Jesse Klaver

de Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Klaver (PRO): Ik wil nog heel even stilstaan bij gendergelijkheid. We dalen op de ranglijst. Volgens mij delen we hier allemaal grote zorgen daarover en vinden we allemaal dat we daarin stappen hebben te zetten. Die zorgen werden gisteren weer groter toen in het debat bleek dat er partijen zijn die, als zij zaken doen met het kabinet, dan eigenlijk willen tornen aan het recht dat we hier in Nederland in al die jaren zorgvuldig hebben opgebouwd. Kan ik ervan op aan dat dit kabinet op dat punt niet gaat bewegen?

De heer Klaver (PRO): Dank u wel.

De heer Klaver (PRO): De afgelopen weken is er gestaakt in het land. De mensen in de havens en bij het ov legden het werk neer en dat deden ze niet zomaar. Ze maken zich grote zorgen. Ze zien dat het leven voor gewone mensen steeds duurder wordt en dat de rechten die mensen hebben opgebouwd, worden afgebroken. Dit kabinet verhoogt in de komende jaren met 8 miljard de lasten voor mensen die werken en met 0 euro die voor de allerrijksten, voor miljonairs. Op dat vlak gebeurt helemaal niks. Er wordt ook — dat hakt er helemaal in — gewoon keihard bezuinigd op de sociale zekerheid, op de WIA en de WW. Er staat nog steeds een bezuiniging in de boeken. Ik heb eigenlijk een hele simpele vraag, ook om ervoor te zorgen dat de vakbonden in staat worden gesteld om te onderhandelen over een sociaal akkoord: is het kabinet bereid om die bezuiniging uit de boeken te halen?

De heer Klaver (PRO): 2027.

De heer Klaver (PRO): Dit antwoord heeft de minister-president nu al op verschillende manieren gegeven, net als de coalitiepartijen. Hij lijkt niet te snappen hoe problematisch dat antwoord eigenlijk is. Hij doet namelijk alsof dat geld van de WW en de WIA, de verzekeringen voor als je ziek wordt of werkloos raakt, van de politiek is. Dat geld is niet van ons hier. Dat is opgebracht door al die werkende mensen in Nederland. Zij hebben een deel van hun loon ingeleverd om premie te betalen, zodat ze verzekerd zijn tegen pech als het misgaat. We kunnen allemaal pech hebben in het leven. Het kabinet wilde daar eerst 6 miljard euro uithalen. Nu zeggen ze: weet je wat, we beperken het tot 3 miljard en nu moet je blij zijn. Ik ben nog helemaal niemand tegengekomen die daar blij mee is. De vakbonden, en wij ook, zeggen: haal die bezuiniging nou van tafel, want dan kunnen we echt een inhoudelijk gesprek hebben over de WIA, over hoe we die kunnen hervormen en over hoe we zorgen dat minder mensen uitvallen in dit land. De bezuinigingen die daar blijven staan, zorgen er niet voor dat er minder mensen ziek worden. Die zorgen ervoor dat uitkeringen omlaaggaan, mensen minder lang in een uitkering kunnen zitten of het moeilijker wordt om in een uitkering terecht te komen waar mensen zelf voor hebben betaald. Er gaan daardoor niet minder mensen ziek worden in dit land. Mijn oproep is dus echt: alsjeblieft, haal dit eruit, zodat de weg open is voor gesprekken.

