Tamara ten Hove

Veiligheid en integriteit Defensie

Mevrouw Ten Hove (Groep Markuszower): Dank u wel, voorzitter. In 2016 kwamen Henry Hoving en Kevin Roggeveld bij een mortierongeluk in Mali om het leven. Er raakten ook twee militairen zwaargewond. Vandaag zijn nabestaanden hier aanwezig. De commissie-Den Oudsten concludeerde dat fout op fout werd gestapeld. Granaten waarvan bekend was dat ze niet aan de veiligheidsnormen voldeden, werden na jaren alsnog in Mali gebruikt. Waarom is Defensie na het ongeluk niet direct zelf actief op zoek gegaan naar antwoorden? Waarom moesten nabestaanden jarenlang wachten op duidelijkheid? Waarom kon de commissie-Den Oudsten jaren later wel mensen spreken waarvan het OM eerder tegen nabestaanden stelde dat deze niet te horen waren? Het rapport laat zien dat niet een fout maar een opeenstapeling van risico's, bezuinigingen, reorganisaties en verkeerde keuzes tot het ongeluk leidden. Wat is er, behalve het verbeteren van processen en procedures, verbeterd aan het maken van menselijke keuzes? Hoe gaat het kabinet aantonen dat alle veiligheidsmaatregelen daadwerkelijk effect hebben? Voorzitter. Integriteit gaat niet alleen over regels, maar juist over gedrag en leiderschap, niet alleen voor de manschappen, maar ook voor de top van Defensie. Hoe wordt de integriteit van leidinggevenden, ambtenaren, managers en beleidsmakers bewaakt en beoordeeld? Bij opdrachtgerichte commandovoering wordt vooral gekeken of doelen worden gehaald. Wie controleert hoe die doelen worden bereikt? Hoe wordt vastgesteld of iemand daadwerkelijk een goede en integere leidinggevende is? De OVV gaf gisteren tijdens het gesprek met onze commissie aan niet op zoek te gaan naar wie iets heeft gedaan. Maar hoe voorkomen we dan dat verantwoordelijkheid uit beeld raakt? Het Meldpunt Integriteit Defensie is ondergebracht bij het CAOP, dat zich als onafhankelijke stichting presenteert. De onafhankelijkheid is wat mij betreft vooral schijn, want meldingen komen via het externe CAOP terecht bij de COID, die rechtstreeks onder de secretaris-generaal van Defensie valt. Dezelfde secretaris-generaal geeft opdracht tot evaluaties van het stelsel. Daarmee beoordeelt Defensie dus zelf de onafhankelijkheid en veiligheid van het meldstelsel. Dit kan toch nooit de bedoeling zijn? Hoe gaat het kabinet zorgen voor echte onafhankelijkheid? Kritisch personeel loopt het risico als klokkenluider te worden behandeld. DNA stelde hierover vragen, onder andere over de luchtmachtpiloot Van Wulfen, die hier ook bij ons aanwezig is. Waarom betalen medewerkers die misstanden aankaarten zo'n hoge persoonlijk prijs? Voorzitter. In de beantwoording van mijn vragen over het artikel "Luchtmachtpiloot versus Defensie: Victor blijft knokken" stelde de staatssecretaris dat hij zich niet herkende in het beeld dat Defensie zwijgcontracten had gebruikt. Maar tussen 2019 en 2021 stuurde betrokkene meerdere brieven naar de staatssecretaris, allemaal in afschrift aan de vaste commissie voor Defensie. Recent benoemde en toonde ik dit zwijgcontract in het notaoverleg Veteranen. Hoe kan dus worden volgehouden dat dit onbekend was? Hoe vaak is de beantwoording van schriftelijke vragen aangepast, zoals gisteren gebeurde met antwoorden op de vragen die DNA stelde aan de minister-president? In de eerste versie op 8 september werd stellig gesteld dat alle informatie bekend was en geen belemmering vormde voor de benoeming tot minister van de voormalig commandant in de klokkenluiderszaak. In de tweede versie, op 9 september, is dit onder het tapijt geveegd. Ineens is er sprake van een gesprek met een vertrouwelijk karakter. Wat gebeurt hier? Dit is toch niet te geloven? Wie gaf die opdracht en wie gaf toestemming voor de wijzigingen? Vandaag krijg ik graag duidelijkheid. Waren de dossiers nou wel of niet bekend voordat de minister van VRO werd benoemd? Als ze bekend waren, bij wie dan exact? Tot slot. Ik kreeg als militair ooit een camouflagedoosje met een spiegel waarop stond geschreven: hoe integer ben jij? Die vraag hou ik vandaag iedereen hier ook voor. Hoe integer bent u? Dank u wel.

