Ilana Rooderkerk

Digitalisering en leermiddelen in het funderend onderwijs

Mevrouw Rooderkerk (D66): Dank, voorzitter. Goedemorgen allen. Wie de Netflixserie Adolescence heeft gezien, weet dat digitale ontwikkelingen onder kinderen snel gaan, vaak sneller dan wij als volwassenen kunnen bijhouden. Er zitten goede, maar ook slechte kanten aan. Daarom heb ik vandaag aandacht voor drie onderwerpen: stress door leerlingvolgsystemen, de leermiddelenmarkt en AI in het onderwijs. Voorzitter. Ik wil beginnen met de leerlingvolgsystemen. Kinderen lijken vast te zitten in een glazen kooi, waarbij ouders de cijfers via pushmeldingen al weten voordat het kind die weet. Dat zijn er nogal wat: gemiddeld 102 cijfers per jaar. Jongeren ervaren hierdoor steeds meer druk. Twintig jaar geleden gaf 16% van hen aan stress door school te voelen. Nu is dat 45%. Uit onderzoek blijkt dat kinderen van ouders die leerlingvolgsysteem Magister actief gebruiken, significant meer stress ervaren. Leerlingen die ik spreek, vertellen mij dat ze er slecht van slapen en steeds op hun telefoon kijken zodra een cijfer online kan komen, zomaar gedurende de dag, maar ook in de avond of zelfs in het weekend. Wat mij betreft moeten we kinderen hiertegen beschermen en hen leren om zelf de verantwoordelijkheid te nemen hun cijfers met ouders te bespreken, bijvoorbeeld tijdens het oudergesprek. Ik ben benieuwd hoe de staatssecretaris kijkt naar de scholen in Zeist die ervoor kiezen om alleen de leerlingen toegang te geven tot hun cijfers in Magister. Is zij bereid afspraken te maken, zodat dit weer de standaard wordt? Dan de leermiddelenmarkt. Ik neem u daar graag in mee. Drie grote uitgevers maken er de dienst uit. De ACM doet daar dan ook terecht onderzoek naar. Ik kan me nog herinneren dat ik elk jaar met precisie ging kaften in het mooiste papier, maar boeken kaften is nu niet meer nodig. Het innemen en distribueren van boeken kost immers veel tijd en geld voor de partijen die hieraan verdienen. Deels is dat private equity. Daarom kwamen ze met een oplossing: we gooien de boeken gewoon elk jaar weg. Een schoolbestuur als Quadraam, dat bestaat uit veertien scholen, gooit per jaar 60.000 kilo lesboeken weg. Dat is 5 kilo per leerling. Dat doen ze niet omdat ze dat willen, maar omdat ze geen andere keuze hebben. Ze moeten namelijk gebruikmaken van LiFo, Licentie Folio, oftewel van digitale licenties en wegwerpboeken, die bijna 90% van het aanbod van uitgevers beslaan. Dit zou goedkoper zijn, maar scholen hebben geen prijsdaling gezien. Hoeveel digitale licenties worden er werkelijk gebruikt? Geen idee. Een van de scholen zegt dat 60% van de digitale licenties niet wordt geactiveerd, terwijl ze er wel voor betalen. KPMG deed onderzoek naar de prijsontwikkeling van leermiddelen, maar kreeg van de uitgevers geen transparantie over de totstandkoming van de prijzen en marges. Daarom heb ik de volgende vragen. Gaat de staatssecretaris iets doen aan de honderdduizenden kilo's weggegooid papier? Gaat zij openheid afdwingen over het gebruik van digitale licenties en scholen in staat stellen om aan te besteden zonder die verplicht af te nemen? Wat gaat zij doen om de transparantie en marktwerking te verbeteren en hoge marktconcentratie tegen te gaan? Ten derde: AI, algoritmes en onderwijs. AI en algoritmes veranderen het onderwijs ingrijpend. Die kunnen leraren helpen door toetsen na te kijken of opdrachten te genereren, maar dwingen ons ook om na te denken. Hoe meten we prestaties als AI kan helpen bij het maken van opdrachten? Er kleven risico's aan, zoals de grote afhankelijkheid van de grote technologiereuzen. Het College voor de Rechten van de Mens signaleert dat ook. Algoritmes kunnen leerlingen onterecht vastzetten op niveaus en kinderen niet gelijk behandelen in gelijke gevallen. Systemen kunnen moeite hebben om rekening te houden met diverse groepen leerlingen, zoals leerlingen met ADHD, dyslexie of autisme. Wat doet de staatssecretaris hieraan? En hieraan gerelateerd: welke stappen zet zij om te regelen dat al het lesmateriaal goed toegankelijk is? Tegelijkertijd komen er nieuwe kerndoelen voor digitale geletterdheid, die zeer van belang zijn. Maar wanneer kunnen we die eindelijk verwachten, aangezien die ook zijn uitgesteld? En zijn leraren wel voldoende toegerust? Tot slot, voorzitter. Laten we kinderen beschermen tegen de negatieve kant van digitalisering en onderwijzen in de positieve kant daarvan, waarbij we zorgen voor veilige en toegankelijke leermiddelen in het onderwijs. Dank u wel.

