R.J. van Asten

Opvang Oekraïne

De heer Van Asten (D66): Voorzitter. De oorlog in Oekraïne raast onverminderd door. Ook de afgelopen nacht hebben we weer aanvallen gezien. Huizenblokken en flatgebouwen liggen in puin. Mensen zijn alles kwijt, ook geliefden en familieleden. Aangezien Poetin nog zint op verdere escalatie, lijkt duurzame vrede ver weg. Dat vraagt ons ook om naast de Oekraïners te blijven staan en hun hulp en perspectief te bieden zolang dat nodig is. De duur van deze oorlog vereist dat we verder kijken dan de korte termijn. Met het transitiedocument bieden we Oekraïense ontheemden langer duidelijkheid en de kans om volwaardig mee te doen. Ik begrijp dat zonder dit document bij het wegvallen van de RTB zo'n 140.000 mensen de asielprocedure instromen, wat veel druk legt op de IND. Maar het document vereist ook een antecedentenonderzoek door de IND. Leggen we daarmee niet alsnog een enorme druk op deze organisatie? Kan de IND dit aan? Mogen we er dan van uitgaan dat die capaciteit niet wordt weggenomen bij de groep van 50.000 asielzoekers die ook nog op hun procedure wacht? Met betrekking tot de opvang krijg ik veel signalen dat gemeenten overlopen en dat de kwaliteit achterblijft. De minister werkt aan een actieplan, maar gemeenten gaan daar pas vanaf oktober wat van merken, terwijl ze in de zomer een piek verwachten. Wat mogen gemeenten verwachten van de minister in de periode tot oktober? Wordt de kwaliteit van de opvang expliciet meegenomen in het actieplan? Voorzitter. Een deel van de Oekraïense ontheemden geeft aan hier te willen blijven. Lessen uit het verleden — kijk naar vluchtelingen uit voormalig Joegoslavië — leren ons ook dat veel van hen hier uiteindelijk zullen gaan wonen en werken. Er loopt daarnaast ook nog een toelatingstraject voor de Europese Unie, wat ook gevolgen heeft voor woon-werkverblijf. Laten we daar nu vroeg op inspelen met taallessen en participatie. Zo'n 60% van de Oekraïense ontheemden werkt. Dat is indrukwekkend. Dat laat zien wat mensen kunnen als ze de kans krijgen. Maar veel Oekraïners werken onder hun niveau. We maken te weinig gebruik van hun kennis en ervaring. Het feit dat zij niet of nauwelijks Nederlands spreken, de zorg voor kinderen en een mismatch op de arbeidsmarkt zorgen ervoor dat de participatie achterblijft. Hoe kunnen we die obstakels wegnemen, bijvoorbeeld door elementen van inburgeringsbeleid ook voor deze groep beschikbaar te stellen? Ik ben blij met de uitvoering van de motie van collega Podt over de dual-intentaanpak. We moeten inzetten op participatie die bijdraagt aan verblijf hier én aan wederopbouw. De motie vroeg ook om sectorspecifieke programma's en ondersteuning van ondernemerschap. Is daar al werk van gemaakt en, zo nee, kan de minister toezeggen dit alsnog te doen? Uit onderzoek blijkt dat de mentale gezondheid van de Oekraïense ontheemden steeds verder achteruitgaat. 65% kampt met angst- en depressieklachten en heeft hulp nodig. Met ruime steun van de Kamer is een motie van D66 aangenomen om Oekraïense psychologen aan de slag te krijgen. We krijgen nu signalen dat dat programma wordt afgebouwd. Kan de minister aangeven wat de huidige stand van zaken is? Is hij bereid te kijken naar hoe we dit programma verder doorgang kunnen laten vinden? Voorzitter. Gisteren kwam op de valreep ook nog de brief over het landenbeleid voor Oekraïne. Ik moet zeggen dat ik daar wel wat vraagtekens bij heb, aangezien het ook vooruitloopt op het ambtsbericht dat nog moet komen. Wat als het ambtsbericht dadelijk totaal anders is dan dit landenbericht? Wat gebeurt er dan met de zaken die zijn behandeld? De vraag is ook over welke groep dit nu precies gaat. Wie zijn die 1.000 personen? Graag een uitsplitsing daarvan en een uitleg over waarom zij niet onder de RTB vallen. Er wordt gesproken over de andere EU-landen die hier ook al programma's op hebben, zonder dat die landen genoemd worden. Ik zou graag willen weten welke EU-landen dat zijn en wat hun precieze aanpak is. Is die echt gelijk aan wat wij nu voorstellen? Welke gevolgen heeft dit voor andere Oekraïense ontheemden op het moment dat de RTB afloopt? Dan zag ik nog dat onder andere Kiev als veilig gebied wordt verklaard. In de bronnen die er vervolgens bij zitten, zie ik dat daar enorm veel aanvallen zijn, met drones, raketten en nog meer oorlogstuig die hele woonblokken wegslaan. Hoe kan onder andere Kiev dan veilig worden verklaard? Hoe is de afweging gemaakt dat die gebieden veilig zijn? Wat is nou eigenlijk de grens voor wanneer een gebied wel of niet veilig is? Ik wil graag een uitgebreid antwoord hebben van de minister op de vragen waarom gekozen is voor dit landenbeleid en waar het op is gebaseerd. Dank, voorzitter.