De voorzitter: Jazeker. Gaat uw gang.

De voorzitter: Dank u wel. Dan geef ik het voorzitterschap weer terug.

Mevrouw Ten Hove (Groep Markuszower): Ik wil nog even wat verduidelijkt hebben. Ik deel met de minister dat het nooit meer mag gebeuren en onacceptabel is. In het rapport van de commissie-Den Oudsten wordt ook gesteld dat de ambtelijke top van het departement toeliet dat de commissie-Van der Veer een eigen invulling koos, die eigenlijk al bij de start afweek van de verwachtingen. In het rapport is terug te lezen dat er in de brieven wat woorden zijn verwisseld, waardoor de minister destijds afstand moest doen van haar functie. Hoe gaat u nou voorkomen dat het in de toekomst weer gebeurt?

Mevrouw Ten Hove (Groep Markuszower): Dank voor de beantwoording. Ik ben nog zoekende hoe wij in onze rol als Kamerlid dat proces dan kunnen controleren.

Mevrouw Ten Hove (Groep Markuszower): Ik vind het een beetje vervelend worden, want het komt nog niet eens in de buurt van antwoorden die ik zoek over de klokkenluiders. Feit is wel dat er 68 soortgelijke casussen zijn. Ik ben echt op zoek naar hoe we dat in de toekomst gaan voorkomen. Als we blijven zeggen "we hebben het er al vaak over gehad", wijs ik erop dat de zaken niet zijn opgelost. Of het nou een zwijgcontract of een vaststellingsovereenkomst heet, volgens mij is het zwijgcontract zelfs ingebracht bij de rechtbank in Den Haag. Nou is het onder de rechter. Ik heb het de vorige keer getoond en ik heb het benoemd. Het is ingebracht. Dus volgens mij is het er gewoon.

Mevrouw Ten Hove (Groep Markuszower): Ik begrijp dat de staatssecretaris klaar was met de beantwoording, toch? Dan ging het mij allemaal iets te snel. Ik dacht: misschien komt het nog. Ik heb namelijk een aantal vragen gesteld over de schriftelijke beantwoording zoals die gisteren is aangepast. Ik had gevraagd hoe vaak dat gebeurd is, want naar mijn weten is het nog nooit gebeurd dat de schriftelijke beantwoording is aangepast. Ik had ook gevraagd wie die opdracht heeft gegeven, wie er uiteindelijk allemaal toestemming heeft gegeven om die wijzigingen door te voeren en of het nou wel of niet bekend was voordat de minister van VRO werd benoemd, en bij wie. Daar wil ik vandaag toch wel echt antwoorden op, want die twee beantwoordingen zijn wezenlijk verschillend. Ik heb die antwoorden niet gehoord.

Mevrouw Ten Hove (Groep Markuszower): Een van de conclusies van het OVV-rapport Oefenen in balans was dat een groot deel van de veiligheid ligt bij de individuele militair. Dat betekent niet alleen skills aanleren en beheersen, maar ook een juiste aanspreekcultuur binnen de organisatie en kritisch naar jezelf durven en kunnen kijken. Als je op een dusdanige manier blijft omgaan met mensen zoals bij de vele klokkenluiders, gaat dit natuurlijk nooit lukken. Dan kweek je een cultuur waarin men het wel laat om de kop boven het maaiveld uit te steken, zeker wanneer de betreffende persoon nog ambities heeft om te groeien in de organisatie. DNA ziet een gelijkenis tussen het veranderen van de genoemde schriftelijke beantwoording en de interne spanning die op het ministerie van Defensie wordt beschreven in het rapport van de commissie-Den Oudsten. Toen het kritische OVV-rapport aangekondigd werd, werd aan het instellingsbesluit met expliciete woordkeuze een toelichting toegevoegd, waardoor de woorden van de minister destijds aan kracht verloren. Waar vanuit de ambtelijke top werd geadviseerd termen uit het OVV-onderzoeksrapport te verwijderen, hield de minister vol. De minister werd uiteindelijk naar huis gestuurd, maar de ambtenaren niet. Ik vraag me dus vandaag hardop af: wie is hier nou de baas? Hoe waarborgt dit kabinet de regie?

Mevrouw Ten Hove (Groep Markuszower): Ja, dat klopt. Daar wil ik wel iets aan toevoegen, want daar zag het op: daarin moet ook worden geborgd hoe de Kamer het ambtenarenpakket en de totstandkoming kan controleren. Dat betreft dus de conclusies uit het rapport-Den Oudsten: hoe kan de Kamer daarop toezien? Dat is namelijk essentieel.