Laurens Dassen

de Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Dassen (Volt): Het is al even geleden, maar de heer Klaver had het net in zijn bijdrage over het belang van klimaat en klimaatverandering.

De heer Dassen (Volt): Ik ben blij dat hij daar zo snel in zijn bijdrage over begon, want hij is net als ik afgelopen weekend met duizenden mensen in Amsterdam de straat op gegaan omdat het best wel pijnlijk is om te zien dat we niks doen aan wat we deze zomer gezien hebben. Het is pijnlijk dat het ook vanuit het kabinet oorverdovend stil bleef. We zien ook dat de doelen steeds verder uit het zicht raken. Ik hoop dat we die passie van de heer Klaver de komende tijd meer zien, om ervoor te zorgen dat we de klimaatverandering echt harder tegengaan. Ik vind het af en toe nog moeilijk om die passie te rijmen met het steunen van een zeer groot, vervuilend bedrijf waarvan we weten dat ze de verduurzaming eigenlijk niet kunnen betalen. Is de heer Klaver inmiddels ook van mening dat we de miljarden die naar Tata Steel gaan eigenlijk, ook gezien wat daar deze zomer allemaal is gebeurd, nog eens zouden moeten heroverwegen?

De heer Dassen (Volt): Daar zit toch wel een kleine nuance in, aangezien ik de heer Timmermans hier ook nog weleens op bevraagd heb. Hij zei toch echt: we moeten dat hier in Nederland behouden, ook voor de toekomst. Ik ben dus blij met het antwoord van de heer Klaver. Ik ben namelijk ook benieuwd. Deze week komt de brief van het kabinet. Ik hoop ook dat ze de overwegingen van afgelopen zomer, strafrechtelijk onderzoek en noem maar op, hebben meegenomen. Dit raakt namelijk aan iets fundamenteels: hoe richten we onze economie in? Wat vinden we daarin belangrijk? Welke ruimte maken we voor de bedrijven van de toekomst? De heer Klaver had het net over de wederopbouw. Er werd natuurlijk enorm veel gedaan, ook omdat er ruimte was. Die ruimte moeten we ook met elkaar creëren. Dit kabinet maakt op geen enkele manier een keuze over wat dan die economie van de toekomst is. Hoe ziet de heer Klaver dat voor zich? Moeten we vasthouden aan al die vervuilende industrieën of moeten we inderdaad af en toe toch ook wel wat hardere keuzes durven maken over wat we nog wel en niet willen in Nederland?

De heer Dassen (Volt): Precies; dan moet je naar heel Europa kijken. Volgens mij zijn er dan betere plekken waar we dat staal kunnen produceren. De verschrikkelijke oorlog aan de Europese grens is ook de oorlog om innovatie. Het gaat juist om een hele andere manier van oorlogsvoering dan de klassieke tank die op het slagveld rijdt. Juist daarin moeten we ook durven investeren met elkaar. De heer Klaver noemt terecht de nieuwe ASML's, maar kijk hoeveel ruimte ASML op dit moment nodig heeft. Kijk hoeveel ruimte Tata Steel op dit moment in beslag neemt. We zullen als Nederland echt keuzes moeten maken in wat we wel en niet in onze economie willen hebben. Ik zie nog te weinig keuzes bij dit kabinet. Ik hoop dat er in de brief helderheid komt, maar ik hoop ook dat PRO ook die keuze durft te maken en durft te zeggen: dit moeten we niet meer willen. Dat is juist ook in het belang van die werknemers, zodat die op een goede manier aan ander werk kunnen komen.

De heer Dassen (Volt): De heer Klaver staat hier ruim anderhalf uur, maar behalve een klein grapje over het AI-gebruik van de minister-president is het eigenlijk nog niet over die technologie gegaan. Met betrekking tot onze veiligheid, onze welvaart en ons concurrentievermogen is juist AI op dit moment datgene wat wij hier met elkaar zouden moeten bespreken. Op dit moment zijn we voor AI afhankelijk van een paar techbronnen in de Verenigde Staten of China, maar in Europa hebben we niks. Ik wil de heer Klaver vragen hoe hij kijkt naar het nieuws van afgelopen week, waarbij diezelfde AI-techbronnen ervoor waarschuwen dat binnen een paar maanden AI het internet plat kan leggen of erger.

