Mariëtte Patijn

Arbeidsmigratie

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Ik heb daar toch één vraag over aan het CDA. De huurbescherming telt nu ook niet en op dit moment zie je gewoon elke dag mensen op straat gezet worden. Die huurbescherming heeft dus geen enkele zin. Op dit moment doet die er helemaal niet toe. Wat gaat er nou veranderen als die huurbescherming wel geregeld is? Als we gewoon op dit moment die inhoudingen zouden afschaffen, dan is het in ieder geval losgekoppeld. Als mensen dan geen huurbescherming hebben, kan het zijn dat ze op straat gezet worden, maar dan hebben ze in ieder geval niet meer die afhankelijkheid van die werkgever. Ik begrijp de redenering, de koppeling aan die huurbescherming helemaal niet.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Dank, voorzitter. Laat ik eens positief beginnen. Ik was blij te lezen dat er een wetswijziging komt voor het omkeren van de bewijslast. Ik wil de minister dan ook aansporen om haast te maken met deze wet. Dagelijks zien we namelijk dat arbeidsmigranten, hun buren en de lokale overheid de dupe worden van werkgevers die onvoldoende verantwoordelijkheid nemen voor de mensen die ze naar Nederland halen. Ik ben benieuwd naar de visie, de plannen en het ambitieniveau van deze minister om deze problemen op te lossen. Hoe moedig gaat deze minister zijn? Worden er weer vooral informatiecampagnes gestart, of komen er nu eindelijk echte maatregelen ter bescherming van arbeidsmigranten? Wat gaat de minister bijvoorbeeld doen aan de inhouding op het minimumloon? Zijn voorganger besloot om deze maatregel een dag na de verkiezing in te trekken, waardoor dit onderdeel van Roemer met een vingerknip van de VVD weg was. Kunnen we alsnog wetgeving tegemoetzien die bed en werk gaat scheiden? Hoe gaat de minister verder aan de slag met dakloosheid en de ambitie om dakloosheid in 2030 te beëindigen? Hoe denkt dit kabinet dat specifiek voor arbeidsmigranten te gaan halen? Wat worden de eisen die gesteld worden aan werkgevers van derdelanders? We krijgen brieven van werkgevers die zeggen dat het aantrekken van talent voor innovatie ontzettend belangrijk is. Maar als deze mensen zo hard nodig zijn, kunnen ze dan ook direct in dienst komen? Is de minister bereid om dit in de voorwaarden voor werkvergunningen op te nemen, zodat dit onmisbare talent ook zekerheid krijgt? Er is een mooi actieplan van verschillende gemeenten en provincies: zo werkt arbeidsmigratie voor iedereen. Wat gaat de minister daarmee doen? Ik wil van de minister graag een schriftelijke reactie op dat actieplan krijgen. Voorzitter. Deze minister is na minister Van Gennip, minister Van Hijum, minister Paul en minister Keijzer de vijfde minister die ik op dit dossier tegenkom. Let wel: ik ben tweeënhalf jaar Kamerlid. Vanaf minister Van Gennip wachten we op het uitzendverbod in de vleessector. Neem het verhaal van de twee mannen die via een uitzendbureau in de vleessector in Someren werkten en op een camping in Bakel woonden. Ze werkten vijf dagen per week van 5.30 uur tot 20.00 uur, zonder arbeidscontract, zonder loonstroken en vaak zonder salaris. Hun identiteitsbewijs werd aanvankelijk ingenomen. Na twee maanden werden zij onder bedreiging van de coördinator van het uitzendbureau hun huisvesting uitgezet, zonder tijd om hun spullen te pakken. Drie maanden later werden zij door een medewerker van het uitzendbureau in elkaar geslagen. Ik zeg het zo, omdat dit best vaker voorkomt. Het laatste bekende signaal is dat zij dakloos in Utrecht verblijven. Voorzitter. Dit verhaal is geen incident in de vleessector; het is een trend. Tijdens de coronapandemie werd ook pijnlijk duidelijk dat in de vleessector uitbuiting van uitzendkrachten eerder regel is dan