Sandra Beckerman

Toetsen en examens

Mevrouw Beckerman (SP): Dank u wel, voorzitter. We kunnen er niet omheen: Nederland staat er slecht voor. Dat bleek gisteren ook weer uit de driejaarlijkse PISA-meting. Waar zes jaar geleden nog een op de vier 15-jarigen nog onvoldoende kon lezen, zijn dat nu al twee op de vijf 15-jarigen. De staatssecretaris zei het gisteren zelf ook: de verschillen in kwaliteit tussen scholen zijn nergens ter wereld zo groot als in Nederland. En ja, dat is óók een klassenprobleem. Je sociaaleconomische achtergrond bepaalt in Nederland, meer dan in andere landen, de uitkomst. Daarom is het goed dat we vandaag dit debat over toetsen en examens hebben, maar wel ook tegen het licht dat we er met alleen betere toetsen en examens niet komen. We moeten echt radicaal anders investeren in onderwijs, juist en als eerste op scholen in armere wijken en buurten. Andere landen hebben laten zien dat je een grote inhaalslag kunt maken na een slechte PISA-uitslag. We komen er alleen als we inzetten op wat de SP een "kleineklassenstrijd" noemt: kleine klassen, meer leraren, later selecteren, minder marktwerking in de school, en vooral minder marktwerking buiten de school om. Na het vorige PISA-onderzoek kwam er een Masterplan basisvaardigheden, maar zoals het kabinet in zijn brief van december schrijft, zijn werkdruk en personeelstekorten de grootste hindernissen. Dat raakt dan ook weer vaak de scholen met veel armere leerlingen harder. Hoe gaat de staatssecretaris specifiek deze problemen met werkdruk en personeelstekorten aanpakken? Hoe zorgt zij daarmee dat we ook juist heel gericht scholen helpen waar de kwaliteit het meest onder druk staat? De AOb riep in reactie op het PISA-onderzoek wederom op om meer te investeren in leraren, in bevoegde leraren. Ze hebben daar ook voorstellen voor gedaan. Graag een reactie van de staatssecretaris: hoe gaat ze daarmee aan de slag? Dan de doorstroomtoets. Het is heel goed dat we teruggaan naar één toets, maar waarom moet dit tot 2030 duren? Anderen vroegen dit ook al. Kan dit echt niet sneller? Krijgen leraren ook een centrale rol in de vormgeving van een nieuwe toets? Hoe zorgt het kabinet ervoor dat de doorstroomtoets toegankelijk wordt voor álle leerlingen, ook leerlingen met een visuele, auditieve of motorische beperking? Hoe goed het ook is dat er weer één centrale doorstroomtoets komt, deze toets blijft heel veel gewicht hebben voor de toekomst van leerlingen. Ik vond de opmerking van Cito heel mooi, namelijk dat groep 8 allesbepalend wordt. Leerlingen kunnen na overstap nauwelijks meer van niveau wisselen. Uit vele wetenschappelijke studies blijkt duidelijk: later selecteren is beter voor heel veel leerlingen. Toch zien we hier weer dat het kabinet dat late selecteren wel heel erg voor zich uit schuift. Kan het kabinet op zijn minst komen met een concreet tijdpad waar het aan denkt? Dan passend examineren. Sinds september 2025 bestaat er een Expertisepunt passend examineren vo. Het KBA-onderzoek naar passend examineren laat zien dat ingrijpendere vormen van maatwerk eigenlijk nog weinig worden toegepast. De grootste belemmeringen zijn, ook hier weer, tijd en werkdruk, personele capaciteit en faciliteiten. Over de deskundigenverklaring bestaat onzekerheid bij scholen. Hoe gaat de staatssecretaris ervoor zorgen dat leerlingen met een ondersteuningsbehoefte wel die gelijke kansen krijgen? Is het niet verstandig om het expertisepunt ook toegankelijk te maken voor ouders en om afspraken over leerlingen vanaf de start van het voortgezet onderwijs vast te leggen? Voorzitter. Ik hoop dat ik nog tijd heb voor mijn laatste punt, het enkelvoudig advies voor het praktijkonderwijs. Het kabinet onderzoekt hoe en op welke termijn dit mogelijk gemaakt kan worden. Dat is heel goed. De motie vroeg om invoering in 2026-2027, maar de motie wordt dus niet uitgevoerd. Kan de staatssecretaris meer duidelijkheid geven over het waarom en welk tijdpad dan nodig is? Dank u wel.

