A.S. van Oosterhout

Implementatie van Richtlijn (EU) 2024/1203 van het Europees Parlement en de Raad van 11 april 2024 inzake de bescherming van het milieu door middel van het strafrecht en tot vervanging van de Richtlijnen 2008/99/EG en 2009/123/EG (Implementatiewet herziene Europese richtlijn milieucriminaliteit) (36876)

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): Dank u wel, voorzitter. Ik vervang vandaag mijn collega Mutluer. Ik zeg het nog even officieel. Ik ben geen lid van deze commissie, dus ik vraag toestemming voor mijn inbreng.

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): Voorzitter. Nederland behoort tot de meest vervuilde en meest vervuilende landen van Europa. We zijn ook het dichtstbevolkte land, met veel industrie en veel industriële landbouw. Dat is de bron van veel vervuiling. Omdat we zo dicht op elkaar wonen, ademen heel veel mensen die vervuiling in. Ook onze natuur heeft het zwaar. Maar er is ook goed nieuws. Elke kilo minder vervuiling in lucht, water en bodem helpt hier meteen heel veel mensen, maar ook de schaarse natuur. Dat is een belangrijk doel van PRO, maar ook van deze wet. Immers, de natuur kan prima zonder ons, maar wij kunnen niet zonder de natuur. De stap van antropocentrisme, waarbij alles alleen maar om de mens zou moeten draaien zonder oog voor het grotere geheel, naar ecocentrisme, dat juist het systeem als geheel tot uitgangspunt maakt, is de basis van de wetswijziging die we bespreken vandaag. Voorzitter. Mijn fractie is voor, en enthousiast zelfs, over het filosofische concept erachter. Maar de administratieve omzetting van deze EU-regels in onze wet doet niets voor mens en natuur als we het niet laten opvolgen door effectief beleid, goede handhaving van de regels en een grotere inzet om de vervuilers daadwerkelijk aan te pakken. Op 28 juli 2022 hebben de Verenigde Naties het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving erkend. Staten, internationale organisaties en bedrijven worden ertoe opgeroepen om alles te doen wat in hun vermogen ligt om een gezonde leefomgeving te helpen bereiken. Veel eerder al, in 1983, hebben we de bescherming en verbetering van ons leefmilieu opgenomen in de Grondwet. Voorzitter. Die verbetering van ons milieu is een actieve opdracht. Het niet erger maken dan het is, is dus niet voldoende. Daar komt tot nu toe bitter weinig van terecht. Het lukt op te veel terreinen niet eens om tot een standstill te komen, laat staan tot een verbetering. Wereldwijd staan ecosystemen onder druk. Gletsjers smelten weg waar we bij staan. Oceanen verliezen hun vermogen om CO2 op te slaan. Ook nationaal gaat het niet goed. Grootvervuilers zoals Tata Steel, Schiphol en Chemours en ons agro-industrieel complex blijven ongestoord hun fijnstof, stikstof en andere troep uitstoten: zware metalen, PAK's, pfas en een alsmaar langere lijst met veelal nieuwe zeer zorgwekkende stoffen. We noemen ze ook gewoon "ZZS", omdat het er inmiddels veel te veel zijn om op te noemen in de duur van een debat als dit. Het zijn stoffen die ons ziek maken, soms pas na decennia of pas in volgende generaties. Mijn fractie heeft hier Kamervragen over gesteld. Wat gaat het waterleidingbedrijven kosten om overal ons drinkwater zo te filteren dat we onder de advieswaarde van de WHO blijven? Het antwoord van de staatssecretaris: "Onbetaalbaar. Daar gaan we niet aan beginnen." Dus we accepteren dat we jaar na jaar meer pfas opslaan in ons lichaam. Chemours mag nog maar 5 kilo pfas per jaar in de Merwede lozen. Dat is vooruitgang, maar er gaan wel tonnen pfas de fabriek uit als product, geheel legaal. In de aardappelteelt wordt jaarlijks zo'n 21.000 kilo pfas gespoten, ook legaal. Schiphol stoot jaarlijks zo'n 240.000 kilo zwaveldioxide uit, dat als zwavelzuur in de Amsterdamse lucht terechtkomt. Kerosine ontzwavelen kost 0,05 cent per liter, maar we verplichten het niet. De gezondheidszorgen van omwonenden van Tata Steel kennen we allemaal. Ook dat is grotendeels vergund. Te veel van wat vervuilers doen, heeft een vergunning. Ze doen dat dus met de zegen van een regering die grondwettelijk is verplicht ons en onze ecosystemen te beschermen. Voorzitter. Precies daar zegt deze richtlijn iets belangrijks. Een vergunning die kennelijk in