ookvoor langere tijd. Ruim 80% verblijft korter dan 3 maanden in eenJJI. In totaal gaat het jaarlijks om zo’n 1500 tot 2000 jongeren, vanafde leeftijd van 12 tot 23 jaar bij het plegen van het delict. Door deinvoering van het adolescentenstrafrecht in 2014 verblijven er steedsmeer jongeren in een JJI die bij binnenkomst 18 jaar of ouder zijn.Inmiddels is ruim 80% van de jongeren bij binnenkomst al 16 jaar ofouder.1https://www.onderwijsraad.nl/publicaties/adviezen/2025/02/11/onderwijs-in-justitiele-jeugdinrichtingen22025Z02598/2025D0734432025Z030874TZ202506-0065https://www.dji.nl/over-dji/documenten/publicaties/2023/06/21/infographic-organisatie-dji kst-31497-508ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 497, nr. 5081 Binnen de muren van de JJI volgen deze jongeren onderwijs. Omonderwijs te verzorgen is aan elke JJI een school verbonden. Dieschool is een zelfstandige organisatie naast de jeugdinrichting, meteen eigen schoolleiding en schoolbestuur. Onderwijsrechtelijk vallende JJI-scholen onder de Wet op de expertisecentra (WEC). Descholen zijn formeel nevenvestigingen van scholen voor voortgezetspeciaal onderwijs.Onderwijs is een belangrijk onderdeel van het leven van de jongeren ineen JJI. Het kan normaliserend en stabiliserend werken en jongerenhelpen om met vertrouwen en perspectief een volgende stap te zetten inde maatschappij. Ook kan onderwijs bijdragen aan het voorkomen vanrecidive. Tegelijkertijd is het bieden van goed onderwijs aan deze jongerenook ingewikkeld. Er is sprake van capaciteits- en personeelstekorten, eendoelgroep met grote diversiteit aan leeftijden en achtergronden en hetsamenkomen van het justitiële, onderwijs- en zorgdomein met bijbeho-rende verschillende doelen, prioriteiten en perspectieven op de jongeren.Bovendien stelt de gestegen gemiddelde leeftijd van jongeren door hetadolescentenstrafrecht andere eisen aan het onderwijs. De professionalsdie zich hier dagelijks met geduld en bevlogenheid voor inzetten hebbende juiste randvoorwaarden nodig om hun werk te kunnen doen.In het rapport worden drie aanbevelingen gedaan om het onderwijs betertot zijn recht te laten komen. Hieronder volgt onze reactie.Aanbeveling 1: Coördineer activiteiten van betrokken ministeriesbeter en ontwikkel een visie op de rol en positie van onderwijsbinnen de JJIDe Onderwijsraad adviseert meer samenhang aan te brengen in regels ensystemen van de Ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap(OCW) en Justitie en Veiligheid (JenV). Daarbij adviseert de Onder-wijsraad om bij beslissingen over jongeren het onderwijs evenwichtig telaten meewegen. Centraal onderdeel daarbij is om een gedeelde visie teontwikkelen op de rol en positie van onderwijs binnen de JJI en hetonderwijsbestel. Deze visie moet erop gericht zijn dat jongeren zo goedmogelijk toegerust de JJI verlaten.De aanbeveling om te komen tot deze gedeelde visie gaan wij dekomende periode oppakken. Er zijn de afgelopen periode wezenlijkeveranderingen in de doelgroep en context van JJI’s geweest die vragenom een herijkt en gezamenlijk beeld over waar het onderwijs in een JJItoe moet leiden en waaraan het zou moeten voldoen. De StaatssecretarisRechtsbescherming neemt het voortouw voor de totstandkoming vandeze visie, omdat deze integraal onderdeel moet zijn van het beleid tenaanzien van de JJI’s. De positionering en rol van het onderwijs in de JJImoet aansluiten op onderwerpen als de behandeling, veiligheid en deinzet van (het schaarse) personeel. Uw Kamer ontvangt deze visie naarverwachting in het voorjaar van 2026.In de visie worden de bouwstenen die de Onderwijsraad benoemtgebruikt. Zoals het recht op onderwijs als uitgangspunt, de ononder-broken doorgang van het onderwijs, digitalisering en diversiteit enmaatwerk in onderwijsaanbod en -benadering. Daarbij wordt onderscheidgemaakt tussen jongeren met een kort verblijf, en jongeren met eenlanger verblijf in een JJI. Om jongeren in een JJI beter onderwijs tekunnen bieden, brengen we eerst hun onderwijsbehoeften op landelijkTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 497, nr. 5082 niveau in kaart.6 Op basis daarvan werken we de verschillende onder-delen in nauwe afstemming met