De heer Klaver (PRO): Tot slot. Ik snap de vakbonden heel goed. Die zeggen namelijk: als wij nu gaan praten met het kabinet, maar we moeten wel die 3 miljard euro aan bezuinigingen opleveren, dan is er helemaal geen inhoudelijk gesprek, maar worden we gewoon gedwongen om daar te komen. We kennen allemaal deze minister van Financiën. Hij zal straks eisen dat die bezuinigingen er ook staan. Als het niet lukt om tot alternatieven te komen voor hoe iets eruitziet, gaat er toch gewoon bezuinigd worden. Daarom zegt de fractie van PRO ook: no way. Als je dat inhoudelijke gesprek wil, ook met ons, en als je hervormingen wil op die WIA met ons, kan dat, maar dan moeten die bezuinigingen van tafel. De minister-president zegt hier bijna zelfvoldaan: we hebben zo veel gedaan, het is zo fantastisch, waarom zien jullie dat niet? Nou, omdat de mensen in dit land het niet zien, omdat de stakers in de Rotterdamse haven het niet zien, omdat de buschauffeurs bij de HTM het niet zien, omdat ze zeggen: je wilde 6 miljard pakken, nu pak je 3 miljard. Dat gaan we gewoon niet accepteren. Dus nogmaals, als je echt wil dat we dit land vooruithelpen en dat er een inhoudelijk gesprek komt, stop dan met de fixatie op geld afpakken van mensen waar ze zelf voor hebben gespaard.

De heer Klaver (PRO): De heer Jetten, de premier, lijkt zich niet te realiseren dat de vakbonden dit bod van het kabinet hebben afgewezen. Het kabinet heeft een zelfbenoemd "liefdesbriefje" geschreven. Volgens mij is het een unicum dat een kabinet dat doet. De bonden hebben gewoon gezegd: dit gaan we niet doen. Het is bijna opgevat als een belediging. Hij zegt: kom maar aan tafel en ga maar praten. PRO staat pal achter de vakbeweging. Wij staan naast alle stakers in Nederland, die hebben gezegd: tot hier en niet verder. Op dit punt hebben wij een probleem. Hier heeft de premier een probleem met PRO, want dit gaan we niet accepteren. Als u echt zegt dat dit moet blijven staan, dan kiest u een onbegaanbare route. Ik vraag het u nogmaals. Het is helemaal aan u, maar deze bezuinigingen moeten van tafel. Daarmee opent u niet alleen de weg hier in het parlement om met PRO te werken en om een stabiele meerderheid te hebben voor verschillende begrotingen, maar ook de weg naar de vakbonden die bereid zijn om te gaan praten over de toekomst van de WIA. Wees nou zo verstandig om deze uitgestoken hand aan te pakken, want dit gaat u zo veel meer opleveren dan halsstarrig vasthouden aan een bezuiniging op gewone mensen in Nederland.

De heer Klaver (PRO): Als het zo is dat we niet op dat bedrag uit hoeven komen — misschien komen we hier tot elkaar — waarom moet het dan in de boeken blijven staan? Waarom moet het in de boeken blijven staan en kan je niet zeggen: wij vertrouwen sociale partners; wij vertrouwen erop dat als jullie gaan praten, we een betere WIA krijgen, er minder mensen ziek worden en het ook nog weleens geld zou kunnen opleveren? Als u dus echt meent dat het geen geld hoeft op te leveren, haal het dan uit de boeken.

De heer Klaver (PRO): Ik wil ook dat gesprek voeren met u, hoor. Ik zag dat de heer Jetten zichzelf eigenlijk corrigeerde en zei: dat wil ik niet. Dat zou ik nooit tegen de voorzitter durven zeggen. Maar als het over dit punt gaat, denk ik echt dat hier een fout wordt gemaakt, ook in de verwijzing naar de jaren van wederopbouw. Juist in de jaren van wederopbouw droegen werkgevers en werknemers samen de lasten. Zij waren allebei bereid om iets in te leveren en snapten dat dat moest om dit land vooruit te helpen. Nu wordt dat alleen maar gevraagd van werkende mensen: 8 miljard lastenverhoging, omdat de belastingen op werk omhooggaan, en 3 miljard bezuinigen op een verzekering waar mensen zelf voor hebben betaald. U geeft hier hoog op over alle sociale partners waarmee u spreekt, die zeggen: laten we stoppen met dit rondje en laten we aan tafel gaan. Maar zij hebben uw bod afgewezen en gezegd: we komen niet aan tafel. Meneer Jetten, op deze manier gaat het niet lukken. Dat zou eeuwig, eeuwig zonde zijn. Ik wil u nogmaals meegeven dat de fractie van PRO op dit punt niet gaat bewegen.