De heer Van Asten (D66): Ik kan pas zeggen of wij iets steunen op het moment dat er daadwerkelijk een voorstel voorligt. We kunnen begrijpen dat Oekraïne hierop zit te wachten, zodat mensen ook aan het front blijven. Ik zie daarbij alleen wel een praktisch obstakel. Hoe wordt nou bepaald of de mensen die hier zijn wel of niet onder die dienstplicht vallen? Zijn zij uitgezonderd daarvan? Vallen zij daarbuiten, om wat voor reden dan ook? Ik zie niet zo snel in hoe wij dat hier mogelijk kunnen maken, maar wellicht weet de minister daar meer over.

De heer Van Asten (D66): Mijn vraag over de IND en het antecedentenonderzoek hoort hierbij, denk ik. De vraag is: kan de IND die 140.000 personen wel door een antecedentenonderzoek halen? Op wat voor termijn kan dat, welke mensen worden daarvoor ingezet en vooral: ten koste van welke capaciteit gaat dat dan? Die 50.000 wachtenden in de asielketen hebben natuurlijk al drie jaar aan hun broek. Dat wordt toch niet langer?

De heer Van Asten (D66): Dan had ik nog één andere vraag over het actieplan. Dat zou in oktober ingaan, begreep ik, maar de minister zei volgens mij dat dat niet zo was. Ik ben toch eigenlijk wel …

De heer Van Asten (D66): Ik heb meerdere vragen nog, maar laat ik dan even ingaan op de zin: "Met het einde van de winter zijn de ernstigste gevolgen voor de humanitaire omstandigheden op dit vlak verzacht." Betekent dit dan dat humanitaire omstandigheden een factor zijn bij het wel of niet terugsturen van mensen naar een binnenlands beschermingsalternatief? En wat betekent het dan als vanaf oktober of november de energiecentrales van Oekraïne weer worden gebombardeerd? Valt die grond dan weg? Betekent dat dan dat die regio's weer van kleur verschieten volgens dit landenbeleid?

De heer Van Asten (D66): Die zorgvuldigheid geef ik de minister natuurlijk graag, maar ik kan hem niet helemaal begrijpen. Ik zie hoe dit nu uitpakt, even los van de massale aanval op Kiev van vannacht. Dat is niet alleen vannacht gebeurd. De afgelopen maanden zijn er continu luchtaanvallen op Kiev en vele andere steden geweest. Laten we even inzoomen op Kiev. Zo'n gebied als Kiev ligt dan voor als een binnenlands beschermingsalternatief. Dan vraag ik me af hoe dat op basis van openbare bronnen … Ik heb ze doorgekeken. Het zijn hele handige kaarten waarin je tragisch genoeg ziet hoeveel aanvallen er hebben plaatsgevonden en met welk oorlogstuig dat is gebeurd. Hoe kan het dan voorkomen dat Kiev en de omgeving van Kiev hier worden genoemd als binnenlands beschermingsalternatief? Als je die twee naast elkaar legt, kan ik dat simpelweg niet rijmen. Dan ga ik verder kijken hoe het landenbeleid eruitziet. Er staan opmerkingen in als: de winter is voorbij, dus het valt allemaal wel mee. Dan blijf ik wel met heel veel vraagtekens zitten.

