Joris Lohman

Voedselzekerheid

De heer Lohman (CDA): Ik heb geen persoonlijk feit over mijn persoonlijke dieet, maar een vraag aan mevrouw Van der Plas. Ik hoor u zeggen dat we een hoogwaardige en duurzame voedselproductie in Nederland hebben. Daar ben ik het mee eens. Is mevrouw Van der Plas het met mij eens dat die ontwikkeling die we hebben doorgemaakt mede is gekomen door de beperkingen die we hier hebben? Dan doel ik op het feit dat we een klein land zijn, op de dure grondprijs en ook op de milieuwetgeving die we al vanaf de jaren zeventig, tachtig hebben, waardoor boeren ook innovatiever zijn gaan werken.

De heer Lohman (CDA): Mijn punt ging daar ook over. Wij hebben natuurlijk een vruchtbare delta, maar er zijn ook heel veel mensen en er is op verschillende manieren druk op de ruimte. Wellicht zijn we daardoor ook innovatief en efficiënt geworden en hebben we die duurzame landbouw opgebouwd. Mijn vervolgvraag zou de volgende zijn. Ik hoor u spreken over het buitenland: standaarden zouden daar lager zijn. Ik twijfel daar een beetje aan, bijvoorbeeld in het geval van Zuid-Amerika. Heeft u een beeld van de duurzaamheidsontwikkelingen en standaarden in Zuid-Amerika op dit moment in relatie tot die in Europa?

De heer Lohman (CDA): Ik hoorde u een aantal keer spreken over de rondetafel die we hier hadden. Ten eerste hadden we natuurlijk verschillende wetenschappers aan tafel. Ik vind het dus wel lastig om te zeggen "al die wetenschappers zeiden hetzelfde", want ik heb toch wel verschillende inkleuringen rondom hetzelfde thema gehoord. Petra Berkhout van de Wageningen Universiteit had het bijvoorbeeld over competitief voordeel: wat doe je op welke plek? Kunt u misschien daarop reflecteren in relatie tot die veehouderij? We hebben ons in Nederland natuurlijk onder andere gespecialiseerd in veehouderij. Hoe sluit dat aan bij de rest van uw betoog?

De heer Lohman (CDA): Ik ben nog even aan het puzzelen over de discussie of wat op wereldschaal klopt, ook klopt op een bepaalde plek in de wereld. Ik kom daar zo meteen nog even op terug. Ik heb een vraag over de consumptie. Die kwam in de rondetafel ook veel naar voren. Laten we aannemen dat een betere verhouding tussen plantaardig en dierlijk beter is; dat zeiden veel wetenschappers ook. De bottleneck is: hoe zorgen we ervoor dat de consumptie daarop ingericht wordt? Vanuit ons perspectief is het lastig om dat puur van overheidswege te doen. Zou u daarop kunnen reflecteren?

De heer Lohman (CDA): Deelt lid Kostić het beeld dat de vraag naar eiwitten wereldwijd toeneemt?

De heer Lohman (CDA): En denkt u dat deze trend, de stijgende vraag naar eiwitten, die echt mondiaal is — 10 miljard mensen — te keren is, puur door op consumptie te sturen? Zo niet, wat zijn dan alternatieven?

De heer Lohman (CDA): Ik voel wel de behoefte om daar even op te reageren. Ten eerste kwam het inderdaad vanuit de commissie. Ten tweede zat ik ook in die voorbereidingsgroep. Ik wil eigenlijk twee dingen benoemen. Ik vind dat we echt moeten uitkijken om als wetenschappers iets zeggen, hier in de Kamer wetenschappelijke consensus uit te roepen. Dat is even een opmerking naar het lid Kostić. Aan de andere kant moeten we uitkijken om als een andere wetenschapper iets anders zegt, te doen alsof dat dan het tegendeel bewijst. Laten we die wetenschappelijke discussie dus even helder houden en onze rol als politiek ook.

De heer Lohman (CDA): Dank u wel, voorzitter. Ik doe mijn inbreng mede namens de ChristenUnie. Voorzitter. In het debat over voedselzekerheid botsen vaak twee verhalen. Het eerste verhaal is: Nederland voedt de wereld. Het andere verhaal is: minder dieren, meer natuur. We hebben het zojuist gehoord. Lubach maakte vorige week een onderhoudend filmpje over deze grijsgedraaide plaat, maar ook hij ging met zijn conclusie veel te kort door de bocht: de veehouderij vraagt veel land, dus de oplossing voor voedselzekerheid is minder vee. Beide verhalen hebben een kern van waarheid, maar versmallen voedselzekerheid tot de vraag hoeveel we produceren. De stikstofcrisis maakt iets anders pijnlijk duidelijk. Boeren en tuinders die ik spreek, vragen: waar gaat de Nederlandse landbouw naartoe, wat is de visie? Voorzitter. Het CDA draagt medeverantwoordelijkheid voor het uitblijven van deze visie. De laatste actuele visie, de kringlooplandbouwvisie, ligt op het ministerie te verstoffen. Daarom zijn we op dit moment bezig met een nieuwe fractievisie. In de wetenschap dat we dit niet alleen kunnen, doe ik graag een open uitnodiging aan coalitie en oppositie om met elkaar na te denken over de vraag of we tot een breedgedragen voedsel- en landbouwvisie kunnen komen. Misschien kan dit debat daartoe een opmaat zijn.