strijd is met de milieuregels, is geen vrijbrief. Wie zich aan een verouderde vergunning houdt, maar evident zijn zorgplicht schendt, kan strafbaar handelen. De richtlijn zegt erbij: het actueel houden van vergunningen blijft de plicht van de overheid. Daarom vraag ik de minister: hoeveel vergunningen van grote industriële bedrijven zijn verouderd en voldoen niet meer aan de huidige normen? Wanneer zijn die geactualiseerd? Kan de minister bevestigen dat het OM straks kan optreden als een bedrijf zich formeel aan een verouderde vergunning houdt maar evident zijn zorgplicht schendt? Voor de rest gaat dit debat over illegale vervuiling. Hoeveel van welke stof illegaal geloosd wordt, weten we meestal niet. Waarschijnlijk zijn de legale lozingen hoger dan de illegale. Heeft de strijd tegen illegale milieuvervuiling dan wel nut? Zeker wel. Voor de gezondheid van onze baby's maakt het namelijk weinig uit of pfas in de moedermelk legaal of illegaal in het milieu terechtkwam. Juist in de opsporing en vervolging van de criminele vervuilers valt nog heel veel te winnen. Dit wetsvoorstel implementeert de herziene Europese richtlijn milieucriminaliteit. Net als met alle milieuregels lopen wij weer hopeloos achter op wat er moet gebeuren. De implementatietermijn verliep op 21 mei. De Europese Commissie heeft Nederland op 15 juli 2026 in gebreke gesteld, dus haast is geboden. Voorzitter. Mijn fractie is blij met deze nieuwe regels. We zijn zelfs blij met de ingebrekestelling. Zonder deze tik op de vingers en zonder het voortschrijdend inzicht in Europa zou er hier nooit iets verbeteren. Kijk maar naar de mestderogatie of de nieuwe luchtkwaliteitsnormen, de Kaderrichtlijn Water of het EU ETS. Europa legt de lat zeker niet erg hoog, integendeel. Ik verbaas me dan ook over partijen die enerzijds klagen over de Europese regels en anderzijds klagen over de vervuiling die via de Rijn en de Maas ons land binnenstroomt. Hoe anders dan via Europese regels gaan we dit aanpakken? Steun daarom voor de aangescherpte definitiebepalingen. Steun voor de strafverzwaringen. Van harte steun voor de introductie van gekwalificeerde misdrijven als er sprake is van opzettelijk handelen dat leidt tot ernstige, langdurige of onomkeerbare schade aan ecosystemen. Voorzitter. Dan mijn eigen terrein: klimaat. De Algemene Rekenkamer schreef al dat de aanpak van milieucriminaliteit een belangrijke rol kan spelen in het halen van onze klimaatdoelen. Daar zijn een betere uitvoering van toezicht en handhaving voor nodig en beter toezicht op de uitvoering, met oog voor effectiviteit. Daarom vraag ik de minister: hoe gaat het kabinet het toezicht op klimaatregels versterken? Wil de minister klimaatcriminaliteit een expliciete prioriteit maken in de nationale strategie, met doelen waarop de effectiviteit van toezicht en handhaving te toetsen is? En op welke manier wil hij dat dan doen? Kan de minister schetsen op welke wijze offshore olie- en gasactiviteiten zullen worden gecontroleerd? Op welke wijze gaat deze minister bijdragen aan het voorjaarspakket om het gat in de klimaatdoelen te dichten? Voorzitter. Voorkomen is beter dan straffen. Afschrikking zit vooral in de pakkans en daar maken wij ons grote zorgen over. De Raad van State vraagt zich terecht af of en in hoeverre bij een schaarse opsporings- en vervolgingscapaciteit prioriteit kan en zal worden gegeven aan de handhaving van de met deze wet doorgevoerde vernieuwing van het milieustrafrecht. Het antwoord van het kabinet is: structureel 3 miljoen euro. Zet dat eens naast de rekening. De ILT schat de waarde van milieuovertredingen op ruim 4 miljard euro per jaar. Die rekening betalen we allemaal, als belastingbetaler, als drinkwaterklant, als patiënt. Als we met betere handhaving maar 1% van die schade voorkomen, is dat al ruim 40 miljoen euro per jaar. Handhaving is geen kostenpost; het is de beste investering die dit kabinet kan doen. Toch weet IenW nog niet of de ILT meer nodig heeft. LVVN denkt van niet. De memorie van toelichting zegt letterlijk: er is niet in een grootschalige uitbreiding van de opsporingscapaciteit voorzien. Heeft het kabinet berekend wat het ons kost om niet te handhaven? Is de minister bereid om in kaart te brengen hoeveel schade we met extra handhavingscapaciteit