Isa Kahraman

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202526 122SrebrenicaNr. 63 VERSLAG VAN EEN WERKBEZOEK AAN BOSNIE HERZEGOVINADOOR EEN DELEGATIE VAN DE VASTE COMMISSIE VOORDEFENSIE VAN 28 APRIL TOT EN MET 2 MEI 2025Vastgesteld op 15 mei 2025 Een delegatie uit de vaste commissie voor Defensie heeft van 28 april t/m2 mei 2025 een werkbezoek gebracht aan Bosnië Herzegovina. Dedelegatie was hiertoe uitgenodigd door het Nederlands Veteranenin-stituut. De delegatie bestond uit de leden Kahraman (NSC, delegatie-leider), Nordkamp (GL/PvdA), Heite (NSC), Ellian (VVD) en Dobbe (SP). Dedelegatie werd begeleid door een aantal medewerkers van het NederlandsVeteraneninstituut onder leiding van de directeur (de heer Hoefsloot), endoor een drietal veteranen (waarvan één met partner).Het doel van het werkbezoek was primair om meer inzicht te krijgen in hetkarakter van de terugkeerreizen die sinds een aantal jaren met groteregelmaat door het Nederlands Veteraneninstituut worden georganiseerdvoor veteranen van Dutchbat III en desgewenst hun partners en/ofkinderen. Het doel van deze kleinschalige reizen is het tonen vanerkenning en waardering aan deze veteranen, van wie een aanzienlijkaantal nog steeds een last met zich meedraagt als gevolg van deuitzending van destijds naar Bosnië Herzegovina. Ook de delegatie wildedoor het meemaken van een terugkeerreis erkenning en waardering voorde veteranen van Dutchbat III tot uiting brengen. Tenslotte wilde dedelegatie ter plekke meer inzicht krijgen in wat er zich heeft afgespeeldtijdens de periode dat Dutchbat in de enclave Srebrenica en in Simin Hanaanwezig was.Daarnaast voerde de delegatie in Sarajevo een gesprek met de ambas-sadeur van Nederland in Bosnië Herzegovina, de heer Van den Dool. Bijdit gesprek was ook de Defensieattaché, heer Segaar, aanwezig. Na ditgesprek ontmoette de delegatie de heer Osman Avdic, overlevende van degenocide.In onderstaand verslag worden de hoofdlijnen van dit werkbezoek kortweergegeven.De delegatie dankt alle gesprekspartners en degenen die betrokken zijngeweest bij het organiseren van dit werkbezoek. De hartelijke ontvangsten de uitstekende begeleiding en informatievoorziening van de delegatie kst-26122-63ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 122, nr. 631 hebben in belangrijke mate bijgedragen aan het welslagen van hetwerkbezoek. De delegatie is diep onder de indruk van het onzegbare leeddat de Bosnische moslims destijds is aangedaan. De delegatie heeftdaarnaast grote waardering en respect voor de veteranen van m.n.Dutchbat III, die onder zware omstandigheden hebben geprobeerd hunonuitvoerbare taak tot een zo goed mogelijk einde te brengen. Dedelegatie leeft mee met alle veteranen die tot op de dag van vandaagkampen met hun ervaringen van destijds en ook daarna.De voorzitter van de vaste commissie,KahramanDe griffier van de vaste commissie,De LangeTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 122, nr. 632 Maandag 28 april 2025 – TuzlaDe delegatie vliegt in de ochtend van Dortmund naar Tuzla.In de middag bezoekt de delegatie diverse locaties waar de A-compagnievan Dutchbat III (de «vergeten» compagnie) in Simin Han was gelegerd.Eén van de begeleidende veteranen vertelt op indringende wijze over deontberingen van Dutchbat III ter plekke. Ook wordt een bezoek gebrachtaan de gedenksteen voor Jeffrey Broere, die aldaar dodelijk gewond isgeraakt en kort daarna is overleden. De delegatie legt bloemen bij zijngedenksteen.Dinsdag 29 april 2025 – Tuzla en enclave SrebrenicaDe delegatie brengt een bezoek aan Diana Garden, onderdeel van deorganisatie Snaga Zene (Sterke Vrouw). Dit is de eerste rehabilitationgarden, gesticht in 1999. In deze tuin is een aantal vrouwelijke slachtoffersvan de genocide aanwezig (moeders en echtgenotes van in