M.P. Hoogeveen

Financiële markten

De heer Hoogeveen (JA21): Dank, voorzitter. Vlak voor de financiële crisis in 2007 zei de Citigroup-topman Chuck Prince de beroemde woorden: zodra de muziek stopt, wordt liquiditeit een probleem, maar zolang de muziek speelt, blijven we dansen. Die les blijft actueel. De risico's die niemand goed zag aankomen, werden uiteindelijk door iedereen opgehoest. De financiële sector is gelukkig weerbaarder geworden, maar het Financieel Stabiliteitscomité waarschuwt: de markten ogen nog rustig, maar onderliggende risico's nemen toe. Juist dan is waakzaamheid nodig. Dat zien we nadrukkelijk bij de investeringen in kunstmatige intelligentie. AI kan een enorme bron zijn van productiviteit, innovatie en economische groei. Daar ziet de regering deze week, lazen we, ook kansen in. Maar bij grote technologische doorbraken zien we historisch vaak ook hetzelfde patroon: euforie, hoge verwachtingen over investeringen, stijgende waarderingen en uiteindelijk de harde realiteit van een correctie. Het CPB waarschuwt in de Risicorapportage financiële markten dat grote AI-investeringen steeds vaker worden gefinancierd via complexe schuldconstructies, private credit en financiering buiten de balans. Ook de BIS, de bank der centrale banken, waarschuwt dat die AI-boom naast kansen risico's voor financiële stabiliteit met zich meebrengt en dat het zicht op risico's, hefboomwerking, liquiditeit en verwevenheid met onze banken, pensioenfondsen en verzekeraars nog beperkt is. Heeft de minister samen met DNB en de AFM voldoende zicht op de blootstelling van Nederlandse banken, pensioenfondsen, verzekeraars en beleggingsinstellingen aan AI-gerelateerde waarderingen en schuldconstructies? Ziet de minister erop toe dat risico's in private credit transparant genoeg zijn om marktdiscipline te laten werken en dat verliezen bij tegenvallende investeringen niet alsnog via achterdeuren bij het publieke domein belanden? Voorzitter. Dan de spaarmarkt. In de Kamerbrief over de spaarmarkt wordt terecht geconcludeerd dat directe regulering van spaarrentes onwenselijk is. De overheid moet ten slotte niet op de stoel van banken gaan zitten en spaarrentes vaststellen; dat raakt aan concurrentie en diversiteit van de spaarmarkt. Maar daarmee is het probleem niet weg. De ACM constateert dat de Nederlandse spaarmarkt sterk geconcentreerd is. Een paar grote banken beheren het merendeel van de klanten, terwijl kleinere en buitenlandse banken door de lage overstapbereidheid van consumenten nauwelijks concurrentiedruk kunnen uitoefenen. Ook wordt erop gewezen dat spaarrentes voor consumenten relatief laag zijn en bijvoorbeeld de leningen voor mkb'ers relatief duur. De vraag is dus hoe we meer marktdynamiek krijgen. Kan de minister aangeven hoe hij die concurrentiedruk concreet wil vergroten? En hoe staat het met de Europese inzet op de IBAN-portabiliteit en dataportabiliteit? Echte concurrentie ontstaat niet doordat de overheid de rente vaststelt, maar doordat de overstapdrempels omlaaggaan, transparantie toeneemt en consumenten makkelijker kunnen bewegen binnen het Europese spaardomein.

De heer Hoogeveen (JA21): Dat vind ik een positieve ontwikkeling. Dat is precies wat ik in mijn bijdrage ook zeg. We moeten er juist in Europa naar streven dat Nederlandse spaarders … We zijn een spaarzaam volk. We zeggen constant dat we te veel spaargeld hebben. Maar het is dubbel erg: we hebben ook nog eens te veel spaargeld tegen te lage rentes. Het zou juist toegankelijker en makkelijker moeten zijn om over te stappen naar buitenlandse banken en investeerders om ervoor te zorgen dat de concurrentiedruk toeneemt op de grote Nederlandse banken, die over het algemeen vrij lage rentes rekenen, om daarmee competitiever in de markt te zijn en er uiteindelijk voor te zorgen dat dat voor de Nederlandse spaarders ook een aantrekkelijkere markt wordt.

De heer Hoogeveen (JA21): Op zich kijken wij positief naar ontwikkelingen van de bankenunie, ook omdat die in verhouding staat tot een sterke kapitaalmarktunie. Wij kijken wel wat kritisch naar de EDIS-component, het Europese depositogarantiestelsel. Daar zitten nog heel veel haken en ogen aan en daar hebben we nog heel veel vraagtekens bij. Je moet natuurlijk voorkomen dat je dan banken in — laat ik het gewoon zeggen — Zuid-Europese landen hebt die wat minder goed in hun kapitaalbuffer zitten, wat hoger in hun risicoprofiel, en dat die uiteindelijk via de garantie van de Nederlandse belastingbetaler gebruik kunnen maken van het depositogarantiestelsel. We hebben nu een depositogarantiestelsel per lidstaat. Dat werkt op dit moment afdoende, behalve dat het wat omslachtig is dat je als Nederlandse spaarder uiteindelijk in Spanje je spaargeld moet gaan opeisen, maar dat is ook een laatste redmiddel. Om dat pan-Europees te regelen, daar kijken we wel kritisch naar.