Mevrouw Beckerman (SP): Als ik dan ook nog in mag gaan op de Kamervragen die de heer Kisteman heeft gesteld over het rapport over de onderwijsbekostiging: daar ben ik behoorlijk kritisch op. De SP heeft dat altijd gezegd, eigenlijk vanaf de invoering van de lumpsum. Als je als overheid zegt "we betalen, maar we nemen niet de regie", dan kun je in situaties komen dat je wel heel duur onderwijs hebt maar daarvoor niet de kwaliteit terugkrijgt die je wil. Dat zien we nu ook terug. We zien scholen ook worstelen. Ze willen graag leraren behouden, maar geld daarvoor is tijdelijk. Daarover hebben we veel debatten gehad, meer investeren in leraren. Ik vind het mooi hoe Finland dat doet. Daar waarderen ze leraren heel erg en zeggen ze ook: wij hebben de beste van de beste leraren nodig voor onze jongeren. Voor mij gaat het ook om het plan van de AOb. De AOb zegt: wij hebben bevoegde leraren nodig; laten we nou investeren in zijinstromers. Je ziet dat heel veel mensen wel graag leraar willen worden, maar in de eerste jaren ook weer afhaken. Langer begeleiden blijkt heel prettig te zijn, voor bestaande leraren, die daar weer van leren, maar ook voor nieuwe leraren, of dat nou zijinstromers zijn of gewoon nieuwe leraren. Dat was de achtergrond hiervan. In dit geval ging het dus niet direct om salariëring, hoewel ik leraren de wereld gun. In dit geval denk ik dat het om het lerarentekort op te lossen heel belangrijk is om zijinstromen aantrekkelijk te maken en goede begeleiding te bieden, zodat er niet steeds opnieuw mensen afhaken.

Mevrouw Beckerman (SP): Ik zal nu kort en bondig reageren. Mevrouw Rooderkerk zei: een goed salaris is nu op orde. Daar wil ik wel een kleine kanttekening bij plaatsen. Die cao ziet er fantastisch uit, maar heel veel leraren kiezen ervoor om niet 1 fte te werken, terwijl ze vaak uiteindelijk wel meer werken dan 1 fte, en dat is wel problematisch. De werkdruk is gigantisch hoog en daar moet ook echt iets aan gedaan worden. Ik denk dat we de salarissen echt op peil moeten houden. Dan over dat geld voor zijinstromers. Ik denk dat een van de allergrootste knelpunten is dat mensen afhaken na een paar jaar, of het nu gaat om mensen die rechtstreeks instromen van het hbo of om zijinstromers. De universiteit van Maastricht heeft daar, ik dacht vorig jaar, onderzoek naar gedaan, een heel interessant onderzoek. Zij zeggen: er zijn heel veel bevoegde leraren, ze staan alleen niet voor de klas. Ik denk dat daar de crux zit, in het veel beter luisteren naar en begeleiden van leraren. Op dit moment is dat heel ingewikkeld. Daar is gewoon weinig geld voor. Ik denk dat je dat heel gericht moet doen. Dat kan ook in de vorm van meerdere scholen die op dit vlak samenwerken, die groepen vormen, die buddy's vormen om elkaar vast te blijven houden. Daar zijn ook mooie voorbeelden van in het land, daar kunnen we ook naar kijken. Over professionalisering: dat is altijd een heel belangrijk en ook ingewikkeld onderwerp geweest. Het blijft cruciaal dat je voorkomt dat je er allerlei commerciële toestanden van maakt. Ik zou het heel mooi vinden als dat vanuit de vakverenigingen gebeurt, zoals nu trouwens al veel gebeurt. vind Ik vind het belangrijk dat leraren ervoor zorgen dat andere leraren zich kunnen verbeteren. We moeten uitkijken dat het geld niet verdwijnt maar ervoor zorgen dat het goed wordt geïnvesteerd.

