Jesse Klaver

het eindverslag van de informateur

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik denk dat iedereen in Nederland snapt dat het leven niet gratis is en dat als de overheid keuzes maakt, die moeten worden betaald; dat doe je met z'n allen. En als politici beloven dat je daar niks van gaat voelen, dan klopt dat niet. Maar er zijn nu mensen die denken: verdorie, ik word wel heel hard gepakt. Dat komt doordat ze zien dat de hardwerkende mensen in Nederland de rekening betalen, terwijl de allerrijksten, de multimiljonairs, worden ontzien. Er wordt met een paar maatwerkregelingen wel wat gedaan voor de mensen die het allerallerkwetsbaarst zijn, maar al die middengroepen gaan dus gewoon weer de rekening betalen. Het goede nieuws voor die mensen is dat de heer Jetten met zijn kabinet geen meerderheid heeft. Die meerderheid moet hier uit het parlement komen en wij gaan er alles doen om die plannen de komende tijd aan te passen, dus daar komen we nog uitgebreid over te spreken. Dit is namelijk een minderheidskabinet dat op zoek moet naar meerderheden hier in het parlement. Het ging al even over de AOW-leeftijd. Daar wil ik ook bij stilstaan. Ik begrijp het standpunt van D66, dat zegt: we willen dat die leeftijd sneller omhooggaat. Wij willen dat niet; wij vinden dat onverstandig. Maar er is een pensioenakkoord gesloten. Ook mijn partij was daarbij; ik was daar zelf bij. We hebben daarbij afspraken gemaakt over die AOW-leeftijd. Het was een totaalpakket. Maar nu stelt deze coalitie eenzijdig voor om daarvan af te stappen. Wat is daarmee het signaal naar ons als oppositie? Je zegt: "We willen graag met jullie akkoorden sluiten. Dat is hartstikke goed, maar over een paar jaar gaan we het gewoon weer eenzijdig aanpassen." Welk signaal geeft u hiermee af aan ons?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): We hadden al een afspraak. We hadden al een afspraak, of we hebben een afspraak, over de AOW-leeftijd. We hebben met elkaar afgesproken dat die omhoog mag, maar niet voor de volle mep, en dat mensen wat langer gaan werken voor ieder jaar dat ze langer leven, maar ook iets meer van hun pensioen kunnen genieten. Die afspraak is verdorie al gemaakt. Nu zegt u: ik ben bereid om daar opnieuw afspraken over te maken. Snapt u niet dat juist uw antwoord bijna een belediging is voor al die andere mensen hier in de Kamer die dit pensioenakkoord hebben gesteund? We hebben al een afspraak. U zegt: wij stappen daarvan af, maar ik ben bereid om daar dan over te praten. Het zou u sieren, als toekomstig premier van dit kabinet, als u zou zeggen: "Eigenlijk hebben we hier een fout gemaakt. Dit is een valse start voor mijn kabinet. Deze maatregel trekken we terug. Dit moeten we niet op deze manier doen." Bent u daartoe bereid?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Meneer Jetten, u ontkent hier dat er al een afspraak is. U ontkent hier dat we een afspraak hebben gemaakt over wat er gaat gebeuren met de AOW-leeftijd. Die afspraak is er. Het kabinet stapt daar eenzijdig van af. U boekt daar geld voor in. Daarvan wordt gezegd: als u iets wilt aanpassen in de plannen, moet u er ook nog geld voor leveren. Wij hoeven helemaal niets; we hadden al een afspraak. Jullie komen daarvan terug. U staat in deze Kamer om steun te vragen, om te beginnen voor de vraag of we u straks willen aanwijzen als formateur. U staat hier om steun te vragen voor alle plannen die in het regeerakkoord staan. Ik reik mijn hand, na alles wat er is gebeurd. Ik vind dat we dit land vooruit moeten brengen en dat er in dit parlement moet worden samengewerkt. De geluiden aan het begin van dit debat, zo van "niks is goed en niks deugt", zijn wel het laatste wat we kunnen gebruiken in Nederland. Maar de verantwoordelijkheid ligt bij u. De verantwoordelijkheid ligt bij u om met die 66 zetels tot meerderheden te komen. Eenzijdig stapt u af van afspraken die we hadden in het pensioenakkoord. Als u dit type akkoorden wilt sluiten maar de boodschap vandaag is "sorry, we kunnen het op ieder moment aanpassen", dan is dat het verkeerde signaal aan de oppositie. Waarom zouden wij namelijk in vredesnaam afspraken met jullie maken als jullie op ieder moment kunnen zeggen "laat maar zitten, die bestonden niet echt"?