De heer Klaver (PRO): Er is niks zo fijn als een hoopvolle minister. Voorzitter, dank. Dank voor de leiding die u heeft gegeven aan dit debat. Dank aan de collega's. Het blijft altijd een van de mooiste debatten van het jaar, waarin alle onderwerpen voorbijkomen en waarin we proberen met elkaar verder te komen. Ik moet constateren dat dat nog niet echt is gelukt en dat we nog wel een beetje vastzitten in de eerste versnelling. Ik heb ook een beetje een groundhogidee. Iedere keer komt het kabinet met: we hebben een heel goed aanbod en we willen graag met jullie praten, dus willen jullie dan ook praten? Dan zegt de oppositie: ja, wij willen ook praten. Dan vragen we aan de minister-president: kunt u dan een keuze maken? En dan blijft het stil en de keuze blijft uit. En voordat je het weet zitten we straks weer met z'n allen in gesprekken, zoals we dat de afgelopen weken ook hebben gedaan, maar ik ben heel erg bang dat dit kabinet daarmee verder het moeras inrijdt. Ik denk dat dat gewoon niet verstandig is voor Nederland. Ik hoop heel erg dat het kabinet, als we terugkijken op deze APB, zich realiseert dat niet alle wensen met elkaar te verenigen zijn. Daarom is het belangrijk om te kiezen. Er wordt gesproken over kiezen voor links of voor rechts, maar ik zou het veel inhoudelijker willen duiden. Ik denk dat het belangrijk is om te zien dat grote veranderingen rond box 3 — het ging net over 15 miljard, maar er zijn ook varianten van 20 miljard — ongelofelijk veel geld kosten. Dat geld kunnen we dan niet gebruiken om bezuinigingen op de sociale zekerheid te voorkomen. Dat geld kunnen we dan niet gebruiken om de lasten op arbeid te verlagen, zodat werknemers minder belasting betalen in plaats van meer. Ligt hieronder een keuze voor de richting van dit land? Het is belangrijk dat het kabinet die keuze echt zelf maakt. Ik denk nog steeds te zien dat er een groot verschil zit binnen de coalitie. Daar kun je heel trots op zijn. Je kunt zeggen dat dit mooi is en dat dit een nieuwe politiek is, waarbij we het gewoon niet over alles eens zijn. Maar inmiddels begint dit ook een belemmering te worden om echt te kunnen regeren. Ik heb ook wel wat lichtpuntjes gezien. Daar zie ik misschien wel een impliciete keuze in, bijvoorbeeld op het punt van de Spreidingswet. Er is naar voren gebracht dat die eigenlijk van tafel zou moeten. Ik heb van de minister-president gehoord dat dat niet gaat gebeuren en dat er ook geen afzwakkingen van de wet zullen komen. Ik vraag de minister-president of hij dit in tweede termijn kan bevestigen. Het tweede lichtpuntje betreft het stikstofdossier. Daarover is gezegd dat er geen sprake kan zijn van het afzwakken van de afspraken die er liggen en dat, als provincies een keer net een andere keuze maken, er dan alternatieve maatregelen genomen zullen moeten worden. Ook op dit punt krijg ik graag een bevestiging van de minister-president. We hebben het even gehad over de inperking van het recht op abortus. Ik had me voorbereid op een lang interruptiedebat, maar het was waarschijnlijk het kortste interruptiedebat in dit debat. Daarover zei de minister-president: nee, we gaan er niet mee instemmen dat er een verdere inperking van dit recht plaatsvindt. Ook daarover zou ik de minister-president graag nog eens duidelijk willen horen. Als hij daar toch over spreekt, zou ik hem ook graag willen horen over het draagmoederschap. Op dat dossier mag er geen vertraging plaatsvinden. Ik heb ook onderwerpen gehoord waarover PRO en dit kabinet wat verder uit elkaar liggen. Dat betreft onder meer het punt van de bezuinigingen op de sociale zekerheid. Ik wil benadrukken hoe belangrijk het is dat die bezuinigingen helemaal van tafel gaan. Het is ten principale niet aan de politiek om geld te halen uit de werknemersverzekeringen. Dat zijn verzekeringen waarvoor premies zijn betaald door werkenden. Dat geld is van hen en daar moet de politiek afblijven, zeker gelet op het feit dat er niks extra wordt gevraagd van de allerrijkste mensen in onze samenleving. Er wordt niks extra gevraagd van miljonairs en van de grote bedrijven. Op het vlak van vermogen en winst gebeurt er helemaal niks, maar gewone mensen betalen 8 miljard euro meer belasting. Deze twee zaken, de oneerlijkheid in ons belastingstelsel en de bezuinigingen op de sociale zekerheid die er liggen, wegen voor onze fractie zwaar. Als dit kabinet op zoek is naar een stabiele meerderheid in beide Kamers en naar duidelijke afspraken waarmee we het land vooruithelpen, zijn dit echt punten waarvan ik verwacht dat het kabinet in beweging komt. Tot slot dank ik de minister-president voor de beantwoording en dank ik alle bewindspersonen voor het geduld dat zij hebben opgebracht bij het luisteren naar dit debat. We gaan een najaar tegemoet waarin nog heel veel onzekerheid is en waarin nog veel met elkaar gesproken zal moeten worden. Ik kan mijn ongerustheid over dit proces niet onder stoelen of banken steken. Wel wil ik zeggen dat dit de verantwoordelijkheid van dit kabinet is. Dit kabinet heeft gekozen voor een experiment, te weten een minderheidskabinet. Wij hebben gewaarschuwd: pas op, dit wordt een permanente formatie. Dat is waar we nu naar kijken. Ook nu blijft het kabinet doorgaan op de weg die is ingeslagen, zonder heldere keuzes te maken voor de richting van Nederland. Dat is de verantwoordelijkheid van dit kabinet. Ik hoop dat het kabinet erin slaagt om die keuzes te maken. Op het moment dat het dat doet, staan wij klaar, want wij geloven dat dit land zo veel eerlijker kan. Dank u wel.