kunnen voorkomen en dat mee te wegen bij de begroting? Ik doe absoluut geen afbraak aan het belang van wat inspecties, groene boa's, politie en justitie nu al doen in de bestrijding van milieucriminaliteit. Sterker nog, we zien jullie inzet. De richtlijn eist voldoende personeel en middelen, maar hoe rijmt de minister dat met geen grootschalige uitbreiding van de opsporingscapaciteit? De ILT-IOD heeft een inschatting gemaakt van wat zij nodig heeft. Kan die voor de stemmingen naar de Kamer? Hoe gaan we de ILT, het RIVM, de NVWA, omgevingsdiensten en het justitieel apparaat zo versterken dat grote en kleine vervuilers echt worden aangepakt? De Algemene Rekenkamer constateerde eerder al dat 17% van de bedrijven goed is voor de helft van alle overtredingen. Juist die bedrijven worden minder scherp gecontroleerd. Of het de eerste of de tiende overtreding is, maakt niet uit. Komt er een aanpak voor deze notoire overtreders? Maakt de minister inspectieresultaten openbaar, zodat iedereen kan zien wie zich wel en niet aan de regels houdt? Dan ook nog het volgende. Bezuinigen op de ILT, zoals dit minderheidskabinet doet, is heel contraproductief, want je beloont de vervuilers en drukt bedrijven die zich wel aan de regels houden uit de markt. Een eerlijk en gelijk speelveld vraagt om strenge handhaving. Vergunningen schorsen of een bedrijf stilleggen kan al. De Rekenkamer en het WODC zeggen dat het werkt, maar waarom gebeurt het dan zo zelden? Hoe kan vaker en indringender gevolg worden gegeven aan aangiftes? Hoe houden we vaart in de strafvervolging en veroordeling van milieudelicten? Deze wetten gelden namelijk niet alleen voor de garagehouder om de hoek of de tuinderij die verboden middelen gebruikt. Ik kijk ook uit naar de aanpak van de zware industrie. Hoe zorgt deze minister, verantwoordelijk voor het OM, voor de opsporing en veroordeling opdat er daadwerkelijk voldoende afschrikkende werking is op potentiële milieudelinquenten? Ik kan het antwoord al raden: er is geen geld en we geven prioriteit aan drugscriminelen. Dat eerste is een keuze; ik kom daar zo op terug. Dat tweede is vaak genoeg twee vliegen in één klap. Wie de Brabantse pillenboerderijen oprolt, pakt namelijk ook gelijk de dumping van drugsafval aan, of andersom. Het zou zomaar kunnen dat de weg naar de producent via drugsafval korter en efficiënter is dan via de straatdealer, maar je moet er natuurlijk wel genoeg specialisten op zetten. Dan het geld. Ik ben benieuwd hoe we de kosten van handhaving, opsporing en strafvervolging, maar ook het herstel van de schade aan milieu, natuur en de gezondheid van mensen kunnen verhalen op de daders. Nu loont misdaad namelijk veel te vaak. Ontneming van crimineel verkregen winst en herstel van milieuschade kunnen wettelijk al. Het WODC noemt dit de meest effectieve sancties. Toch worden ze vrijwel nooit gebruikt. Waarom passen we pluk-ze wel toe op drugscriminelen en vrijwel nooit op milieucriminelen? Vraagt de minister het OM om bij ernstige milieudelicten standaard ontneming en herstel te vorderen? Dan betaalt de vervuiler en niet de belastingbetaler. Afrondend. Uiterlijk 21 mei 2027 moet er een nationale strategie liggen, met concrete doelen voor pakkans, afdoening en sanctiehoogte. Wanneer komt die naar de Kamer? Krijgt de Kamer jaarlijks dezelfde cijfers als die naar Brussel gaan? Dit wetsvoorstel bevat geen evaluatiebepaling. Hoe weet deze Kamer over drie jaar of deze wet iets heeft opgeleverd? De lucht-, water- en bodemkwaliteit van Nederland staan onder druk. Dat is een grote bedreiging voor de levenskwaliteit van mens en dier en voor de biodiversiteit. Milieuschade laat ook pas op de lange termijn concrete en negatieve gevolgen zien voor de gezondheid en leefomgeving, maar dan is het vaak te laat. Deze aanscherping van het milieustrafrecht is een noodzakelijke stap. We zijn blij dat Europa ons de goede kant opduwt. Het is vooral ook een eerste stap. Alleen met geïntensiveerde handhaving komen we tot verwezenlijking van waartoe het nationale en internationale recht ons aanzet: milieurisico's en milieuvervuiling op industriële schaal voorkomen. Van dit kabinet verwacht ik een intensieve, gecoördineerde en vasthoudende aanpak. Ik kijk uit naar de beantwoording van de minister.