De heer Van Asten (D66): Daar ga ik zeker mijn best voor doen. Dan nog de vraag aan de minister om iets meer in te gaan op het binnenlands beschermingsalternatief. Hoe wordt dat nu samengesteld? Dat betekent dat je iemand die is afgewezen, kunt terugsturen, waar hij in Oekraïne ook vandaan komt, omdat er dus een binnenlands beschermingsalternatief is. Dan wordt Oekraïne opgedeeld in drie types. Kiev valt onder de meest veilige categorie, terwijl we in de openbare bronnen zien dat Kiev dat niet is. Excuus, dit was geen anderhalve zin.

De heer Van Asten (D66): Nog een korte beschouwing hierover. Allereerst zou ik graag toch wat meer willen weten over die EU-landen. De minister zegt: ik heb dat nou in de Brusselse wandelgangen gehoord, maar ik kan er niet op ingaan. Maar als het officieel beleid is van landen om ook een deel van Oekraïne veilig te verklaren, met welke woorden dan ook, dan moet dat toch openbare informatie zijn? Ik snap dus even niet wat het antwoord van de minister daarop is. Ik vind het ook nogal cru. We hebben nu eigenlijk twee typen mensen uit Oekraïne hier in Nederland: mensen die onder de RTB vallen en Oekraïners die de botte pech hadden om al in de EU te verblijven op het moment dat die fatale datum verstreek. Daarvoor moet nu een beslissing op asiel worden genomen. Dat snap ik ook. Die mensen hebben daar recht op. Maar nu wordt er een landenbeleid voorgesteld. Een groot onderdeel daarvan zijn die binnenlandse beschermingsalternatieven. Daarin worden onder andere — ik noem het nog een keer — de regio en de stad Kiev neergezet. In de stad Kiev waren afgelopen januari nog een half miljoen mensen op de vlucht voor de vrieskou van min 20, terwijl de elektriciteitsinfrastructuur continu werd aangevallen. Als ik kijk naar artikel 15c, denk ik: er zou voldoende beschermingsmacht moeten zijn voor die aanvallen die door de agressor zijn bedoeld om de burgerbevolking te terroriseren. Ik snap dus niet dat in dit landenbeleid wel een opmerking wordt gemaakt over die winter en dus over die aanvallen, maar dat daarbij wordt gezegd: de winter is voorbij, dus het probleem is voorbij. Er komt altijd weer een nieuwe winter. Zolang de Russen niet ophouden, zullen ze zich daar weer volop op storten en krijgen we dit dadelijk weer. Ik snap dus niet hoe dit landenbeleid hier gedienstig aan kan zijn om beslissingen te nemen. Zonder dit landenbeleid zou ook een beslissing kunnen worden genomen, namelijk de verklaring dat het land niet veilig is om mensen naar terug te sturen, lijkt mij dan. Dus ik snap dit niet. Ik zou daar graag nog veel meer over willen weten. Ik vraag me ook serieus af: welk signaal geven we nu eigenlijk af naar de buitenwereld?

De heer Van Asten (D66): Ik zelf twee toezeggingen genoteerd. Allereerst zou de minister in de brief in Q3 terugkomen op de EU-landen. Eerder werd ook gezegd dat er in Q3 meer info zou komen over het vervolg van de motie-Podt over de dual-intentaanpak, de sectorspecifieke programma's en ondersteuning van ondernemerschap.