De heer Dassen (Volt): Ik was deze zomer bij Mistral. Zeker, dat is een hartstikke mooi Europees bedrijf. Maar wat zij ook zeggen, is: we komen geld tekort; we hebben een tekort aan data. Er zijn overheden die niet op de Europese digitale infrastructuur zitten, maar eerder geneigd zijn om de Amerikaanse infrastructuur te gebruiken. Dat is de realiteit. Als ik kijk naar de plannen van het kabinet, dan zie ik daarin helemaal niks staan over het daadwerkelijk investeren in AI. Kunnen we dit kabinet in de komende dagen ertoe bewegen om ervoor te zorgen dat AI hoger op de politieke agenda komt en dat we daadwerkelijk in Europese alternatieven gaan investeren?

De heer Dassen (Volt): Tot slot. Het raakt natuurlijk ook aan de discussie over de sociale zekerheid. Daarin wordt het ook amper meegenomen. AI is een factor die mogelijk banen gaat verdrijven. Je ziet het nu al bij de startersfuncties. Dat zijn er flink minder. Dat wordt deels gedreven door AI. De premies worden betaald door arbeid. Moeten we ook niet in deze discussie na gaan denken over de vraag hoe AI een soort premie kan gaan betalen om ervoor te zorgen dat we de sociale zekerheid overeind kunnen houden in deze veranderende wereld?

De heer Dassen (Volt): Steun, voorzitter.

De heer Dassen (Volt): Ik denk dat deze zomer de zoveelste wake-upcall is geweest, met de bosbranden, de droogte en de hitte, die zelfs een hoop mensen fataal is geworden. Ik denk ook dat we niet langer meer op de snoozebutton kunnen drukken met elkaar. Het PBL heeft een toch vrij kritisch rapport gegeven aan de plannen van het kabinet voor de komende vijf tot tien jaar. Sterker nog, de doelen zijn redelijk ver uit zicht, voor 2030 maar ook voor 2040. Is de heer Paternotte het met mij eens dat we, gezien de bosbranden en droogte die we deze zomer hebben ervaren en meegemaakt in Nederland en de rest van Europa, niet tot volgend jaar moeten wachten met het maken van extra plannen, maar dat we nu aan de bak moeten om te zorgen dat we de klimaatdoelen gaan halen?

De heer Dassen (Volt): Dan vraag ik me wel af: wat zijn dan de additionele punten die D66 op tafel wil leggen? Dat zie ik het kabinet op dit moment niet doen. Ik hoorde de minister aangeven: daar gaan we volgend jaar naar kijken. Dat is in mijn ogen veel te laat, niet alleen vanwege de schade die het op dit moment al aan natuur en mens veroorzaakt, maar ook aan onze eigen economie. Een schade van 180 miljard, nu al, alleen maar omdat we niet bereid zijn om de investeringen te doen die op dit moment nodig zijn. Is de heer Paternotte het dus met mij eens dat we meer geld moeten uittrekken voor het isoleren van woningen en dat we het wagenpark beter kunnen verduurzamen in plaats van te investeren in brandstofaccijns- en vliegbelastingverlagingen?