De heer Klaver (PRO): Ja, voorzitter. Ik wilde het volgende zeggen. Er zijn hier partijen in de Kamer die een strijd voeren tegen ambtenaren en doen alsof er enorm te bezuinigen valt op het apparaat. We weten al jaren dat dit soort bezuinigingen ontzettend moeilijk zijn. We weten hoe de overheid onder druk staat om dit allemaal voor elkaar te krijgen. Nu dient een van de regeringspartijen hier toch nog een extra motie over in. Dit populisme had ik uit een bepaalde hoek van de Kamer echt prima verwacht, maar dat de VVD hierin meegaat … Het CDA ook. Meneer Bontenbal, deze motie hoeft echt niet binnen het motiequotum te passen.

De heer Klaver (PRO): Twee dingen. Allereerst: als je echt wilt bezuinigen op een overheid en minder ambtenaren wilt, zul je taken moeten schrappen. Vooralsnog doet de politiek er alleen maar taken bij. Ten tweede: het is de VVD die al sinds 2010 in kabinetten zit en iedere keer de lasten op werkenden verhoogt. Iedere keer opnieuw. Dat is de keuze die wordt gemaakt. Je kunt andere keuzes maken, inderdaad. Als de overheid minder geld kan uitgeven, is dat prima. Maar het CPB zegt iedere keer: de bezuinigingen die worden ingeboekt, zijn eigenlijk helemaal niet realistisch. Wat ik hier zo ernstig aan vind, is dat er wordt gedaan alsof de overheid makkelijk veel minder geld zou kunnen uitgeven en dat er minder ambtenaren zouden kunnen zijn. We weten iedere keer dat het straks niet gaat gebeuren, omdat er geen echte keuzes worden gemaakt over de taken die eronder liggen. Daarmee organiseer je gewoon het eigen wantrouwen in de overheid. Nogmaals, ik had het van heel veel partijen verwacht, maar van een coalitiepartij, zeker ook van het CDA, absoluut niet.