Mevrouw Beckerman (SP): Nee, het is helemaal geen onduidelijke vraag, maar er zitten wel wat ondertonen in waarvan je moet bekijken welke je moet noemen. Kijk, mijn kritiek richt zich niet op dat het wordt gezien als een afvinklijstje. Mijn kritiek richt zich erop dat we het onderwijs op een manier hebben ingericht dat de regie op heel veel momenten niet meer bij de overheid ligt en dat we jaarlijks debatten hebben over, dit keer, de PISA-scores en we steeds zeggen "het is verschrikkelijk", maar niet de regie hebben om het goed te kunnen oplossen. Dan kunnen we kritiek hebben op iedereen, dan kunnen we zeggen dat de lat hoger moet voor die, die en die, maar mijn punt is dat de lat hoger moet voor ons, voor de politiek. Er is een keuze gemaakt om het onderwijs verder op afstand te zetten, te verzelfstandigen en vervolgens met lumpsum te financieren. We zien nu dat dat vastloopt. We zien nu dat Nederland de grootste ongelijkheid tussen scholen heeft ter wereld. Dat betekent politiek falen, en daar moet ook de oplossing liggen. Over die professionalisering: ik refereerde eigenlijk aan het lerarenregister, waarover jarenlang is gedebatteerd en dat niet de gewenste uitkomst heeft gebracht. Zulke debacles zou ik eigenlijk willen voorkomen. Ik zou heel gericht willen kunnen kijken hoe je ervoor zorgt dat je voorkomt dat er heel veel geld naar commerciële bureaus verdwijnt en ervoor zorgt dat je de vakverenigingen, die heel veel goede opleidingen hebben, hierin een heel sterke rol laat spelen.

Mevrouw Beckerman (SP): Ja, dat is best ingewikkeld, merk ik, want het zijn heel fundamentele vragen. We hebben de afgelopen decennia gezien dat neoliberalisme vaak met een drie-eenheid komt: marktwerking, deregulering of zelfregulering en decentralisatie, die drie. Die zie je in heel veel vakgebieden. Je ziet die deels ook in het onderwijs. Ik heb zelf in de archeologie gewerkt. Op een gegeven moment werd daar gezegd: we moeten professionele standaarden volgen. Dan kon je punten krijgen en daarvoor moest je cursussen volgen. Zelf vond ik dat niet altijd de juiste vorm van professionalisering, maar het is onderdeel van zo'n systeem, waarbij de politiek, de Rijksoverheid, zegt: wij doen een stap naar achteren; dit mogen jullie zelf oplossen. U begint een beetje aan het einde en zegt "dat stukje wil ik aanpakken", maar wij beginnen bij het begin: waar komt dit probleem uit voort? Dat is een politieke ideologie die markt en zelfregulering heel erg centraal stelt.

Mevrouw Beckerman (SP): Uiteraard. Die kunnen we doorgeleiden. Kijk, nou heb ik toch geleerd om één keer goed te antwoorden! Nee, dat lijkt me zeer nuttig.

Mevrouw Beckerman (SP): Ja, "mand", zegt mijn buurman. In de jaren tachtig waren heel veel mensen werkloos en waren we collectief boos op de overheid die dat veroorzaakt had. Nu zien we heel veel dingen als individueel falen. Ik heb zelf lesgegeven op de universiteit. Daar had je een bsa na het eerste jaar. Soms zag je als iemand iets niet begreep echt paniek, gewoon pure paniek. Ik vond dat zo'n groot verschil met toen ikzelf eerstejaars was. Je zag gewoon dat mensen dachten: als ik het nu niet snap en het niet haal, dan moet ik hier weg en moet ik in een heel andere stad weer helemaal opnieuw beginnen. Die paniek, die angst om te falen, die individuele verantwoordelijkheid, terwijl ik zei "het ligt waarschijnlijk aan mij, ik heb het waarschijnlijk niet goed uitgelegd; dit is voor mij ook nieuw als docent" … Die paniek en die druk om te presteren: ik vind dat — dat hoeft niet per se op een universiteit te zijn — zó funest. Daar zit voor mij het grootste gevaar van dit neoliberale gedachtegoed.

Mevrouw Beckerman (SP): Ik begrijp het gewoon niet meer. Er lijkt nu iets heel raars te gebeuren. Het lijkt nu alsof later selecteren zou betekenen dat je veel langer naar school moet. Maar dat hoeft toch niet zo te zijn?

Mevrouw Beckerman (SP): Ik heb zelf op een middelbare school gezeten met een dubbele brugklas. Dat betekende niet dat de mavo langer dan vier jaar duurde. Ik ben wel benieuwd naar de initiatiefnota. Hij is nu aangekondigd. Misschien kunt u er ook al iets meer over zeggen, mevrouw Moorman. En welke variant zou voor PRO de voorkeur hebben? Dan gaat het om de latere selectie, maar ook om de schoolduur.