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): Ik zou nog even door willen gaan op de actualisatie van de vergunningen. Ik ben wel benieuwd hoe de minister omgaat met het feit dat de informatiepositie van een bedrijf vaak veel beter is dan die van de vergunnende overheid.

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): Dat ben ik helemaal eens met de minister, want in dit geval geldt dat zwijgen loont en de pakkans laag is. Mijn vraag is dus eigenlijk wat de minister van plan is om te gaan doen, wetende dat dit de situatie is zowel bij de actualisatie van de vergunningen als bij het verlenen van nieuwe vergunningen.

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): Ik vind het toch wel wat teleurstellend dat de minister aan de ene kant erkent dat de informatiepositie van de bedrijven is zoals die is, maar ik aan de andere kant eigenlijk weinig oplossingsrichtingen hoor, afgezien van de implementatie van deze regelgeving. Wat mijn fractie betreft zou er nog veel meer moeten gebeuren om die pakkans daadwerkelijk te verhogen. Dus is de minister niks anders van plan dan het sec implementeren van deze wetgeving?

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): Ik ben eigenlijk toch wel erg verbaasd dat de minister zo blij is met die 3 miljoen aan investeringen. We weten dat het misschien niet 5 miljard oplevert, maar dat er in ieder geval toch wel, met nu miljarden aan schade aan de gezondheid en de waterkwaliteit en luchtvervuiling, ontzettend veel winst te behalen is. Er ligt toch een heel scala aan rapporten dat stelt dat de pakkans ontzettend laag is en dat er nog ontzettend veel moet gebeuren op dit vlak. Is de minister echt tevreden met de inzet van dit kabinet wat betreft milieucriminaliteit?

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): Dan ben ik benieuwd waar de prioriteit van deze minister zit. We weten nu dat 17% van de bedrijven verantwoordelijk is voor de helft van de gevallen. Hoe ziet de minister dat en hoe gaat hij ervoor zorgen dat notoire overtreders steviger worden aangepakt?

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): Misschien tot slot nog even hierover. We gaan deze wet nu omzetten. Er wordt een klein beetje extra structureel geld voor vrijgemaakt. Er zit een filosofisch concept in waar mijn fractie zich wel in kan vinden, maar de grote vraag is natuurlijk hoe toekomstige generaties dat straks in de gezondheid merken. Vindt de minister ook dat justitie hier een eigen verantwoordelijkheid in heeft?

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): De vraag was ook hoe toekomstige generaties dat merken in hun gezondheid, in luchtvervuiling en in schoon water.

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): Dank u wel, voorzitter. Nogmaals, mijn fractie steunt deze wet, maar Europese regels omzetten is niet genoeg. Een wet zonder handhaving is papier. We moeten verder, met effectief beleid, met goede handhaving en met een échte gecoördineerde aanpak van vervuilers. Daarom heb ik twee moties, samen met collega Mutluer. De eerste gaat over milieucriminaliteit die wordt gepleegd vanwege economische motieven. Zorg er dan ook voor dat dat geld wordt afgepakt. We vragen de regering om met het OM te zorgen dat vervuilers vaker strafrechtelijk worden aangepakt en dat hun winst consequent wordt afgepakt. De tweede motie gaat over 3 miljoen tegenover structureel 4 miljard schade. Dat klopt niet. We vragen de regering te rapporteren hoe maatschappelijke schade meeweegt bij het stellen van prioriteiten, want handhaving is geen kostenpost; het is een investering.

Mevrouw Van Oosterhout (PRO): Dank u wel.