M.P. Hoogeveen

BHO

De heer Hoogeveen (JA21): Dank, voorzitter. We genieten deze begroting nog na van de relikwieën van het kabinet-Schoof. We gaan uiteraard met plezier een D66-minister bevragen over de verantwoording van de PVV-bezuinigingen. Zoals bekend onderschrijft mijn fractie die bezuinigingen. Wat JA21 betreft moeten we het klassieke model van ontwikkelingshulp gaan uitfaseren. Onlangs werd in een reportage in EW-magazine over Sierra Leone goed opgetekend dat hypocrisie en opportunisme daar in de hand worden gespeeld. Hele samenlevingen en economieën zijn scheefgegroeid door onze goedbedoelde geldinjecties. Volgens Saidu Dumbuya, docent geschiedenis op een middelbare school in de hoofdstad Freetown, zijn — ik citeer — "niet klimaatverandering of te weinig ontwikkelingshulp maar graaiende bestuurders de oorzaak van de aanhoudende armoede in Sierra Leone". De critici en hervormers die er zijn, worden ingekapseld in het systeem. Klokkenluiders krijgen geld om hun mond te houden. Hij besluit met de woorden "hebzucht is een wereldwijd probleem". Ik maak van deze gelegenheid maar meteen gebruik om te vragen hoe het kabinet invulling wil geven aan de gisteren aangenomen motie van Diederik van Dijk over het korten van ontwikkelingshulp aan een land als Sierra Leone, dat niet meewerkt aan de bestrijding van internationale drugscriminaliteit. Mijn inleiding raakt een cruciaal probleem van ontwikkelingssamenwerking: verantwoording. De minister schrijft het zelf ook al: het ministerie zet subsidies in om onder meer via maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen BHO-beleidsdoelen te halen. Maar die subsidies kenmerken zich door een beperkte sturingsmogelijkheid en niet-afdwingbaarheid. Een concreet voorbeeld van hoe het wél moet, zien we in de beweging in de zogenaamde combinatielanden. Daar probeert Nederland hulp en handel te combineren. Niet eindeloos geld overmaken via de klassieke hulpkanalen, maar werken aan marktontwikkeling, investeringen en lokale werkgelegenheid, en dus ook aan kansen voor Nederlandse bedrijven. In het jaarverslag wordt gewezen op combitracks in onder meer Kenia, Zuid-Afrika, Vietnam en Nigeria. Daar zijn inmiddels honderden Nederlandse bedrijven bij betrokken. Het gaat om sectoren als agrologistiek, tuinbouw en zonne-energie. Dat is wat JA21 betreft veel meer de richting: landen helpen om economisch zelfstandiger te worden, met wederzijds belang. Als ik spreek over het uitfaseren van het klassieke model, bedoel ik dus ook het minder van die subsidie afhankelijk zijn en meer handel en investeringen en harde verantwoording. Tegen die achtergrond kijken wij met belangstelling naar de verbetering van die verantwoordingssystematiek. De minister laat de indicatorentabel vervallen om meer ruimte te maken voor toelichting, duiding en middellangetermijnresultaten. Op zich begrijp ik die beweging, want ontwikkelingshulp vindt vaak plaats in complexe omstandigheden, waar niet elk resultaat zich laat vangen in één jaarlijkse indicator.

De heer Hoogeveen (JA21): Dit zijn concrete voorbeelden, waar je per casus naar kunt kijken. Als het over Sudan gaat, zal dat meer richting humanitaire hulp gaan. Wij zijn niet per se tegen humanitaire hulp. Wij zijn ook niet tegen de bezuinigingen op de vaccinaties, zoals je in de Verenigde Staten hebt gezien vanuit USAID. Wat JA21 betreft kijken we daar kritisch naar. Ik probeer met mijn betoog te zeggen dat we in het jaarverslag van de minister zien dat daar al keuzes zijn gemaakt. Dat zijn keuzes waar wij als JA21 ook achter staan, juist door meer in te zetten op handel en minder in te zetten op eenzijdige subsidiestromen, waardoor je een betere wederkerigheid creëert.