De heer Dassen (Volt): We hebben zeker niet de luxe om bepaalde opties uit te sluiten. Dat is ook hetgeen waarvoor wij als Volt altijd gepleit hebben: alle opties moeten op tafel liggen. Maar we hebben ook niet meer de luxe om te blijven wachten en op de snoozebutton te blijven drukken. We zitten al boven de 1,5 graad, meneer Paternotte, zeg ik via u, voorzitter. Ik hoop dus dat D66 en dit kabinet bereid zijn om extra maatregelen te nemen en niet maatregelen te nemen waarvan D66 een halfjaar geleden zelf nog zei: ja, met die brandstofaccijnsverlaging helpen we alleen de hogere inkomens; daar heeft Nederland helemaal niks aan. Waarom staat dat er nu dan in? Laten we alsjeblieft met elkaar gaan samenwerken, zoals de heer Paternotte ook wil, om deze grote uitdaging met elkaar aan te gaan. Dat gaat om investeren in duurzame energiebronnen, maar ook om de voorstellen die ik net deed. Ik hoop echt, meneer Paternotte, dat die uitgestoken hand waar u zo over predikt vandaag in deze zaal, er ook echt is en dat we samen kunnen gaan werken om te zorgen dat we weer onder de 1,5 graad komen, juist om goed te zorgen voor onze economie, voor de natuur en uiteindelijk voor onze samenleving.

De heer Dassen (Volt): Het ging net over een kruispunt, maar het voelt af en toe als een rotonde. Als je daarop niet kiest, blijf je rondjes draaien. Volgens mij moeten we voorkomen dat we in dat proces terecht blijven komen. Dit kabinet heeft stikstofplannen gepresenteerd en daarbij is er heel duidelijk gezegd: dat willen we bereiken. PRO heeft gezegd dat ze dat wil steunen. Wat Volt betreft kunnen we daarmee ook aan de slag. Er is dan een meerderheid in de Tweede Kamer en in de Eerste Kamer. Dan is het volgens mij niet mogelijk om nog te kijken of we daar nog tot 100 zetels kunnen komen. Er is gewoon een meerderheid en dan moet je aan de slag. Ik ben benieuwd hoe de heer Paternotte kijkt naar het proces van die begrotingen en hoe we dat met elkaar gaan doen. Straks zitten we met elkaar om tafel en dan zegt PRO vervolgens: ik wil niet met JA21. JA21 zegt: met PRO kan ik die plannen niet steunen. Waar gaat D66 dan staan? Wanneer gaan we die keuze maken?

De heer Dassen (Volt): Het zou hartstikke mooi zijn als dat zou lukken., maar mijn zorg is dat we rondjes aan het draaien zijn en dat we uiteindelijk überhaupt niet tot een keuze gaan komen voor een daadkrachtige begroting. Een van de grote kritiekpunten op de begroting die er nu ligt, is dat het kabinet niet een heel duidelijke keuze maakt in welke kant we opgaan met Nederland. Gaan we investeren? Gaan we de belasting juist verlagen? Gaan we zorgen dat werken weer loont? Gaan we de vermogens … Die keuze wordt op dit moment niet gemaakt. Ik hoop niet dat we de komende maanden in deze rituele dans blijven, waardoor we uiteindelijk bij het Belastingplan alsnog tegen de muur aan rijden. De heer Paternotte roept het kabinet op om de kopjes koffie weer in te plannen. Wat gaan we daar dan doen? We hebben gesproken met het kabinet. Daarna gingen de deuren dicht en bleef het ook wel even stil. Ik ben zelf wel zoekende. Wat mij betreft gaan we vrijdagochtend weer met alle partijen aan tafel zitten. Dat lijkt me helemaal goed. 9.00 uur! Ik hoor de heer Klaver ook zeggen: helemaal prima. En de heer Jetten vindt het hartstikke mooi. De vraag is natuurlijk wel: lopen we vrijdagmiddag weer naar buiten, terwijl we denken "dit gesprek hebben we al gevoerd"? Welke richting moeten we dan op volgens de heer Paternotte?

De heer Dassen (Volt): Ik hoor nog niet het begin van een antwoord op de vraag hoe we nu verdergaan. Het is allemaal mooi. We willen allemaal doorbraken. Maar uiteindelijk is de vraag welke concrete stap we met elkaar moeten zetten. Als PRO dadelijk zegt het helemaal niet te zien zitten om met JA21 en de SGP samen te gaan, zegt D66 dan: oké, dan gaan we gewoon kijken of we met JA21 en de SGP verder kunnen zonder PRO?