de betrokken (onderwijs)partijen verderuit. Aan de scholen en JJI’s moet deze visie duidelijkheid geven over deuitgangspunten en doelstellingen van onderwijs in een JJI, en richtinggeven aan de pedagogisch didactische benadering en de onderlingeverantwoordelijkheden tussen de JJI en de school. Deze aanpak zien wijals voorwaardelijk om te kunnen beslissen over de vraag welke aanpas-singen in bijvoorbeeld wet- en regelgeving er wenselijk en nodig zijn.Vanuit de scholen is ook breed draagvlak voor totstandkoming van devisie.Daarnaast wordt in lijn met het advies van de Onderwijsraad al een aantalconcrete acties ondernomen die eraan bijdragen om meer samenhang tebrengen tussen de systemen en regels vanuit de Ministeries van OCW enJenV. Ten eerste werkt de Staatssecretaris Rechtsbescherming aan eenwetvoorstel tot wijziging van de Beginselenwet JJI’s.7 Hiermee wordtonder andere de termijn waarbinnen het perspectiefplan van de jongerevanuit de JJI’s8 moet worden vastgesteld, aangepast van drie naar vijfweken. Hiermee zullen de termijnen van het perspectiefplan (JJI) enontwikkelingsperspectief9 van de jongere (school), die zes wekenbedraagt, verder naar elkaar opschuiven. Zo kan de inhoud beter op elkaarafgestemd worden.De Onderwijsraad geeft aan dat een gemeenschappelijk informatie-,monitorings- en verantwoordingssysteem op termijn tot minder informa-tieachterstand en minder dubbel werk leidt. De Dienst Justitiële Inrich-tingen (DJI) gaat daarom samen met de JJI’s en de scholen inventariserenwelke concrete informatie-, monitorings- en verantwoordingbehoefte eronderling bestaat en op welke wijze in deze behoefte kan wordenvoorzien. Daarna onderzoeken zij of het beoogde middel opweegt tegende kosten (personeel, ICT en financieel).10 De Staatssecretaris Rechtsbe-scherming informeert uw Kamer in het voorjaar van 2026 over deuitkomst van dit onderzoek.Aanbeveling twee: Maak juridische kaders voor onderwijs injustitiële jeugdinrichtingen passendDe Onderwijsraad beveelt aan om juridische kaders aan te passen om eenbreder onderwijsaanbod, betere examenafname en een passendpersoneelsbeleid voor de JJI-school mogelijk te maken. De huidigewetgeving en kaders, waaronder die voor toezicht, passen volgens deOnderwijsraad namelijk niet goed meer bij de overwegend ouderepopulatie en de variatie aan onderwijsbehoeften.6De Academische Werkplaats Risico Jeugd (AWRJ) doet momenteel onderzoek naar dekenmerken van jongeren die in een JJI verblijven, en kijkt daarbij ook naar het onderwijsniveauop moment van instroom. De Staatssecretaris Rechtsbescherming verwacht de uitkomsten vandit onderzoek na de zomer van 2025 aan uw Kamer te kunnen aanbieden. Kamerstukken II2024/25, 24 587, nr. 994.7Kamerstukken II, 2024/25, 28 741, nr. 126.8Een perspectiefplan in een JJI is een individueel plan dat de concrete doelen en de begeleidingen behandeling van een jongere tijdens zijn verblijf in de JJI vastlegt.9In een ontwikkelingsperspectief staat welke ondersteuning de jongere nodig heeft binnen hetonderwijs en welk uitstroomperspectief er is.10Dit sluit ook aan op de aanbeveling van de Onderwijsraad om informatie-, monitorings- enverantwoordingssystemen beter op elkaar af te stemmen en zo mogelijk in alle jeugdinrich-tingen te komen tot één gemeenschappelijk systeem met de daaraan verbonden school ofzonnodig van elkaars systemen gebruik kunnen maken. De Inspectie van Justitie en Veiligheiddeed eerder een soortgelijke aanbeveling in haar brief over de opening van JJI de Haven. TKBevindingenbrief inspectiebezoek JJI de Haven en VSO Veenhuizen, 17 december 2024.