Daniëlle Jansen

Leefstijlpreventie

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Dank u, voorzitter. Vandaag heb ik vier minuten om de kansen op een gezonde leefstijl voor iedereen te vergroten. Ik richt mij vandaag op roken, op een gezonde voedselomgeving en op alcoholpreventie. Voorzitter. Op 11 februari is een motie aangenomen waarin NSC, CDA en GroenLinks-PvdA de regering verzoeken om de verkoop van tabak en rookwaren in uitsluitend speciaalzaken in plaats van in 2032 al per 2028 in te voeren. De staatssecretaris meldt in een brief dat hij de landsadvocaat om advies vraagt over de gevolgen van deze versnelling, met name rond het eigendomsrecht van ondernemers. Ik wil meteen mijn zorgen uitspreken dat dit soort onderzoeken het risico in zich draagt van uitstel van de invoering in 2028 en misschien wel van afstel. Kan de staatssecretaris nu al duidelijk maken op basis waarvan er wordt besloten of de motie wordt uitgevoerd? Wat moet dus de uitkomst zijn? De adviesvraag gaat over of er bij de versnelling voldoende rekening wordt gehouden met de belangen van ondernemers. Zij moeten zich nu sneller aanpassen aan de nieuwe regels. Ik begrijp dat hierover advies moet worden ingewonnen, maar het is te beperkt om alleen deze belangen te wegen. Er wordt volledig voorbijgegaan aan de maatschappelijke belangen en aan schade door de trage invoering, namelijk: het aantal mensen, vooral jongeren, dat in de tussentijd verslaafd raakt, omdat tabak te makkelijk verkrijgbaar is. Kan de staatssecretaris toezeggen dat bij het advies ook expliciet wordt gekeken naar de gevolgen van uitstel voor de volksgezondheid? En kan hij ook aangeven wanneer het onderzoek en het advies worden afgerond? Daarnaast is het belangrijk om te benadrukken dat de handhaafbaarheid van het aantal verkooppunten door de NVWA steeds moeilijker zal worden, naarmate er meer nieuwe verkooppunten blijven komen juist doordat de doelstelling van 2032 nog ver weg is. Kan de staatssecretaris toelichten hoe hij de toenemende druk op de NVWA wil aanpakken? Tot slot, kan hij alvast voorbereidingen treffen voor invoering in 2028, bijvoorbeeld door brancheorganisaties nu al te betrekken? Zo wordt duidelijk dat deze stap er hoe dan ook aankomt en voorkomen we dat het advies zó laat komt dat 2028 alsnog onhaalbaar wordt. Dan over voedsel en de gevolgen daarvan. Volgens recente cijfers heeft inmiddels 1 op de 7 kinderen overgewicht en 1 op de 28 kinderen obesitas. Als er niets verandert, lopen deze kinderen, vooral de kinderen uit gezinnen met lagere inkomens, een veel grotere kans op hart- en vaatziekten, diabetes en andere ernstige gezondheidsproblemen op latere leeftijd. Dit vergroot de sociaaleconomische gezondheidsverschillen en kansenongelijkheid. Als we de stijging van overgewicht bij kinderen echt willen keren, moeten we kritisch kijken naar het voedselaanbod in supermarkten. Dat is de plek waar ouders en kinderen, soms dagelijks, keuzes maken, vaak onder invloed van een overvloed aan verleidelijke, ongezonde producten. Nieuw Sociaal Contract pleit voor een nulmeting van het verkoopaandeel van ongezonde en gezonde voeding in supermarkten, zodat we eerst helder in beeld krijgen waar we nu staan. Dat hebben we nu namelijk nu nog niet goed in beeld. Wat ons betreft betekent dit een uniforme meetmethode die jaarlijks over het hele assortiment wordt toegepast en verplicht is voor alle supermarkten. Daarnaast pleit Nieuw Sociaal Contract voor het vaststellen van een concrete, realistische en ambitieuze doelstelling om het verkoopaandeel van Schijf-van-Vijf-producten jaarlijks daadwerkelijk te laten toenemen. In de contourenbrief over de preventiestrategie lezen wij dat de staatssecretaris in 2025 hardere afspraken wil maken met de vijf grootste supermarkten over een groter verkoopaandeel van Schijf-van-Vijf-producten, zonder een nulmeting af te wachten. Hoe denkt de staatssecretaris over een nulmeting en het vastleggen van een ambitieus doel, niet al te ver in de toekomst? Daarnaast willen we ook kijken naar producten buiten de Schijf van Vijf. Hoe zorgt de staatssecretaris ervoor dat ook het verkoopaandeel gezondere producten in zicht komt dat buiten de Schijf van Vijf valt? Voorzitter. Te weinig Nederlanders zijn zich bewust van de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik. De Wereldgezondheidsorganisatie beveelt aan om gezondheidsinformatie op alcoholhoudende dranken te plaatsen. Etikettering is grotendeels een Europese bevoegdheid, maar lidstaten kunnen hierin zelf actie ondernemen. Erkent de staatssecretaris dat gezondheidsinformatie op alcoholverpakkingen bijdraagt aan de bescherming van de volksgezondheid en het recht op informatie van consumenten? Hoe denkt de staatssecretaris over het invoeren van gezondheidsinformatie op alcoholverpakkingen? Tot zover.