Mevrouw Rooderkerk (D66): Zeker. Aangezien kinderen zo veel stress ervaren door dat systeem en doordat cijfers steeds zomaar online kunnen komen, zou het ons goed lijken als we daar afspraken over maken met scholen. Ik denk dat de scholen in Zeist hebben laten zien hoe je dat goed kan doen. Zij hebben gezegd: we zetten de toegang tot de cijfers voor ouders uit. Andere zaken die je op Magister kunt zien, kunnen zij wel inzien. Zij geven gewoon de leerlingen toegang tot cijfers. Zij zorgen dus gewoon dat leerlingen die cijfers krijgen, zoals dat vroeger ook gewoon was. Ik denk dat het daarbij ook wijs is om te kijken naar de tijdstippen waarop die cijfers online worden gezet. Leraren zijn misschien 's avonds of nog in het weekend aan het nakijken. Maar ja, het geeft zoveel druk aan kinderen als er dan steeds cijfers online komen. Ik zou dus zeggen: geef alleen kinderen toegang, geef ouders wellicht alleen voor hun oudergesprek toegang en zorg dat die cijfers op vaste momenten of gedurende de dag online komen, zodat we kinderen daar niet onnodig veel stress mee geven. Dat is namelijk echt een grote zorg.

Mevrouw Rooderkerk (D66): Ik weet niet of ouders echt de op de telefoons van kinderen gaan inbreken om cijfers te bekijken. Ik zou zeggen dat het verstandig is dat we als ouders — ik ben zelf ook ouder van twee zoontjes — ons bewust zijn van de impact die het heeft op kinderen. Ik denk dat we dat bewustzijn misschien niet altijd hebben. Uit het onderzoek dat de scholen in Zeist hebben gedaan, namelijk het alleen voor de kinderen openstellen van de cijfers, bleek dat ouders het gevoel hebben dat de hoeveelheid stress die het geeft wel meevalt, maar dat kinderen wel enorm veel stress ervaren. Ik denk dat het dus ook gaat over bewustzijn hierover en dat het juist van belang is dat ouders en kinderen daar ook het gesprek over hebben en we kinderen dus ook beschermen tegen de uitwassen die digitalisering met zich meebrengt. Ik denk dat het goed zou zijn als we daar afspraken over maken en dat scholen dat ook met elkaar doen. Dat vraagt wellicht ook om afspraken met die leerlingvolgsystemen, zoals Magister maar ook Somtoday, om te zorgen dat we kinderen gewoon de verantwoordelijkheid geven om zelf het gesprek over hun cijfers te voeren en dat leraren die kans ook geven bij het oudergesprek, dat er natuurlijk ook altijd is op school.

Mevrouw Rooderkerk (D66): Ik ben het eens met de vraag die is gesteld over de leermiddelenmarkt. Wellicht ging de heer Soepboer wat kort door de bocht toen hij zei: digitalisering, stop daarmee. Ik heb daarover toch een verhelderende vraag. We moeten kinderen natuurlijk ook onderwijzen in de positieve kanten van digitalisering. We moeten ze ook onderwijzen in wat zij nodig hebben voor hun toekomst. Ook komt het kerndoel digitalisering eraan. Kan de heer Soepboer dus iets nader ingaan op wat hij bedoelt met "stop daarmee"?

Mevrouw Rooderkerk (D66): Dank voor die nuancering. Ik denk inderdaad dat het van belang is dat scholen en leraren bewust omgaan met digitale devices. Ik deed ook een voorstel om voorzichtig te zijn met digitale leerlingvolgsystemen zoals Magister. Ik ben benieuwd of de heer Soepboer ook vindt dat we vooral kinderen toegang moeten geven tot hun cijfers in Magister en niet de ouders, om daarmee de druk en de stress weg te nemen die dat oplevert voor kinderen.