De heer Dassen (Volt): Ik denk dat het onwijs belangrijk is dat we Oekraïne moeten blijven steunen. Ik hoop dus ook dat we dat als Kamer zullen blijven doen, zeker in deze tijd, waarin de aantallen alleen maar opgevoerd worden. Ik zal de heer Paternotte daar later nog verder over bevragen. Ik wil het nu graag hebben over dat werken moet lonen. In Nederland was lang de belofte: als je jong bent en je wilt een huis kopen, dan ben je, als je maar lang genoeg werkt en eventueel een tweede baan neemt, in staat om dat te verwezenlijken. Steeds vaker is het op dit moment zo dat het uitmaakt wat het vermogen is van je ouders. Juist daaraan doet dit kabinet heel weinig. Tegenover de enorme lastenverzwaring op arbeid, van komend jaar 4 miljard en daarna 8 miljard, staat dat de vermogens helemaal niet aangepakt worden. Nou ken ik D66 als een partij die juist vindt dat het andersom moet gebeuren. Ik ben benieuwd of de heer Paternotte bereid is om te kijken of we er inderdaad voor kunnen zorgen dat we vermogen eerlijker gaan belasten en juist de lasten op arbeid flink gaan verlagen.

De heer Dassen (Volt): De heer Paternotte weet heel goed dat box 3 maar een klein onderdeel is van het vermogen. Mijn vraag was de volgende. Werkenden worden op dit moment zeer zwaar belast: 4 miljard komend jaar, 8 miljard in de jaren daarop. Dat terwijl er aan vermogen niks wordt gedaan. Dat geldt niet alleen voor box 3, maar ook voor de schenk- en erfbelasting. Dat terwijl we weten dat 10% van de mensen ruim de helft van de erfenissen krijgt. Dat gaat om 270 miljard in de komende twintig jaar. Dat is een gigantisch bedrag! Daarmee wordt dus bepaald wat je kunt doen in het leven ten opzichte van mensen die werken. Is het niet eerlijker, zo vraag ik aan de heer Paternotte, om de belasting op arbeid te verlagen zodat mensen meer overhouden en om ervoor te zorgen dat we de schenk- en erfbelasting iets omhoog doen.

De heer Dassen (Volt): Als je werkende mensen een extra lastenverzwaring geeft van tot wel 8 miljard de komende jaren, dan kun je niet zeggen dat het eerlijk verdeeld wordt. Positief is dat het grootste gedeelte van de kiezers vindt dat het meer belast moet worden, namelijk 75% van D66-kiezers, 70% van de CDA-kiezers en zelfs 50% van de VVD-kiezers. Ik denk dat dat overigens ook een van de redenen was dat de heer Brekelmans zich verslikte in zijn matcha. Volgens mij is er breed draagvlak om te zorgen dat we hier wat aan gaan doen. Kan de heer Paternotte hier toezeggen dat we nu serieus gaan kijken naar het eerlijker belasten van vermogen en dat we zorgen dat werkende mensen aan het einde van de maand daadwerkelijk meer overhouden? Of zegt D66: nee, we zitten vast aan de financiële kaders die we hebben afgesproken met de minister van Financiën; daar kunnen we helaas niks aan doen?

De heer Dassen (Volt): Toch nog over AI dan, want daar is het ook in deze niet over gegaan, terwijl dat zo'n enorm belangrijk onderdeel is. Ik wil het er kort over hebben. Het raakt ons allemaal, ook de PISA-scores. Als je kijkt naar de leesvaardigheid, dan zie je dat kinderen die AI gebruiken twintig punten lager scoren. Dat staat gelijk aan één jaar leren. De minister-president gebruikt het. Moeten we niet, ook als samenleving, fundamenteel een discussie gaan voeren over wat we acceptabel vinden, waarvoor we AI wel of niet gebruiken in Nederland? Dat is mijn vraag aan de heer Paternotte.