De heer Hoogeveen (JA21): Ik denk dat het verschil is dat wij keuzes maken. Je ziet dat er vanuit de vorige begroting forse bezuinigingen zijn gedaan op de BHO-begroting. Je ziet dan dus ook dat dat scherpere keuzes inhoudt. Dat betekent niet dat je alles afbouwt. Als je bijvoorbeeld onze doorrekening van de afgelopen campagne bekijkt, dan zie je dat wij humanitaire hulp gewoon overeind hebben gehouden. Los van de humanitaire hulp, de gelden en de keuzes die daarbij worden gemaakt, zien we wel degelijk ook ... Ik kan op allerlei individuele projecten ingaan, maar ons principe is in ieder geval om scherpere keuzes te maken en ervoor te zorgen dat dat uiteindelijk meer uitmondt, dus los van de humanitaire hulp, in wederzijdse afhankelijkheid en ontwikkeling van marktprincipes.

De heer Hoogeveen (JA21): Ik zie geen inconsistentie, omdat wij niet zeggen: we moeten van ontwikkelingshulp af. Nee, we moeten af van het klassieke model. Het voorbeeld dat mevrouw Kröger nu net geeft, vind ik een uitstekend voorbeeld. Neem onderwijs. We hadden onlangs in de Tweede Kamer ook een sessie met hulporganisaties uit de Sahel en die zeiden dat het uiteindelijk heel goed werkt als je gaat kijken vanuit ontwikkelingsbudgetten hoe je bijvoorbeeld de lokale bedrijven, die werknemers in dienst hebben, kan aanmoedigen om on the job beter onderwijs te geven. Daarmee ben je dus effectief bezig met iedere euro uitgeven, bijvoorbeeld zorgen dat een bedrijf zich meer ontwikkelt, dat er een multipliereffect ontstaat en dat personeel beter geschoold is. Dat is een andere manier van ernaar kijken, dus meer richting bedrijvigheid en minder geld storten aan hulporganisaties en hun een vrije kaart geven om projecten op te zetten vanuit de subsidiegelden.

De heer Hoogeveen (JA21): Even kijken, waar was ik? Op zichzelf begrijpen we dus de afweging, want, nogmaals, zoals ik net al zei, ontwikkelingshulp vindt vaak plaats in complexe omstandigheden waar niet elk resultaat zich laat vangen in één indicator. Voor mijn fractie is het dus vooral belangrijk dat de Kamer straks niet alleen beter kan lezen wat er goed is gegaan, maar ook kan zien waar doelen bijvoorbeeld niet zijn gehaald, waar risico's zich hebben voorgedaan en welke consequenties daaraan zijn verbonden. Anders kan het gebeuren dat we situaties zien zoals in Sierra Leone, die onbedoeld langer in stand worden gehouden. In plaats daarvan is het belangrijk dat de transitie van hulp naar handel wordt versneld. Er bestaan al controles op fraude en corruptie en er zijn mogelijkheden om betalingen stop te zetten of middelen terug te vorderen, maar voor de Kamer moet het ook zichtbaar zijn wanneer tegenvallende resultaten, uitvoeringsproblemen of misbruik daadwerkelijk leiden tot verlaging, beëindiging of niet-verlenging van financiering. Daarom heb ik nog de volgende vraag aan de minister. Hoe voorkomt de minister dat de nieuwe narratieve verantwoording selectief wordt? Zullen in het nieuwe format per beleidsartikel niet alleen bereikte resultaten, maar ook standaardtegenvallers, beperking en risico's worden benoemd? Is de minister bereid om in het jaarverslag in aanvulling op het overzicht aan fraudezaken een overzicht op te nemen van subsidies die wegens onvoldoende resultaat of ernstige uitvoeringsproblemen zijn verlaagd, beëindigd of niet verlengd, inclusief het financiële verslag? Daar houd ik het bij, voorzitter. Ik wil nog even aangeven dat ik straks door moet naar een ander debat, Financiën. We luisteren uiteraard wel met de antwoorden mee.

De heer Hoogeveen (JA21): Ik vind het een positief punt in de bijdrage van de heer Lohman dat hij net als JA21 de combitracks heeft aangekaart. Dat is juist een succes, waarbij je ontwikkelingshulp en handel combineert in verschillende landen. Je ziet dat Nederland daar ook weer bedrijvigheid uit kan halen. Maar erkent de heer Lohman ook dat dit juist laat zien dat je ook met een wat beperktere omvang van de gelden die naar ontwikkelingshulp gaan, juist heel veel voor elkaar kan krijgen en dat extra geld dus niet altijd nodig is?