Mevrouw Rooderkerk (D66): Hoewel ik het grotendeels eens was met de bijdrage van de heer Kisteman, was ik ook enigszins verbaasd. De VVD stemde eerder namelijk tegen moties van D66 om alternatieven te vinden voor Amerikaanse techbedrijven die de ICT-infrastructuur van de overheid regelen, tegen de motie om ICT-migraties richting Amerikaanse techbedrijven te stoppen, tegen moties van anderen voor de onafhankelijkheid van Nederland van Amerikaanse techbedrijven en tegen moties voor cloudalternatieven. Hoe moet ik dit rijmen met het stemgedrag van de VVD over digitale onderwerpen?

Mevrouw Rooderkerk (D66): Kennisnet is een organisatie die zich inzet om scholen te ondersteunen bij digitalisering in het onderwijs. Er wordt door dit kabinet en de VVD dan weer een bezuiniging doorgevoerd van 6 miljoen structureel. Dus ja, mijn vraag is: zijn het niet alleen woorden, maar ook daden? Ik hoop echt dat de heer Kisteman ook voorstellen in de andere richting doet.

Mevrouw Rooderkerk (D66): Aangezien we met zes Kamerleden zijn en het debat tot 15.00 uur duurt, vroeg ik me af of het mogelijk is om het aantal interruptie uit te breiden naar zes.

Mevrouw Rooderkerk (D66): Ik vroeg me ook af wat mevrouw Pijpelink vindt van de leerlingvolgsystemen. Ik maakte het punt dat de proef die scholen deden, liet zien dat het heel goed werkte om Magister alleen toegankelijk te maken voor leerlingen. Dat scheelde hen heel veel werkdruk en stress.

Mevrouw Rooderkerk (D66): Ik ben het eens met de punten van de heer Uppelschoten ten aanzien van die schoolboeken en leermiddelen. Kwaliteitseisen zijn natuurlijk een manier om te zorgen dat die schoolboeken beter aansluiten bij de leerdoelen en de kerndoelen die eraan komen. Er wordt ook gewerkt aan een kwaliteitsalliantie door de staatssecretaris. Zelf dachten wij ook aan bijvoorbeeld een keurmerk, aangezien we echt weten dat bijvoorbeeld als je kijkt naar lezen schrijven, wat leerlingen daarin onderwezen krijgen, wat daar mis is gegaan in begrijpend lezen. Dat is een hele tijd als stroming beland in schoolboeken, maar niet op basis van wetenschappelijke kennis. Ziet de heer Uppelschoten ook zoiets voor zich, zorgen dat we dus echt experts, wetenschappers, mensen die verstand hebben van waar lesmateriaal kwalitatief aan moet voldoen ook vragen om dat lesmateriaal te beoordelen?

Mevrouw Rooderkerk (D66): Ik moet even teruggaan, want ik heb inmiddels heel veel vragen opgeschreven. Mijn eerste gaat over kwaliteitseisen en toegankelijkheid. De staatssecretaris gaf aan dat er subsidie gegeven wordt aan Dedicon en dat zij met hen in gesprek gaat. Zij zijn hier ook aanwezig. Zij geven aan dat er echt meer nodig is om lesmateriaal bij de bron toegankelijk te maken voor kinderen. Ik zou de staatssecretaris willen vragen of zij wellicht zou willen toezeggen dat zij in de kwaliteitsalliantie, bij het opstellen van de kwaliteitseisen, toegankelijkheid tot een vereiste maakt. Op die manier is volgens mij gegarandeerd dat het daadwerkelijk moet.

Mevrouw Rooderkerk (D66): Dank. Dan rest mij nog te vragen per wanneer wij daarover dan geïnformeerd kunnen worden. Mijn volgende vraag gaat over de kwaliteitseisen aan lesmateriaal. Daar hadden wij hier ook een debatje over. Ik denk dat het heel erg van belang is dat we dat gaan doen. In het verleden hebben we ook gezien wat er mis kan gaan als er allerlei lesmateriaal is dat eigenlijk niet aansluit bij de wetenschappelijke kennis, bijvoorbeeld ten aanzien van begrijpend lezen. Zou de staatssecretaris wellicht ook willen denken aan een keurmerk voor lesmethoden en dat laten afgeven door een onafhankelijke groep experts, wetenschappers en taalwetenshappers, die daar goed over kunnen oordelen? Zo zorgen we dat we ook echt weten dat het lesmateriaal goed is en dat we scholen ook echt kunnen helpen door inzichtelijk maken welk lesmateriaal voldoet aan de kwaliteitsnormen.