juli 1995 omhet leven gebrachte mannen in en rond de enclave Srebrenica). Deoprichtster van Snaga Zene, Branca Antic, werkt sinds 1996 met (vnl.vrouwelijke) slachtoffers van de genocide. De hulp bestrijkt een breedterrein: gezondheidszorg, juridische ondersteuning, verstrekken vantelefoons, financiële hulp, begeleiding terugkeerders naar Srebrenica, etc.Basis is echter de vrouwen aan werk helpen. Dat leidt tot een zekere vormvan healing.Het werk in deze tuin is bedoeld voor slachtoffers die na de gebeurte-nissen van 1995 in Tuzla zijn gaan wonen. Het is een combinatie vanwerken in de tuin en geestelijke begeleiding door hulpverleners.Inmiddels is er ook samenwerking ontstaan met het Nederlands Vetera-neninstituut. Veteranen op terugkeerreizen komen hier ook langs.Inmiddels is gebleken dat deze aanpak voor zowel de slachtoffers als voorde veteranen werkt. In essentie gaat het om het uitwisselen van gemeen-schappelijke ervaringen, ieder vanuit een ander perspectief. Misschien ishet voor betrokkenen goed elkaar meer dan één keer te ontmoeten.Vervolgens doen de aanwezige slachtoffers ieder hun verhaal. Devrouwen richten zich nu zo veel mogelijk op de toekomst. De aanwe-zigheid van kinderen en kleinkinderen is daarbij heel belangrijk ompositief vooruit te kunnen kijken. Op de vraag wat Nederland nu het bestezou kunnen ondersteunen, verwijzen de vrouwen naar projecten als hethunne. Met name NGO’s die zich richten op het geven van basale hulphebben het moeilijk. Hulp aan instellingen van het land Bosnië Herze-govina komt vaak niet goed terecht.In de middag reist de delegatie door naar Srebrenica. De delegatie stoptop een aantal belangrijke punten, waaronder een voetbalveld waaropgejaagde moslimmannen werden verplicht op de grond op hun knieënplaats te nemen. Eén van de veteranen vertelt dat hij tijdens hetbegeleiden van bussen met vrouwen en kinderen langs dit voetbalveldkwam. Die vrouwen en kinderen hebben de mannen dus ook geknield zienzitten op het voetbalveld. De betreffende veteraan is na begeleiding vaneen tweede transport samen met een collega in gijzeling genomen doorde Bosnische Serviërs, en uiteindelijk weer vrijgelaten.Tijdens het diner spreekt de delegatie met mevrouw Eva Stohr, die hetgesprek morgen met de Moeders van Srebrenica zal modereren. Zij isNederlandse, woont in Bosnië Herzegovina en heeft regelmatig contactmet de Moeders, onder andere in het kader van de terugkeerreizen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 122, nr. 633 Woensdag 30 april 2025 – Omgeving Srebrenica / PotocariDe delegatie rijdt in de ochtend naar het Memorial Center in Potocari.Daar krijgt de delegatie een rondleiding met toelichting door de directeurvan het Memorial Center, en bezoekt de begraafplaats.Vervolgens heeft de delegatie in het Memorial Center een gesprek met deMoeders van Srebrenica onder leiding van mevrouw Munira Subasic. Zijvertelt dat ze in totaal 22 familieleden tijdens de genocide is verloren,waaronder haar man en jongste zoon. Ze vecht al bijna 30 jaar voorgerechtigheid. Ook moet de zoektocht naar overblijfselen van alle nog nietteruggevonden slachtoffers doorgaan. Ze zet uiteen dat er meer dan5.500 kinderen zijn zonder één of twee ouders. Velen van hen hebben deverschrikkingen met eigen ogen gezien. Ze benadrukt dat de kinderenzonder het overbrengen van haat zijn opgevoed. Veel vrouwen zijndaarnaast nooit echt over de verschrikkingen die hen persoonlijk zijnaangedaan, heen gekomen. De slachtoffers waren niet alleen moslims,maar bij voorbeeld ook Kroaten en Roma. Mevrouw Subasic is trots op detotstandkoming van de begraafplaats, geopend door de toenmaligePresident van de Verenigde Staten. Ze benadrukt verder dat niet alleen deMoeders maar ook de veteranen van Dutchbat (inclusief hun partners enfamilieleden) een