uitzondering. Door aangenomen moties werden er gesprekken gevoerd en de rapporten bleven zich opstapelen, van de Nederlandse Arbeidsinspectie tot SOMO. In 2023 meldde minister Van Gennip aan de Kamer dat de tijd van de sector nog een keer de kans geven voorbij is. Minister Van Hijum wilde opnieuw binnen een jaar voldoende voortgang, en anders zou er een uitzendverbod komen. Ook vlak voor het debat hoorden we nog van de Arbeidsinspectie dat zij maar geen grip krijgt op de misstanden in de vleessector: het is dweilen met de kraan open. De Nationaal Rapporteur Mensenhandel zei dat er in kwetsbare sectoren rechtstreekse dienstverbanden nodig zijn en benadrukte het belang van een uitzendverbod. Wat kunnen we nu tweeënhalf jaar later van deze minister verwachten? Krijgt de sector weer een jaar? Komen er weer gesprekken? Of kunnen we snel een uitzendverbod verwachten? Het uitzendverbod als stok achter de deur, zoals in het regeerakkoord staat, gaat namelijk alleen werken als die stok nu eindelijk eens achter die deur vandaan gehaald wordt om uitzendkrachten te beschermen tegen uitbuiting.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): De vleessector is niet zo groot. Het zijn een paar hele grote bedrijven en er worden heel veel beesten geslacht en verwerkt, dat klopt. Maar het is niet zo dat er heel veel bedrijven zijn. Uit heel veel onderzoeken blijkt dat het in al die bedrijven voorkomt. In de vleessector vind ik het logisch dat je de hele sector erop aan zou spreken. Ik vind het heel logisch dat op het moment dat er iets geconstateerd wordt in één distributiecentrum, je de Arbeidsinspectie de mogelijkheid geeft om daar specifiek als maatregel een tijdelijk of langdurig uitzendverbod op te leggen. Maar van de vleessector — daarom heb ik ook zo uitgebreid toegelicht waarom het zo fout gaat — vind ik dat het er keer op keer fout gaat. Het lage inhuren is structureel. Een van de grote problemen in de vleesindustrie is dat er gewoon geen winst gemaakt wordt, en dat betekent dat er enorm op de prijs van arbeid gedrukt wordt. Hier is het gewoon logisch om deze stap te zetten. Het is niet zo dat je geen mensen meer mag krijgen; het is niet zo dat je dat bedrijf helemaal kapotmaakt. Je kan ze gewoon inhuren, je kan ze zelfs tijdelijke contracten aanbieden, maar er is een rechtstreekse verantwoordelijkheid voor het bedrijf, dat ergens staat, waar de gemeente kan aanbellen: hallo, je gooit al je mensen zomaar op straat. En er is niet een of andere duistere constructie met een uitzendbureau dat heel ver weg zit in Litouwen en waar je geen grip op hebt. Dus nee, ik ben het niet eens met meneer Nobel.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Het incident in de vleesindustrie is geen incident, maar een trend. Dat zei ik ook net. Het zijn vooral de uitzendbureaus die leveren aan de vleessector waar het fout gaat. Daarom zeg ik: haal nou dat uitzendbureau ertussenuit en geef mensen direct contracten. Ik ken het actieplan en ik ken de vleessector. Ik heb ze niet gesproken. Ik krijg ze regelmatig op de lijn met de vraag of ik met ze wil praten, maar ik ben wel een beetje klaar met die sector, omdat ze gewoon de stappen niet willen zetten om die mensen daadwerkelijk goed te behandelen, omdat ze de stappen niet willen zetten om de verantwoordelijkheid te nemen van het werkgeverschap. Ik ben een beetje klaar met die sector, omdat ze de stappen niet willen zetten om te zorgen dat die mensen wél goed behandeld worden, om te zorgen dat die mensen niet op straat komen te staan en niet de overlast in Boxtel veroorzaken, om te zorgen dat die mensen niet dakloos raken en om te zorgen dat ze de rekening niet neerleggen bij de burgers, bij de arbeidsmigranten en bij de Staat. Nee, ze kijken gewoon weg van die feiten en zeggen: wij zijn uiteindelijk niet de werkgever; wij kunnen er ook niks aan doen dat die uitzendbureaus die mensen zo behandelen.