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Een bijzonder pleidooi van de heer Crijns, waarbij hij van alles uit de kast trekt, letterlijk en figuurlijk: de pakken hagelslag. De heer Crijns heeft allemaal zaken genoemd die hij niet wil omdat dat betutteling is. Blijkbaar krijg je mensen op deze manier niet gezonder. De laatste vraag van de heer Crijns ging over mentale gezondheid. Drugsgebruik, alcoholgebruik en overgewicht leiden allemaal tot een toename in de mentale ongezondheid. Als de heer Crijns de mentale gezondheid bij jongeren wil verbeteren, zou ik in ieder geval inzetten op die punten. Ik zou heel graag van de heer Crijns willen weten of de PVV mensen wel gezonder wil krijgen en of hij vooral wil inzetten op mensen met een kleinere beurs. Ik zou willen weten of de PVV zich daarvoor hardmaakt. Als we de omgeving niet kunnen aanpakken, op welke manier wil hij dat dan wel doen?

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Informeren. Eigenlijk wist ik dat antwoord wel, want dat is het enige waar de PVV op insteekt. We zien natuurlijk dat er al een heleboel campagnes zijn geweest: gericht op alcohol en op roken. De staatssecretaris gaat nu natuurlijk ook met vapen aan de slag, maar het helpt niet. Er is alleen maar een toename van allerlei ongezond gedrag. Waarom wil de heer Crijns doorgaan met alleen maar informeren, terwijl het niet helpt?

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): U geeft tegenstrijdige antwoorden. De heer Crijns zegt de hele tijd inderdaad dat het voorlichten niet helpt, maar we moeten het toch gaan doen om mensen bewuster te maken. Ik snap het niet. Wil de heer Crijns nu wel campagnes omdat dat zal helpen of niet, omdat het toch niet helpt?

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Mevrouw Tielen gaf aan: de overheid moet zich niet bemoeien met leefstijl. Ik ben socioloog. Leefstijl is veel breder dan alleen het nuttigen van alcohol, gezonde voeding en dat soort dingen. Het gaat bijvoorbeeld ook over het afsteken van vuurwerk. Ik denk dat je als betrouwbare overheid moet durven bijsturen, helemaal als de feiten daartoe oproepen. Nieuw Sociaal Contract is van mening dat de volksgezondheid vooropstaat, of het nu gaat om vuurwerk of om tabak. Het gaat hier ook over de overbelasting van hulpverleners. Daar zie ik ook raakvlakken, want je wil in beide gevallen de systemen niet overbelasten. Nu is de VVD, net zoals NSC, om wat betreft het vuurwerkverbod. Bij vuurwerk gaat het om gemiddeld twee tot vijf doden per jaar. Bij tabak gaat het om 20.000 doden per jaar. Waarom zou je wel voor het vuurwerkverbod moeten zijn en niet voor een verbod op roken? Ik zie het verschil niet goed.

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Het gaat natuurlijk niet over het vuurwerkdebat. Ik zou alleen van mevrouw Tielen willen horen hoe het kan dat je zo'n harde keuze maakt tussen twee ... Ik mag het geen leefstijl noemen. Hoe kan het dat je niet voor een verbod op het ene product bent terwijl het daarbij om meer doden per jaar gaat?

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): En hoe kan het dat je wél voor een verbod op het andere product bent, terwijl het daarbij om veel minder doden gaat?

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Ik vind het iets te gemakkelijk gaan met de marketing, waarbij nu al tien keer is gezegd dat wij hiermee de paashaas om zeep helpen. Dat blijft natuurlijk het frame. Als we een onderzoek gaan doen of mensen de paashaas met de kleurige papiertjes uit het assortiment willen, ga dan ook gelijk vragen of mensen met zoveel overgewicht in de samenleving willen leven. Zijn mensen gelukkig met het percentage mensen dat overgewicht heeft? Stel die vraag dan ook, want ik denk dat ze daar ook niet blij mee zijn. Als je kijkt naar belangen, dan vind ik dat je beide belangen mee moet nemen. Het punt is dat we met bepaalde maatregelen … We weten gewoon dat het minimaliseren, dat een verbod op marketing een van de meest effectieve maatregelen is. Als je dat half aanpakt, dan kan je ook verwachten dat er halve effecten komen. Ik ben bang dat met deze maatregel van de staatssecretaris, hoe goed ik de stap ook vind, er jaren van goed proberen overheen gaan, terwijl het echt weer onvoldoende teweeg zal brengen. Daar zit mijn zorg. Waarom ga je niet, zoals in sommige andere landen, rigoureuzer aan het werk?