Mevrouw Rooderkerk (D66): De staatssecretaris heeft veel antwoorden gegeven, maar wat mij betreft niet de antwoorden die wij zochten. Ik hoor de hele Kamer, iedereen die hier aanwezig is, hetzelfde punt maken. We krijgen daar vervolgens geen antwoord op van de staatssecretaris. Wij zeggen: zorg nou dat je de macht die deze drie uitgevers hebben, doorbreekt. Het antwoord dat de staatssecretaris overal op geeft, is "we laten het aan de markt" en "SIVON", maar daarmee los je gewoon het probleem niet op. Dat is namelijk geen koerswijziging ten opzichte van wat er nu gebeurt. Ik hoor iedereen hier zeggen: zorg nou dat we gewoon voorwaarden stellen voor het hergebruik van schoolboeken. Daarin vraag ik echt een rol van de staatssecretaris. Het is niet nodig om elk jaar een nieuw boek uit te brengen met actualiteit; we willen gewoon goede lesmaterialen. Die kunnen best vier of zes jaar lang meegaan. Zorg nou dat je gewoon transparantie afdwingt en zegt: als wij hier zo veel overheidsgeld in steken, dan is het niet meer dan normaal dat wij van die uitgeverijen die 75% van de markt in handen hebben, vragen wat hun winstmarge is. Zorg nou dat je voorkomt dat iedereen zo'n digitale licentie moet afsluiten, terwijl we weten dat 60% tot 80% daarvan helemaal niet wordt gebruikt. Wil de staatssecretaris concreet met deze zaken aan de slag?

Mevrouw Rooderkerk (D66): Kijk, nu zegt de staatssecretaris weer: ik ga het verder onderzoeken. Maar het is toch gewoon duidelijk dat er wat moet veranderen aan deze drie zaken die ik noemde? Ik zeg dat niet alleen; de hele Kamer zegt dat. Ik denk dat we daar moties over kunnen indienen, die dan met een hele grote meerderheid worden aangenomen. Wij vragen feitelijk om meer regie. Met alle respect, nu zegt de staatssecretaris weer: we gaan het verder onderzoeken; het is ook aan scholen om ernaar te vragen. Maar scholen zijn afhankelijk van het aanbod en we weten dat 90% via dat LiFo-model werkt, waarbij je er dus helemaal niet voor kan kiezen om die digitale middelen niet te bestellen. Het moet altijd samengaan en er moet een leer-werkboek zijn dat elk jaar wordt weggegooid. Wij vragen of zij ervoor kan zorgen dat deze drie voorwaarden worden opgenomen bij aanbestedingen van scholen. Kan zij daar sectorbrede afspraken voor maken, samen met bijvoorbeeld de VO-raad en SIVON, om ervoor te zorgen dat dit daadwerkelijk op korte termijn verandert?

Mevrouw Rooderkerk (D66): Zou zij dan vooruitlopend hierop een brief naar de Kamer kunnen sturen met daarin de mogelijkheden die zij ziet om op deze drie punten tot andere voorwaarden te komen? Wat kan zij doen om dit daadwerkelijk te gaan regelen? Want anders vrees ik dat we dan het nieuwe onderzoek moeten afwachten en het allemaal weer langer duurt, terwijl het volgens mij heel helder is dat wij dit willen. Wij zoeken naar handvatten om dit echt te veranderen en het dus niet aan de markt te laten, maar aan al die scholen. We willen dat de staatsecretaris zegt: "Ik pak de regie. Dit is wat ik ga doen. Dit zijn de opties die ik heb. Die heb ik hier verkend. Zo kunnen we ermee verder."

Mevrouw Rooderkerk (D66): Daar sluit ik mij bij aan. Kan de staatssecretaris dit opnemen in de kwaliteitseisen? Zo simpel. Kan zij in de kwaliteitseisen waar ze nu aan werkt niet opnemen dat boeken elk jaar hergebruikt moeten worden, wellicht voor minimaal vier jaar, en dat leermiddelen los kunnen worden gekocht en dus niet vastzitten aan digitale licenties? Kan ze daarin opnemen dat transparantie verplicht is voor uitgevers van schoolboeken? Kan ze dat niet in de kwaliteitseisen opnemen?

Mevrouw Rooderkerk (D66): Excuses, ik was net niet bij de tweede termijn, omdat ik een petitie in ontvangst nam. Daardoor miste ik de tweede termijn helaas even. Ik wilde wel aangeven dat ik denk dat we meer daadkracht moeten laten zien. We wachten op onderzoeken en gaan in gesprek, terwijl er komend schooljaar weer allemaal schoolboeken besteld gaan worden. Ik hoop echt dat we daardoor meer urgentie ervaren. Wij zullen daarover met moties komen. Naar verwachting zullen meerdere Kamerleden dat doen.