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 497, nr. 5083 Op sommige van deze punten zetten we nu al stappen. Tegelijkertijd doetde Onderwijsraad ook enkele verdergaande aanbevelingen, zoals de optieom het onderwijs in de JJI’s volledig onder te brengen onder de Weteducatie en beroepsonderwijs. Dat vraagt zorgvuldige weging, want deconsequenties hiervan zijn groot. De visie die we de komende periodeverder gaan ontwikkelen vormt de basis voor het maken van dit soortafwegingen. Hier komen we dan ook nader op terug in het voorjaar van2026, zodra we naar verwachting uw Kamer deze visie toesturen.Verbreed mogelijkheden tot afname examens binnen en door JJI-scholenDe Onderwijsraad doet aanbevelingen om de mogelijkheden voorexamens binnen de muren van een JJI te vergroten. Wij zijn net als deOnderwijsraad van mening dat ook jongeren die in een JJI zitten ofhebben gezeten het recht hebben om onderwijs te volgen en hun diplomate behalen. De oplossingen die de Onderwijsraad hiervoor aandraagt zijnechter niet op alle punten werkbaar.Ten eerste op het punt om JJI-scholen als officiële vo- enmbo-examenlocatie te erkennen, zodat het examen altijd door kan gaanen jongeren geen examen hoeven te doen buiten de JJI. Het is inderdaadbelangrijk dat leerlingen zo veel mogelijk op een vertrouwde plek hetexamen kunnen afleggen. Het verkrijgen van een examenlicentie zoalsgenoemd door de Onderwijsraad is voor JJI-scholen echter zeer lastig,onder meer omdat zij dan zelfstandig leerlingen tot het diploma moetenkunnen opleiden en aan alle voorwaarden voor het afleggen van het(eind)examen moeten voldoen.11 Zo moeten zij bevoegde vakdocentenvoor de schoolsoorten die worden aangeboden op de school hebben. Ditis vaak niet haalbaar vanwege de kleine omvang van de scholen, maarook omdat de samenstelling van de groep leerlingen vaak wijzigt omdatveel jongeren maar kort in detentie zitten. Voor de meeste JJI-scholen iseen andere vorm van examinering, zoals een examensamenwerking meteen andere school of deelname van de leerling aan het staatsexamen eenbetere oplossing. We zien dat reguliere scholen gebaat zijn bij betereinformatie over het maatwerk dat zij leerlingen kunnen bieden die(bijvoorbeeld door een verblijf in een JJI) kort voor het eindexamen weerinstromen in het regulier onderwijs of delen van hun schoolexamenshebben gemist. Vanaf komend schooljaar kunnen scholen hiervoor terechtbij het Expertisepunt passend examineren. Ook worden de regels rond hetgespreid examen uitgebreid, zodat leerlingen indien nodig langer over heteindexamen kunnen doen.12Ten tweede beveelt de Onderwijsraad aan om te bekijken hoe er meerflexibiliteit in afnamemomenten voor staatsexamens kan komen.13 Binnende verbeteragenda staatsexamens is deze mogelijkheid eerder onder-zocht, maar vanwege de forse financiële en organisatorische conse-quenties is besloten om hier niet op in te zetten en in plaats daarvan tewerken aan een passender regulier eindexamen.14 Het staatsexamen blijftin de huidige vorm wel beschikbaar voor groepen leerlingen die niet opeen andere manier eindexamen kunnen doen, waaronder leerlingen inJJI’s. Na gesprekken met de JJI-scholen heeft het College voor Toetsingen Examens (CvTE) besloten de aanmeldtermijn voor het staatsexamen te11Dit is ook een belangrijke reden waarom er momenteel maar 4 vso-scholen in Nederland zijndie een eigen examenlicentie hebben. Als JJI’s aan de wettelijke vereisten voldoen danondersteunen we JJI’s uiteraard in een aanvraag voor een licentie.12Kamerstukken II, 2024/25, 31 289, nr. 601.13Staatsexamens moeten worden aangevraagd en kunnen nu maar op een beperkt aantalmomenten worden afgenomen. Dat past vaak niet bij de wisselende en ongewisseverblijfsduur van jongeren in een jeugdinrichting.14Kamerstukken II, 2024/25, 31 289, nr. 601.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 497, nr. 5084 verruimen van 1 december naar 1 maart (vlak voor de start van deexamens). Hierdoor kan er beter worden ingesprongen op de in- enuitstroom van jongeren in een JJI.Aanbeveling drie: versterk samenwerking tussen JJI-scholen enandere onderwijsinstellingenDe Onderwijsraad adviseert om voor structurele samenwerking tussen deJJI-scholen en externe onderwijsinstellingen, zoals vo-scholen enmbo-instellingen te zorgen. En verantwoordelijkheden rond de instroom,verblijf en uitstroom van leerlingen duidelijker vast te leggen. Dit medeomdat de meeste jongeren maar kort in de JJI verblijven, dat dedoelgroep ouder is geworden en de samenwerking met het mbobelangrijker is dan voorheen. Dit vraagt onder meer om juridischegrondslagen voor gezamenlijke programma’s of begeleiding bijafstandsonderwijs.Wij onderschrijven dat deze samenwerking belangrijk is voor een zo minmogelijk onderbroken (school)loopbaan van een jongere. Er