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Voorzitter. Ik heb nog een ander punt. Ik lees dat er afspraken zijn gemaakt over de gegevensuitwisseling tussen de NAU, de NLA en de Belastingdienst. Dat lijkt me belangrijk, maar ik mis hier de betrokkenheid van de gemeenten in. Kan de minister ervoor zorgen dat ook zij aan tafel komen bij de gesprekken over de gegevensdeling, niet alleen als het gaat om de Wtta, maar breder in de aanpak van misstanden? Tot slot. Uiteindelijk gaat het steeds over het wegorganiseren van de verantwoordelijkheid naar uitzendbureaus. Uiteindelijk is daar maar één echte oplossing voor: maak de hoofdopdrachtgever aansprakelijk. Volg niet de slappe ketenaansprakelijkheid van de Wet aanpak schijnconstructies, maar zorg voor regels waar mensen echt wat aan hebben. Zorg dat hulpverleners, gemeenten, handhavers en arbeidsmigranten direct de hoofdopdrachtgever kunnen aanspreken, zodat ook daar een verantwoordelijkheid komt voor wat zij doen als werkgever.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Ja, absoluut. Naar mijn idee kan dat op twee manieren. Dat kan door te kijken naar je vestigingsbeleid en dus ook door echt industriepolitiek te gaan voeren. Dat betekent sturen, wat niet heel erg liberaal is — ik kijk maar even naar rechts — maar wel het meest voor de hand liggende. Dat is het ene. Dan het tweede deel. Op het moment dat je veel meer kijkt naar duurzame arbeidsovereenkomsten met die mensen, is het rondpompen van mensen minder. Het valt op dat heel veel van de arbeidsovereenkomsten die uitzendkrachten krijgen, niet meer dan voor 28 uur zijn. Maar die mensen willen graag een fulltimecontract. Als dat het ook zou zijn, heb je ook weer veel minder mensen nodig. Veel meer nadenken over wat de voordelen zijn als je mensen veel structureler hier een positie geeft en dus ook een veel structureler inkomen geeft, zou dus veel effectiever zijn.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Ik denk dat je heel erg sterk moet gaan kijken naar laagproductieve arbeid. Je ziet bijvoorbeeld in de tuinbouw dat de innovatiekracht op dit moment echt heel groot aan het worden is. Je ziet dat bedrijven daar heel erg aan het zoeken zijn naar hoe ze minder mensen nodig kunnen hebben, onder druk van het feit dat ze die mensen ook niet meer kunnen krijgen. Ik denk dat je je sterk moet gaan richten en focussen op de sectoren waarin zeer veel laagbetaalde arbeid is.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Ik geloof niet dat je hoeft te zeggen dat sectoren weg moeten. Ik denk dat je juist moet kijken hoe je die sectoren kunt helpen om te innoveren, om productiever te zijn, om te zorgen dat ze veel minder mensen nodig hebben, veel minder arbeidskrachten nodig hebben. Dat willen ze ook heel graag. Ik heb veel tuinbouwbedrijven gesproken. Ik ben ook veel langs geweest. Het valt echt op dat die bedrijven allemaal hetzelfde zeggen: wij zijn enorm aan het investeren op dit moment, wij zijn heel erg aan het zoeken naar innovaties. Dat zie je ook trouwens. Dat heeft u vast ook gezien. Ik ben dus niet bezorgd dat die tuinbouwsector hier aan onderdoor zou gaan. Ik denk juist dat je als je stuurt dat ook positief kunt doen en kan helpen met die innovatie.