Mevrouw Beckerman (SP): Ik werd een beetje getriggerd door "wat uw Kamer gewenst heeft". Daar kan de staatssecretaris natuurlijk niet zo veel aan doen, maar ik ben van een partij die zich hevig heeft verzet tegen de invoering van meerdere doorstroomtoetsen. We hebben ons verzet tegen de marktwerking daarin, maar überhaupt ook tegen het feit dat er voor meerdere doorstroomtoetsen werd gekozen. Ik proef bij de Kamer een andere gedachte dan bij de staatssecretaris. Zou de staatssecretaris toch de mogelijkheden op papier willen zetten hoe we hierin zouden kunnen versnellen?

Mevrouw Beckerman (SP): Ik noem één aspect: het wetgevingstraject. De Kamer kan helpen met versnellen. Dat is ook een zoektocht. Ik heb zelf net ook een initiatiefwet gemaakt, dus ik weet hoelang al die verschillende stappen duren. Maar tegelijkertijd kun je daar als Kamer ook keuzes in maken. Het zou heel interessant zijn om de opties hoe wij hierbij kunnen versnellen nog eens te bezien.

Mevrouw Beckerman (SP): Toch val ik daar ook een beetje over. Dat komt misschien hierdoor. Het is heel makkelijk om iets weg te zetten als "ideologisch debat", om vervolgens te zeggen: laten we wachten op feitelijke en wetenschappelijke constateringen. Nu is dat natuurlijk altijd goed, maar is niet juist dat latere selecteren al heel vaak wetenschappelijk en feitelijk onderbouwd?

Mevrouw Beckerman (SP): Mijn punt is eigenlijk dat we misschien te wéínig ideologische debatten hebben gevoerd, zeker vanaf de jaren negentig, waarin grote stelselwijzigingen in het onderwijs elkaar best snel hebben opgevolgd en waaraan te weinig debat was voorafgegaan. Dit is geen oproep om eindeloos te debatteren. Maar er zijn heel veel dingen als niet-ideologisch en praktisch gepresenteerd die hele grote problemen hebben veroorzaakt. Ik denk dat dit debat niet een zoektocht is om een heleboel stappen over te slaan. Maar er is wel de constatering dat wij wereldwijd de grootste ongelijkheid tussen scholen hebben. Daarvoor zul je iets structureel en fundamenteel anders moeten doen. Je kunt ook niet tegen de 10-jarigen, 11-jarigen en 12-jarigen van nu zeggen ...

Mevrouw Beckerman (SP): Ja … Ik herhaal dan maar niet wat er net buiten de microfoon werd gezegd. Je kunt dus niet tegen de leerlingen die nu 10 jaar oud zijn en die in een achterstandswijk wonen, "jammer dan" zeggen. Daarin zit, denk ik, wel de zoektocht voor nu.

Mevrouw Beckerman (SP): De staatssecretaris zei ergens: dit debat gaat wel over toetsen en examens. Daar refereerde ik ook aan. Het Cito zelf zegt: heel goed, de nieuwe doorstroomtoets, maar let op, want je maakt groep 8 zo ongelofelijk dominant voor de verdere toekomst dat je ook moet nadenken over de jaren erna. Daar gaat het late selecteren ook over. Wat ik nu heel concreet vraag van de staatssecretaris, juist wanneer ze zegt "natuurlijk laten we die 10-jarigen niet in de steek", is een heel concreet tijdpad voor wat zij in de komende tijd hierop gaat doen. Daar wil ik echt wel een toezegging op. Kan de staatssecretaris met een heel concreet tijdpad daarvoor komen?

Mevrouw Beckerman (SP): Dank u wel. Dank aan de staatssecretaris voor de antwoorden. Ik houd het heel kort, want ik moet bijna weg. Ik heb in de eerste termijn twee keer een soort toezegging gekregen om in de tweede termijn ergens op terug te komen, namelijk over het concrete tijdpad voor latere selectie. Mocht dat niet lukken in de tweede termijn, dan krijg ik graag een toezegging met datum. Dat geldt ook voor het versnellen van het traject richting één doorstroomtoets, waarbij de staatssecretaris met de Kamer zou delen hoe wij daarin kunnen versnellen, bijvoorbeeld in het wetgevingstraject.

Mevrouw Beckerman (SP): Absoluut niet.

Mevrouw Beckerman (SP): De vraag is in eerste en tweede termijn gesteld. Die ging over het versnellen van het traject richting één doorstroomtoets. Dat is interessant voor de Kamer, omdat ook de Kamer kan helpen met het versnellen.