zijn daaromook al diverse acties in gang gezet om deze samenwerking te verstevigen.Ten eerste is de bekostiging voor JJI-scholen vanaf kalenderjaar 2023structureel verhoogd met € 4 miljoen euro in totaal.15 Met deze extramiddelen kunnen scholen onder meer nazorg leveren als de jongere uit deJJI uitstroomt. Daarnaast kunnen zij deze extra middelen gebruiken voorhet creëren van een opleidingsaanbod dat beter past bij de behoeftes vande jongere. Hieronder valt ook het versterken van de samenwerking metexterne onderwijsorganisaties in de regio. Scholen in JJI’s hebben dezemiddelen overigens ook ingezet voor extra personeel in de klas. Hierdoorkunnen escalaties beter voorkomen worden en is ook meer individuelebegeleiding en maatwerk in didactiek en pedagogiek mogelijk.Ten tweede heeft het Ministerie van OCW het bureau AEF gevraagd om desamenwerking tussen de JJI-scholen en mbo-instellingen te versterken.16Samen met de scholen in JJI’s, mbo-instellingen en andere partners zoalsde jeugdbescherming worden onder meer de volgende acties uitgevoerd:–Het concept van een «verbindingsofficier» wordt verder uitgewerkt.Vanuit deze functie kan de JJI-school snel in contact gebracht wordenmet de juiste persoon bij een mbo-instelling voor een goede over-dracht bij instroom of nazorg bij uitstroom.–Indien nodig wordt gewerkt aan verbetering van de structurelesamenwerking tussen de JJI-school en een mbo-instelling, onder meerdoor het maken van duurzame samenwerkingsafspraken.–Er wordt concreet gemaakt wat op het terrein van nazorg preciesverbeterd moet worden en hoe die verbeteringen gerealiseerd moetenworden.Wat betreft de uitstroom naar onderwijs en nazorg na verblijf in de JJIstelt de Onderwijsraad dat het tussen de JJI-school, JJI, school vanherkomst/uitstroom en jeugdreclassering duidelijker moet zijn wie welkeverantwoordelijkheid en rol heeft. In de praktijk blijkt het nog sterk tewisselen wie wat oppakt. Bijvoorbeeld in processen rond studiekeuze,aanmelding of toelating. Dit signaal wordt meegenomen in de landelijkewerkagenda nazorg jeugd die het Ministerie van Justitie en Veiligheidsamen met de jeugdstrafrechtketen opstelt.1715Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 289, nr. 54216Bij veel JJI-scholen zijn de afgelopen periode al succesvolle samenwerkingen opgezet metmbo-instellingen, hier wordt op voortgebouwd.17Kamerstukken II, 2024–2025, 28 741, nr. 126.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 497, nr. 5085 Tot slotHet is belangrijk dat iedere jongere onderwijs krijgt, ook als deze tijdelijkin een JJI verblijft. Het advies van de Onderwijsraad laat zien datprofessionals zich hier hard voor inzetten, maar er nog verbeteringennodig zijn om hen hier beter toe in staat te stellen. Hierover zijn wij deafgelopen periode al actief met de Onderwijsraad, de JJI-scholen en deJJI’s in gesprek geweest18 en zijn de nodige acties ingezet.Ook de komende periode blijven we ons hier samen met de scholen eninrichtingen voor inzetten, waarbij de in deze brief aangekondigdegezamenlijke visie op de rol en positie van onderwijs in een JJI eencentraal onderdeel is. Vanuit daar bepalen we welke structurele aanpas-singen in kaders, wetgeving en personeel helpen om de ingezetteontwikkeling voort te zetten en te borgen. Zoals aangegeven informerenwe uw Kamer hierover in het voorjaar van 2026. Daarnaast benutten wede aankomende periode om samen met het veld stappen te zetten oponderdelen waarop al beweging mogelijk is. Zo zorgen we ervoor dat hetonderwijs aan jongeren in een JJI in de toekomst nog beter tot zijn rechtkomt.De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,M.L.J. PaulDe Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,E.E.W. BruinsDe Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,T.H.D. Struycken18Waarbij ook veelvuldig gebruik wordt gemaakt van platforms waarin de scholen onderlingkennis uitwisselen, zoals de expertgroep Onderwijs bij Gesloten Jeugdinstellingen (OGJ). Indit netwerk delen experts vanuit onder meer de scholen bij JJI’s, inrichtingen en betrokkenministeries onderling kennis, ervaringen en geleerde lessen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 31 497, nr. 5086