De heer Lohman (CDA): Dat klopt, ja. Dat weet u heel goed. De laatste fractievisie is van Derk Boswijk en komt uit de periode dat het vooral ging over polarisatie. Dus wij vonden het belangrijk om een nieuwe CDA-fractievisie te schrijven. Die kringlooplandbouwvisie is, zoals ik het begrijp, inderdaad nog steeds de formele visie van de regering. Ik heb alleen niet het idee dat daaraan heel veel invulling gegeven wordt.

De heer Lohman (CDA): Die uitnodiging neem ik van harte aan. Heel fijn dat u die handreiking doet. Nee, we gaan niet "weer over links"; die uitnodiging staat voor iedereen, collega Den Hollander. Voorzitter. Wij hebben van het nadenken over en het maken van die visie geleerd. De oorsprong en de kracht van het Nederlandse voedselsysteem moeten we niet alleen zoeken in de productieverhoging van na de Tweede Wereldoorlog, maar in de landbouwcrisis van 1886. De landbouw in ons kleine land kon toen niet concurreren met landen waar op grotere schaal gewerkt kon worden. Daarom investeerden we in coöperaties, kennisinstellingen, handelsrelaties en besloten we in te zetten op het toevoegen van waarde. Hierdoor ontstond een exportgerichte "veredelingslandbouw" — dat is een beetje een oude term, maar ik vond het wel mooi om die te gebruiken — met een belangrijke plek voor het dier in dat systeem. Dat is onze kracht. In de opzet voor onze nieuwe visie staan daarom drie keuzes centraal. Ten eerste is dat voortbouwen op wat Nederland sterk heeft gemaakt: onze vruchtbare delta, kennis, coöperaties, exportgerichte veredelingslandbouw en een moderne voedselverwerkende industrie. Het gaat om betaalbaar voedsel voor iedereen met blijvende ruimte voor grondgebonden veehouderij en innovatieve hightechtuinbouw. Ten tweede moet die land- en tuinbouw passen binnen de milieugebruiksruimte, en een beweging maken naar meer circulaire landbouw. De politiek moet duidelijke doelen stellen en keuzes maken in de verdeling van ruimte. Boeren en tuinders kunnen vervolgens zelf de mogelijkheid krijgen om deze doelen te bereiken. Ten derde vraagt de omslag verantwoordelijkheid van de hele keten. Een boer of tuinder kan alleen investeren als verwerkers, banken en afnemers perspectief bieden. Daarom heb ik een aantal vragen aan de staatssecretaris. In het regeerakkoord wordt gesproken van "productschappen 2.0". Ook de SER bepleit een publiek-private organisatie, net als de initiatiefnemers van het manifest 2050. In de glastuinbouw is men zich al aan het verenigen. Hoe ziet de staatssecretaris de totstandkoming van die productschappen 2.0 voor zich en welke voorbereidingen worden er getroffen? Hoe voorkomt de staatssecretaris dat de stapeling van beleidskosten en onzekerheid juist de investeringsruimte wegneemt die nodig is voor crisisbestendigheid en verduurzaming? Het Clingendaelrapport laat zien dat de voorraadvorming voor soja, aminozuren en vitamines tijdelijk kan helpen, maar dat dat afhankelijkheden niet wegneemt. Welke van deze afhankelijkheden vindt de staatssecretaris het meest urgent en welke structurele oplossingen hebben daarbij zijn voorkeur? Voorzitter. Ons voedselsysteem is te complex om elkaar te blijven bevechten op meer of minder vee. We moeten weer gaan begrijpen wat de kracht van de Nederlandse voedselvoorziening is en wat onze positie in de wereld is. We importeren grondstoffen en exporteren kennis, technologie en hoogwaardige producten. Samenwerking tussen boeren, tuinders, coöperaties, bedrijven en kennisinstellingen is de bijdrage van Nederland aan wereldwijde voedselzekerheid. Die kracht moeten we opnieuw organiseren.

De heer Lohman (CDA): Uw vraag is of we meer nadruk moeten leggen op de zaadveredeling dan op de kalverhandel?