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Over die betrouwbare overheid. Daar zitten natuurlijk twee kanten aan. Mijn vraag aan de staatssecretaris is: in hoeverre ben je een betrouwbare overheid als je bij voorbaat al weet dat je de doelen uit het Nationaal Preventieakkoord niet gaat halen? Het RIVM heeft gezegd dat er aanvullende maatregelen moeten komen en dat dit een hele effectieve maatregel is. In hoeverre ben je een betrouwbare overheid als je de volksgezondheid in feite minder waard vindt dan het lot van de ondernemers? Ik heb het net ook al genoemd: ik zie toch wel raakvlakken met andere thema's waarbij de overheid toch in één keer een andere koers vaart, omdat het belang van de volksgezondheid vooropstaat en omdat het belang van de mensen die erbij betrokken zijn vooropstaat. Waarom kan het op het ene terrein wel tot een koersswitch van de overheid leiden, en vrij gemakkelijk, en op het andere terrein niet, terwijl daar de schade voor de volksgezondheid veel groter is?

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Bij nader inzien is een deel van mijn vorige vraag niet beantwoord. Als het goed is, prop ik hem nog in de vorige interruptie. Een deel van de vraag was waarom er onderscheid wordt gemaakt in maatregelen en dat er bij sommige thema's wel vrij gemakkelijk een koersverandering van de overheid is en bij andere niet. Daar zou ik nog graag een antwoord op willen krijgen.

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Ik heb nog steeds geen antwoord op het verschil in thema's als het gaat om de koers. Ik heb net een thema genoemd: vuurwerk. Het gaat niet over het vuurwerkverbod, maar over de koerswijziging op basis van hetgeen er in de maatschappij gebeurt; de gevolgen voor de volksgezondheid, de gevolgen voor druk op het systeem. Waarom kan er bij één thema wel vrij gemakkelijk een koerswijziging plaatsvinden en bij andere thema's niet?

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Volgens mij heb ik nog drie vragen openstaan. Op basis waarvan wordt het besluit genomen of mijn motie wel of niet wordt uitgevoerd? Wordt in het advies expliciet gekeken naar de volksgezondheidsgevolgen van uitstel en niet alleen naar de gevolgen voor de ondernemers? Wanneer worden het onderzoek en het advies afgerond?

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Ik mis antwoorden.

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Ik mis een antwoord op de vraag naar de oplevering van het rapport. En ik hoor een toezegging dat er binnen het advies ook gekeken wordt naar de gevolgen voor de volksgezondheid door uitstel. Dat was mijn vraag.

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Ik had nog een vraag over de supermarkten. Kan de staatssecretaris toelichten waarom niet alle supermarkten worden betrokken in plaats van alleen de vijf grootste? Ik denk dan namelijk: waar gaat dit toe leiden? Het volgende is geen vergelijking, maar aan de andere kant is het wel een vergelijking: je krijgt dan misschien van die Co-Med-achtige constructies, waarbij er straks een ketting aan kleinere supermarkten ontstaat die buiten de strengere wet- en regelgeving gaan duiken. Daar ben ik benieuwd naar.

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Dank u, voorzitter. Ik heb waardering voor de stappen die de staatssecretaris op dit moment zet op verschillende leefstijlgebieden. Er gebeurt echt wel wat, maar het gaat voor Nieuw Sociaal Contract niet snel genoeg. Het RIVM stelt dat met de huidige maatregelen de doelen van het Nationaal Preventieakkoord niet gehaald worden, en dat er aanvullende maatregelen nodig zijn. Nu heeft Nieuw Sociaal Contract samen met het CDA en GroenLinks-PvdA een voorstel gedaan voor een aanvullende maatregel die door de Kamer wordt ondersteund. Maar het enige wat de staatssecretaris doet, is vragen opwerpen. Feit is dat met deze maatregel in het vervolg van dit jaartal het aantal verkooppunten eerder wordt beperkt. Feit is dat het beperken van verkooppunten een effectieve maatregel is. Dat staat als een paal boven water en daar hoeft de staatssecretaris geen onderzoek meer naar te doen en ook geen twijfel over te zaaien. Ook is Nieuw Sociaal Contract tegen het wegen van het advies van de landsadvocaat. Wij willen dat pas wanneer het er ligt. Dat doe je niet met onderzoek. Er bestaat een groot risico dat pas na ontvangst van het advies wordt besloten hoeveel gewicht eraan wordt toegekend. Zo'n proces moet transparant en objectief zijn en niet gestuurd door de uitkomst. Daar hoor ik graag nog een reflectie op van de staatssecretaris.

Mevrouw Daniëlle Jansen (NSC): Ik had een toezegging gevraagd om ook de gevolgen voor de volksgezondheid mee te nemen wanneer je vervroegt. De staatssecretaris zei dat hij dat altijd doet, maar dat stond niet in de brief. Kan ik wel een toezegging krijgen om het mee te nemen?