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Ik ben echt heel verbaasd, want volgens mij zeg ik juist precies hoe je zorgt dat die bedrijven wel kunnen blijven. Ze kunnen op dit moment geen arbeidskrachten krijgen, dus de oplossing zit niet in meer arbeidsmigratie. De oplossing zit in innovatie en het helpen met innoveren. Zo kan die sector alleen maar sterker worden, hoogproductiever worden, veel meer verdienvermogen creëren. Ik denk dat dat de kern is. Ik word er hier van beschuldigd dat wij dat niet zouden willen, maar ik zeg juist dat dat wel moet. Dat staat nog los van de logistieke sectoren. Daar vind ik wel dat je ook moet kijken naar de ruimte die het kost, naar of je daar daadwerkelijk kan innoveren en wat de toegevoegde waarde is daar. Ik vind dus wel dat je ook serieus moet kijken naar de toegevoegde waarde van bedrijven.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Het is inderdaad niet heel liberaal. Wij zijn — dat weet de heer Dijk ook — altijd voorstander geweest van het vrije verkeer, want dat geeft mensen ook een bepaalde vrijheid, ook vanuit Nederland naar andere landen, en die waarderen we allemaal. Daar blijven we dus voorstander van, maar ik denk — laat ik het zo zeggen — dat het niet onverstandig is om te kijken of je daarover afspraken kunt maken met bepaalde landen. Ik ben ook echt wel geïnteresseerd in het onderzoek dat daarnaar gedaan wordt. Ik zeg niet "laten we dat nou eens even in gaan voeren" — dat vindt mijn partij ook echt niet — maar ik ben wel geïnteresseerd welke instrumenten er zijn om te sturen en of dit er een van is en, zo ja, of je dat dat dan per land moet doen of binnen Europa. Daar ben ik wel benieuwd naar.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Ik hoop niet dat we hier een wolvendiscussie gaan voeren. De vrije markt, het hardste deel van de vrije markt, is wat mij betreft vrije verkeer van diensten, waarbij de uitzendbureaus de positie hebben om die mensen zo te behandelen. Ik ben — dat is dan weer niet zo liberaal; u heeft geen interrupties meer, dus dat kan ik nu rustig zeggen — er wel echt voorstander van om uitzendbureaus eigenlijk geen rol meer te laten vervullen in de omgeving van arbeidsmigratie, maar dat kan niet op dit moment. Dus ben ik vooral voorstander van heel strenge regels om die uitzendbureaus aan te pakken en die ketens te verkorten bijvoorbeeld. Ik heb de meeste moeite met die marktwerking. Ik vind het ook leuk om te zien dat mijn buurman uit Polen hier nu aan het werk is en het naar zijn zin heeft. En die doet dat niet op een werkvergunning. Die is hier ook gekomen zonder werkvergunning. Die was gewoon nieuwsgierig. Dat heeft ook iets bijzonders, dat we dat hebben. Dus ik ben het niet met u eens dat dit per definitie de oplossing is voor de uitbuiting. De oplossing zit 'm in het verkorten van de ketens — wat mij betreft die uitzendbureaus ertussenuit en directe dienstverbanden — en zorgen dat we daar oplossingen vinden.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Volgens mij heb ik net uitgelegd dat ik nieuwsgierig ben naar wat je landelijk bijvoorbeeld zou kunnen, naar welke maatregelen je zou kunnen nemen. Ik zie gewoon een verschil tussen arbeidsmigratie vanuit het ene land en het andere, de kwetsbaarheid van de ene groep ten opzichte van de andere. Ik ben daar dus nieuwsgierig naar. Daar wil ik meer over weten, maar voor mij gaat het erom dat je in die keten ook daadwerkelijk wat gaat doen, dus dat je die arbeidsbureaus aanpakt en het vrije verkeer van diensten veel meer benadrukt in plaats van het vrije verkeer van personen in te perken.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Even los van het feit dat we het niet eens zullen zijn over of er wel of niet structureel misstanden zijn: ik ben op heel veel plekken geweest rond de slachterijen. Daar heb ik met heel veel bewoners gesproken, met arbeidsmigranten, met gemeenten zelf. Daar is enorm veel overlast. Ik begrijp niet … Er wordt steeds gezegd dat we enorm in de knel komen als er geen uitzendbureaus meer ingehuurd zouden kunnen worden. Kan de BBB uitleggen wat dat knelpunt dan is?