De heer Lohman (CDA): Als het een visie in wording is, in vier minuten, dan is er natuurlijk nog wat ruimte voor specifieke invulling. Volgens mij verschillen we in onze blik op hoe je zoiets voor elkaar gaat krijgen. Ik denk niet dat wij zeggen: deze sector vinden wij niet passen en die sector wel. Het gaat over de vraag — dat heb ik volgens mij wel gezegd — wat de randvoorwaarden zijn binnen de milieugebruiksruimte. Het stikstofbeleid dat we nu hebben is daar een symbool van. Dat ga je neerzetten. Daar moet de overheid duidelijke doelen op zetten. Dan is het vervolgens aan de sector om te kijken of dat haalbaar is voor hen — je kan bijvoorbeeld ook innovatie gebruiken om die doelstellingen te behalen — en of de sector zich binnen die omstandigheden kan doorontwikkelen. Dat is dan een uitkomst van het systeem. Dat is, denk ik, een andere gedachtegang dan die van mevrouw Bromet, waarbij we zeggen als overheid: dit mag wel en dit mag niet. Maar goed, daar kunnen we in onze visie nog verder over spreken.

De heer Lohman (CDA): Ik denk dat mevrouw Podt een hele goede vraag stelt. Dit is ook de discussie die we hier moeten hebben. Het beeld dat wij hebben in de wereld als bijdrager aan de voedselvoorziening, gaat niet alleen om productie en vruchtbare grond, maar ook over de plek in de wereld met de haven van Rotterdam. Daardoor hebben we altijd toegevoegde waarde gehad op het gebied van doorvoer. Ik denk niet dat we dat helemaal moeten veranderen. Sterker nog, dat moeten we als kracht gaan gebruiken. Dat wij die doorvoerplek zijn, is juist een bijdrage die wij leveren aan de voedselzekerheid in de wereld. Als we het bijvoorbeeld hebben over eiwitten … Ik ga het niet over vee hebben, maar toch wel over eiwitten.

De heer Lohman (CDA): Ik weet dat het kort moet, maar het zijn moeilijke vragen, voorzitter.

De heer Lohman (CDA): Ik probeer het heel snel te doen. Ik ga dus inzoomen op eiwitten. Ik zou het anders willen, maar ik denk dat het niet realistisch is om te denken dat wij als Europa onafhankelijk worden op het gebied van eiwitten, dus dat wij dat helemaal op ons eigen grondgebied kunnen gaan telen. Misschien kan dat als Oekraïne onderdeel wordt van de Europese Unie. We moeten proberen om dat te mitigeren en dus iets meer eiwitteelt te doen. Echter, ik ben geen tegenstander van eiwitten produceren waar dat goed kan, dus onder andere in Zuid-Amerika, op het moment dat daar de omstandigheden duurzamer worden — dat wordt langzamerhand ook zo — en deels de rol van eiwithub in Europa te blijven spelen.

De heer Lohman (CDA): Het CDA ziet dat als een van de oplossingen om de eitwitvraag in te vullen.

De heer Lohman (CDA): Ja, mijn vraag is …

De heer Lohman (CDA): Mijn vraag aan de PVV is op welke manier die denkt dat het gebruiken van termen als "uitroken" en het "wegjagen" van boeren bijdraagt aan enige vorm van perspectief voor de agrarische sector in het maatschappelijke debat?

De heer Lohman (CDA): Dit is ook geen antwoord op mijn vraag. Dan wil ik daar ook geen vraag van maken, maar ik vind het echt zo zonde dat we over de echte belangrijke thema's in dit land zo'n cultuuroorlog maken, die platgeslagen wordt tot: brief van tafel of niet. Laten we in deze Kamer nou eens gaan samenwerken om de problemen in de agrarische sector op te lossen.

De heer Lohman (CDA): Weet meneer Jansen wat het ruimtegebruik is? Weet hij hoeveel procent we nodig hebben voor de woningbouw in Nederland?

De heer Lohman (CDA): Het ging over het landgebruik. Dat is een paar procent. Dat staat niet in verhouding tot de hoeveelheid land die we nodig hebben voor voedselproductie.

De heer Lohman (CDA): Is mevrouw Keijzer zich ervan bewust dat die 42% tot 46% over emissie gaat? Dat gaat dus niet over de landbouw. Dat kunnen we volgens mij niet gelijktrekken. Bent u het daarmee eens?

De heer Lohman (CDA): Nee, ook die conclusie die getrokken wordt, kun je niet een-op-een afleiden uit het PBL-rapport, dat u volgens mij aanhaalt. Het gaat niet over een krimp van 40%.

De heer Lohman (CDA): Ik wil toch inderdaad nog iets vragen over de ketenaanpak. Ik heb hier al meerdere keren vragen over gesteld en uw antwoord vind ik toch wat procedureel. Er zijn echt grote zorgen over hoe we die omslag in de agrarische sector nou gaan maken. Hoe kan de overheid nou echt met de keten tot bindende afspraken komen om die last samen te gaan dragen? Daar krijg ik nog steeds geen antwoord op, en ik denk dat het ook goed is voor de tweede termijn. Daar wil ik me echt in vast gaan bijten.

De heer Lohman (CDA): Mij is nog niet helemaal duidelijk of er ook een brief komt met een uitgebreid antwoord op de ketenaanpak.

De heer Lohman (CDA): Dat is de vraag.