grote last te dragen hebben. Ze is blij met degesprekken die nu met regelmaat tussen de Moeders en de veteranenplaatsvinden.Ook de andere aanwezige Moeders doen hun verhaal. Zij benadrukken hetbelang van het levend houden van de gebeurtenissen van destijds. Hen isaltijd voorgehouden dat ze veilig zouden zijn, maar dat was niet zo, ook alvoor de verschrikkingen in juli 1995. Voor alle doden van voor juli 1995 isnooit iemand verantwoordelijk gesteld. Ze danken de veteranen in dedelegatie voor hun aangrijpende verhaal. Ze zijn bezorgd over de huidigepolitieke situatie, waarin opnieuw sprake is van haat en onderlingespanningen. Hate is an illness without remedy.Het gesprek met de Moeders wordt afgesloten met een gemeenschappe-lijke lunch, waarbij ook medewerkers van het Memorial Centeraanschuiven. De delegatie legt samen met de Moeders bloemen bij eengedenksteen in het Memorial Center.In de middag bezoekt de delegatie een aantal nog niet bezochte belang-rijke plaatsen in de omgeving, waaronder de vuilstortplaats van destijds.De hongerende bevolking was daar destijds altijd massaal aanwezig ometensresten van Dutchbat voor eigen gebruik te verzamelen. Ook wordt deplaats bezocht waar soldaat Raviv van Renssen destijds om het leven isgekomen. Namens de delegatie worden bloemen gelegd.Tijdens het diner ontmoet de delegatie de deelnemers (veteranen,partners en/of kinderen van de veteranen) aan een terugkeerreis dietegelijk met de reis van delegatie plaatsvindt. De deelnemers schetsen ininformele sfeer hun ervaringen aan de leden van de delegatie. Duidelijk isdat velen van hen nog steeds met de naweeën van hun uitzending en degebeurtenissen daarna kampen.Donderdag 1 mei 2025 – SarajevoIn de ochtend vertrekt de delegatie naar Sarajevo. Onderweg wordt nogde plek van OP Echo aangedaan, waar Dutchbat tevergeefs heeftgeprobeerd de Bosnische Serviërs tegen te houden.In Sarajevo bezoekt de delegatie een aantal monumenten die daar terherinnering aan de oorlog van destijds zijn opgericht. Eén van deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 122, nr. 634 monumenten is het aangrijpende beeld van de vader die onder schot vanBosnische Serviërs zijn zoon roept om uit de heuvels rond Srebrenicatevoorschijn te komen. Beiden zijn uiteindelijk om het leven gekomen.Aan het einde van de middag ontmoet de delegatie de ambassadeur vanNederland in Bosnië Herzegovina, de heer Van den Dool, en de Defensie-attaché, de heer Segaar.De heer Van den Dool zet uiteen dat het dossier-Srebrenica één van debelangrijkste dossiers is die hij wekelijks meerdere malen op zijn bureaukrijgt. De gebeurtenissen in de jaren negentig in Bosnië Herzegovina zijnvoor ons geschiedenis, voor Bosnië Herzegovina zeker niet. Het verdragvan Dayton in 1995 betrof een wapenstilstand, geen vredesverdrag. Hetwas in essentie het fixeren van de geo-politieke situatie op dat moment.Het verdrag was bedoeld voor een overgangsperiode van 5 à 7 jaar. Nu,na bijna dertig jaar, voldoet het verdrag bijna niet meer.Bosnië Herzegovina is op dit moment verdeeld in twee entiteiten: eenBosnisch-Servisch deel en een deel Federatie (Bosniakken en Kroaten).Het land heeft vele bestuurslagen. Doel was (is) dat een minderheid in ditland nooit meer slachtoffer kan worden van een meerderheid. Conse-quentie daarvan is wel dat op elk moment elke minderheid elk besluit kanblokkeren (en dat ook vaak doet). Ook zijn de oude conflicten nog steedsniet ver weg, met machtspartijen die heel goed gedijen in deze situatie. Eris sprake van wijdverbreide corruptie in een maffia-achtige setting.Rusland is hier actief, mede om destabilisatie te bevorderen, maar ookvanwege verwantschap door de gemeenschappelijke Kerk, vergelijkbaretaal etc. De opstelling van de Verenigde Staten onder president Trump isnog onhelder, maar