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): We lopen niet te dreigen. Volgens mij zijn dit gewoon misstanden die niet pas tweeënhalf jaar maar ook al jaren daarvoor, ook in coronatijd, gaande waren. Het grote probleem zijn de uitzendbureaus, waarop nauwelijks handhaving plaatsvindt, en het gebrek aan verantwoordelijkheid in het werkgeverschap van de vleessector zelf. Ik heb geen antwoord gekregen op de vraag waarom het nou via een uitzendbureau moet. Je kunt ook werven via het uitzendbureau maar mensen wel zelf direct in dienst nemen. 90% van de mensen die in de vleessector werken, werken via een uitzendbureau. Dat is niet opschalen. Dat is niet piek, ziek, weet ik veel wat. Dat is gewoon structureel werk dat ingevuld wordt door mensen die geen structurele arbeidsovereenkomsten krijgen, door mensen die zo op straat gezet kunnen worden, door mensen die nauwelijks rechten hebben. Wat is nou het bezwaar om die mensen gewoon wel direct in dienst te nemen? Dat kan met tijdelijke contracten. Dat kan ook nog steeds met flexibele contracten. Wat is er nou op tegen om ervoor te zorgen dat er een gewone werkgever is, die door de gemeente, door de bewoners en door de arbeidsmigranten aangesproken kan worden?

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Ik hou er zo aan vast omdat we in de coronatijd gezien hebben hoe het misging, omdat we gezien hebben dat de Arbeidsinspectie jaar op jaar op jaar de problemen aankaartte in de vleessector, omdat we gezien hebben dat SOMO een rapport heeft opgesteld over de problemen, omdat we gezien hebben dat FairWork alleen maar zaken krijgt uit de vleessector, omdat we gezien hebben dat de Nationaal Rapporteur Mensenhandel ook zegt dat dit een probleem is en dat je dit eigenlijk alleen maar op kan lossen met rechtstreekse dienstverbanden. Dat is waar het over gaat. Dat de arbeidsmigrant blij zou zijn met die rottige arbeidscontracten: nee. Ik ben er nog niet één tegengekomen die zegt: "Nou, da's fijn. Ik heb de flexibiliteit van de werkgever georganiseerd via het uitzendbureau. Daar word ik beter van." Nee, die arbeidskracht wordt er alleen maar slechter van. Dat is niet hoe het werkt. Het werkt gewoon niet zo. Die 90% van de mensen zou niet via een uitzendbureau moeten werken, maar rechtstreeks in dienst moeten zijn.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Ik weet niet of de minister nog echt terugkomt op enige sturing op de economie en dat soort dingen of in ieder geval de inrichting van het land. Anders heb ik daar een vraag over, als het mag. In de Nota Ruimte staat: "De overheid breidt de bestaande economische inzet op distributie, handel en mainports uit met beleid gericht op het versterken van de topsectoren, waaronder in de Brainport Eindhoven." Ik vind het zo verrassend dat dat in de Nota Ruimte staat. Dat is volgens mij de Nota Ruimte van dit kabinet. Dat uitbreiden van die distributie, waarom wordt daar nou op ingezet? Er wordt best veel gesproken over dat de distributiesector juist een van de sectoren is waar het ingewikkeld is, waar misschien wel erg veel laagbetaalde arbeid is en waar dus veel arbeidsmigranten bij komen. Waarom dan die inzet op distributie?