De heer Hoogeveen (JA21): Voorzitter. Tot slot de internationale positie van de euro. DNB laat zien dat de dollar als reservemunt terrein verliest. De euro vult dat gat nauwelijks op. Centrale banken spreiden wel, maar kiezen niet massaal voor de euro. Uit Brussel en, opmerkelijk genoeg, ook uit Frankfurt klinkt dan al snel de reflex: we hebben een European safe asset nodig. JA21 vindt dat compleet de verkeerde conclusie. De status van een reservemunt dwing je niet af met een gemeenschappelijk schuldpapier. Vertrouwen moet je verdienen met gezonde overheidsfinanciën, een diepe kapitaalmarkt en economische groei. Hoe ziet de minister de huidige internationale rol van de euro voor zich en hoe wil hij die rol gaan vergroten, zonder mee te gaan in het idee dat daar een European safe asset voor nodig is? Dank u wel.

De heer Hoogeveen (JA21): Ik vond het een interessant punt dat de heer Van Dijck maakte. Onze banken hebben inderdaad hoge kapitaalbuffers, terwijl dat niet per se het risicodragende kapitaal is. Dat verschuift inderdaad steeds meer naar die privatecreditmarkten. Ik zeg niet meteen dat dat soort stringente eisen moeten worden toegepast, maar ik zou wel willen vragen — dat vroeg ik ook aan de minister — om samen met DNB en de AFM echt in kaart te brengen waar de kwetsbaarheden zitten en waar we op kunnen anticiperen. Dat moeten we eigenlijk in kaart brengen.

De heer Hoogeveen (JA21): Ik vind de digitale euro een oplossing die op zoek is naar een probleem. Een digitale euro … Als jij aan de gemiddelde man op straat vraagt "Wilt u een digitale euro?", dan zegt diegene "Ja, die heb ik al." Dat is dan via Wero of iDEAL, hoe je het ook wil noemen. Ik denk dat de digitale euro uiteindelijk ook marktinnovaties tegenhoudt. Ik ben zelf in het Europees Parlement rapporteur geweest op de instant payments directive. Dat laat al zien dat er een enorme dynamiek in de Europese markt op gang is om die European payment initiatives bij elkaar te brengen en echt een Europees marktgedreven alternatief te vormen voor de Visa's en Mastercards van deze wereld. Zo'n digitale euro werkt dan weer marktverstorend. Dat is uiteindelijk een heel infrastructureel project dat je opzet vanuit een soort publiek gefinancierd instituut. Wij zien daar weinig heil in en zien dat daarin vooral een rol is weggelegd voor private partijen om dat uit te rollen.

De heer Hoogeveen (JA21): Dank voor het antwoord. Als ik het goed begrijp, zegt de minister: DNB doet nu een onderzoek en kijkt ook specifiek naar de exposure van pensioenfondsen, verzekeraars et cetera om ervoor te zorgen dat die in beeld is, en zodat ook in kaart komt welke kettingreacties mogelijk zijn in het geval van een grote correctie, waarvan eigenlijk iedereen wel zegt dat de vraag niet is of die komt, maar wanneer die komt.

De heer Hoogeveen (JA21): Kan ik dat dan zien als een toezegging?

De heer Hoogeveen (JA21): Dank voor het antwoord ten aanzien van de IBAN-portabiliteit en het gebrek aan open finance dat we in Europa kennen. De minister zei: voor IBAN-portabiliteit krijg ik weinig bijval. Ik weet hoe archaïsch in sommige ogenschijnlijk moderne landen het bankenstelsel nog is. Ook FIDA ligt volgens mij op zijn gat. Kan de minister aangeven of hij toch ergens in Europees verband mogelijkheden ziet om met bereidwillige gelijkgestemde landen — we hebben het voorbeeld van E6; dat vind ik uitstekend — die hier ook wat pragmatischer in zitten, een stap vooruit te zetten?

De heer Hoogeveen (JA21): Dan speel ik toch even advocaat van de duivel. Er wordt dan gezegd: de aantrekkelijkheid van de dollar is dat de U.S. Treasury daarachter zit en wij hebben dus geen Europese Treasury. Hoe kijkt de minister naar dat argument wanneer dat wordt opgebracht in Europees verband? Ik neem aan dat dat wordt opgebracht door … Ik zal het geen "politieke tegenstanders" noemen.

De heer Hoogeveen (JA21): Voorzitter, dank. Ik heb geen aanvullende vragen. Ik kan natuurlijk het compliment van de collega van D66 niet aan mij voorbij laten gaan. Wij proberen zo veel mogelijk focus te houden op het vergroten van ons verdienvermogen. Als daar Europese samenwerking voor nodig is, dan schuwen wij die niet. Het is ook fijn om te zien dat D66 naar ons toe groeit als we kijken naar het coalitieakkoord: een effectievere Europese begroting en geen eurobonds. Uiteindelijk groeien we allemaal naar elkaar toe voor het Nederlandse belang. Ik wilde nog één opmerking plaatsen richting de minister. Hij heeft aangegeven zaken op het gebied van betalingen en sparen in een soort E6-verband te gaan uitzetten. Veel dank daarvoor. Ik zie graag tegemoet hoe de verhoudingen op Europees niveau liggen.

De heer Hoogeveen (JA21): Ik had nog de toezegging om in E6-verband FIDA en IBAN-portabiliteit te agenderen en de Kamer daarover te informeren.