de heer Dodik is de afgelopen periode met regelmaatgezien met een MAGA-pet. Ook Turkije en China zijn geïnteresseerd, enhebben belangen in dit land. De heer Dodik is inmiddels veroordeeld. Eenrecente poging tot arrestatie is mislukt. Het hoger beroep zalwaarschijnlijk rond de zomer van dit jaar plaatsvinden. Toch lijkt de steunvoor de heer Dodik enigszins tanende. Al met al loopt de spanning in hetland wel steeds verder op. Toch is het de verwachting dat er geen nieuweoorlog zal uitbreken.De performance van de centrale instituties is wisselend. De Centrale Bankdoet het goed. Het beeld v.w.b. het leger en de rechterlijke macht isdiffuus, mede vanwege veel te weinig budget.Nederland speelt een serieuze politieke rol. Nederland is een kritischespeler waar het gaat om mogelijke toetreding tot de EU. Toetreding tot deEU lijkt op langere termijn overigens wel de enige oplossing voor dit landte zijn.Grootste probleem van dit land is dat het land qua bevolking langzaamleegloopt. Er vindt een braindrain plaats, vooral omdat veel jongeren voorzichzelf geen toekomst zien in dit land.De Nederlandse ambassade is te beschouwen als «waakhond» voor hetbeschermen van de rule of law, van de mensenrechten en van dedemocratische instituties. De ambassade werkt o.m. samen met NGO’s,de onafhankelijke journalistiek, LGBTQ+ organisaties en organisaties terbescherming van vrouwenrechten. Het budget van de ambassade staatwel enigszins onder druk, is minder geworden dan voorheen.De heer Segaar licht desgevraagd nog toe dat de recent aan de TweedeKamer toegestuurde artikel 100-brief m.b.t. hernieuwde inzet vanNederlandse troepen in Bosnië Herzegovina een belangrijke bijdrage aande stabiliteit zou betekenen. Deze uitzending zou ook het imago vanNederland verder ten goede komen. De risico’s voor de Nederlandsemilitairen lijken beperkt, mede door een goede intel-positie. Ook lijken deverschillende partijen te weinig militaire middelen te hebben om eenoorlog te kunnen ontketenen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 122, nr. 635 Daarna heeft de delegatie een indrukwekkend gesprek met de heer OsmanAvdic, overlevende van de genocide. Hij schetst zijn levensgeschiedenisvanaf 1992. Hij was aan het begin 14 jaar oud, tijdens de val vanSrebrenica dus 17 jaar. De levensomstandigheden in die periode warenzeer slecht voor alle bewoners van de enclave Srebrenica. Vaak moestener ca. 50 personen in één huis slapen. Hij sliep eerst op een balkon, laterop een metalen deur met papier. Ook was er een groot, en naarmate detijd verstreek steeds groter, tekort aan voedsel. Regelmatig moesten debewoners zich in leven houden met bladeren. Om het weinige eten datwel de enclave binnenkwam, werd regelmatig letterlijk gevochten. Hijheeft ook goede herinneringen, onder meer aan twee Dutchbat-militairendie na hun verlof in Nederland terugkwamen met zakken met kleren, eenhorloge etc. Ook heeft hij goede schoenen van Dutchbat gekregen, diehem bij zijn vlucht uit Srebrenica goed van pas kwamen. Ook aan devoetbalwedstrijden tussen Dutchbatters en inwoners bewaart hij goedeherinneringen.In de julidagen van 1995 is hij uiteindelijk gevangen genomen door deBosnische Serviërs. Eén van de Bosnisch-Servische militairen, een oudebuurman van hem, heeft geregeld dat hij met een bus met vrouwen enkinderen meekon de enclave uit naar veilig gebied. Dat heeft zijn levengered.Hij is nu getrouwd, heeft twee kinderen en werkt als politieman inSarajevo bij een Bosnisch-Servische eenheid. In die functie is hij meerderemalen bedreigd. Ook heeft hij veel te lang op promotie moeten wachten.Maar hij is gelukkig.Vrijdag 2 mei – terugreisDe delegatie vliegt in de ochtend van Sarajevo naar Keulen, en van daardoor naar Nederland.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 122, nr. 636