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Als dat de enige oplossing is, namelijk dat het tegelijk met die wet moet, dan zullen we daar ook achteraan jagen, maar ik zou het toch nog wel fijn vinden om even goed uitgelegd te krijgen waarom het zo belangrijk is dat die wet er is. Waarom moet die wet er eerst zijn? Is het namelijk niet zo dat een huurder die niet meer verbonden is aan die werkgever misschien wel meer huurbescherming heeft, ook in de huidige situatie?

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Stel nou dat de conclusie van die brief is dat het helemaal niks uitmaakt. Dan zou ik het wel waarderen als die wet als de wiedeweerga alsnog naar de Kamer gestuurd wordt.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Ik hoor de BBB steeds praten over het actieplan. Dat is het actieplan van de sector zelf. Daar zetten ze zelf een oordeel bij. Klopt het nou dat ik de minister hoor zeggen "nee, voor mij is wat de Arbeidsinspectie aangeeft en dat soort zaken het meetpunt"?

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Ik begin met de Nota Ruimte. Ik citeerde uit de conceptnota van dit kabinet. Het is nu nog een concept. Dit kwam uit de conceptnota. Ik zou het heel fijn vinden als de minister zich gaat bemoeien met wat daarin staat, maar het is natuurlijk aan het kabinet zelf om daarover te oordelen. Wij zullen ons daarmee bemoeien, zij het vanuit een andere commissie. De minister zei: aan het eind van het jaar rapporteer ik over de voortgang met betrekking tot het SER-advies en het rapport-Roemer. Ik zou die rapportage heel graag voor het volgende debat krijgen. Anders zitten we daar weer achteraan. Ik ben heel blij dat er een brief komt over de inhouding, maar ik wil nadrukkelijk zeggen dat ik het fijn zou vinden als het een separate brief is. Ik denk dat het belangrijk is dat we daar eventueel apart kort over kunnen debatteren. Ik heb nog geen reactie gekregen op de vraag over de sterkere ketenaansprakelijkheid. Ik vroeg hoe dat zou kunnen. Ik zou het fijn vinden als ik daar antwoord op kan krijgen. Ik heb ook nog geen reactie gekregen op de vraag over de gegevensuitwisseling met betrekking tot gemeenten. Die heeft u wel genoemd, maar dat is de ene kant op en niet de andere kant op. Het gaat er juist om dat de gemeenten wel rustig kunnen delen met de Arbeidsinspectie, maar dat ze geen terugkoppeling kunnen krijgen. Ze weten dus ook niet wat zij er verder mee kunnen. Eigenlijk is de vraag: kunt u daar actie op ondernemen? Want het kan nu gewoon niet. Dan de dakloosheid en de ambitie daaromtrent. De nota over dakloosheid zegt: in 2030 moet er einde zijn aan dakloosheid. Hoe gaat dat ingevuld worden voor de arbeidsmigranten? Dan als allerlaatste over de wijk Carnisse, die werd genoemd. De mensen die die genoemd hebben, zijn er nu niet; daarom zeg ik het maar even voor hen. Ik zou het mooi vinden als er hulp gegeven wordt aan de gemeenten. De gemeenten kunnen het niet meer aan. Carnisse is maar een voorbeeld, is maar exemplarisch, maar hier moet echt harde actie op ondernomen worden. Er moet niet alleen maar een brief komen. Hier moet gewoon harde actie op ondernomen worden. Dank u wel.

Mevrouw Patijn (GroenLinks-PvdA): Wij krijgen door van de gemeenten dat de terugkoppeling van zowel de NAU als de NLA niet kan of onvoldoende kan om de samenwerking goed te kunnen vormgeven. Daar ligt dus een probleem. Ik zou het fijn vinden als de minister daar nog even naar wil kijken.