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Daar heeft u nu … Daarmee dreigt u — laat ik het zo zeggen — de boot echt volstrekt te missen. U maakt stevige keuzes in het akkoord. U maakt keuzes op de zorg waarvan ik zeg: oei, daar ben ik het niet mee eens. Daar gaan wij een politieke strijd over voeren, want ik vind dat die keuzes niet door mogen gaan. Het is uw goed recht dat u het opschrijft; ik vind het een slecht idee. Dit is niet mijn eerste interruptie hier. Ik vind dit ook nog niet per se bij dit debat passen. Mijn interruptie gaat over een afspraak die we hadden over het pensioenakkoord, en daar draait u omheen. U draait heen om de vraag of die afspraak er nou wel of niet was. Weet u waarom u daaromheen draait, meneer Jetten, vraag ik via u, voorzitter. Omdat u donders goed weet dat het een afspraak is. Of u heeft het erin gezet zodat u er straks iets uit kan halen en kan zeggen "kijk eens, we hebben een symbool en een gebaar naar de oppositie gemaakt", of u heeft echt niet door dat u hiermee deze Kamer en de polder boos maakt. Ik weet niet welke van deze twee ik nog het ergste vind.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): We hebben een kleine indruk gekregen van hoe deze kabinetsperiode eruit gaat zien met het voortdurend zoeken naar de verschillende meerderheden die nodig zijn voor al die plannen. Ik wil terugkomen op de AOW-leeftijd. Volgens mij heeft de heer Jetten in dit debat gehoord dat iedereen, van links tot rechts, van de PVV tot de SP en alles ertussen, zegt: die AOW-leeftijdsverhoging moet je niet doen. Een aantal partijen hier, de ChristenUnie, 50PLUS en wijzelf, hebben aangegeven: wij zijn bereid om zaken te doen met dit kabinet, maar hiermee tasten jullie een afspraak uit het pensioenakkoord aan, waar wij in onze huidige rol of in vorige rollen bij betrokken zijn geweest. Dit is niet een probleem van de ministers straks. Dat is wel zo bij al die andere plannen, maar hier niet. Dit is iets wat de coalitiepartijen hebben afgesproken. Meneer Jetten, dit debat gehoord hebbend en wetend dat u op zoek bent naar meerderheden en dat er partijen zijn die hun hand uitreiken: bent u bereid om nu te zeggen dat jullie deze maatregel niet hadden moeten opschrijven en dat jullie deze eruit halen?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Als dat dit debat is: de coalitie verdedigt haar plannen, de oppositie zegt wat ze willen en we gaan vrolijk door met alles wat er stond … In mijn ogen is dit ook juist een kans om hier te luisteren naar wat de oppositie belangrijk vindt en hier wel degelijk stappen te zetten, ook vandaag al. Als ik kijk naar de AOW-leeftijd, gaat het niet alleen over de inhoud daarvan, maar over het feit dat een afspraak uit het pensioenakkoord wordt geschonden en dat de heer Jetten van ons hier in de Kamer vraagt om akkoorden te sluiten. In het pensioenakkoord zijn we akkoord gegaan met zaken die voor ons ook pijnlijk waren. Toch deden we dat. Dat hoort nou eenmaal bij compromissen sluiten; het is niet alleen maar feest. Maar wat er over de pensioenleeftijd is afgesproken, was voor óns belangrijk. Die afspraak haalt u er nu uit. Dit is dus het signaal: als wij het zoet binnen hebben, dan pakken we het zuur ook nog even mee. Daarom stel ik nogmaals mijn vraag. Dit gaat voor mij niet alleen om het inhoudelijke punt dat hier ligt, maar ook om de manier waarop je omgaat met afspraken. Bent u bereid om te zeggen: sorry, we hebben hier een fout gemaakt, ik snap dat hier het verkeerde signaal van uitgaat en we halen de fout eruit?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik begrijp op al die andere punten dat de ministers dat moeten gaan doen. Dit gaat mij om een afspraak van deze drie coalitiepartijen; daarom blijf ik er in dit debat op hameren. Het gaat namelijk om het feit dat jullie een afspraak uit het pensioenakkoord … Het gaat erom dat jullie gewoon het pensioenakkoord torpederen. Dat is niet straks de verantwoordelijkheid van de ministers in de uitvoering, maar van u, meneer Jetten, zeg ik via de voorzitter. Daarom spreek ik u erop aan en is het wel degelijk iets van dit debat. Het is iets van deze fracties, iets van het coalitieakkoord. Inderdaad, dit is slecht voor het draagvlak, omdat het slecht is voor het vertrouwen dat wij kunnen hebben in de vraag op wat voor manier wij afspraken kunnen maken over de langere termijn. Dat zal op heel veel onderwerpen moeten. Ik heb er vertrouwen in, hoor, dat de meerderheid dit echt wel gaat tegenhouden. Het interessante is namelijk dat de coalitie geen meerderheid heeft en de oppositie wel. We zullen dat wel degelijk tegenhouden, maar bij een nieuwe politieke cultuur hoort ook dat we niet altijd onze spierballen hoeven te laten zien, dat het niet altijd alleen maar hoeft te gaan over het kunnen mobiliseren van een meerderheid en dan iets van tafel kunnen krijgen. Het kan ook zijn dat u aanvoelt wat hier gebeurt en dan vanuit uzelf zegt: dit gaan we niet doen, want ik begrijp dat dit niet goed is voor het draagvlak.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Tot slot. Ik weet niet of ik het een geruststelling vind dat het nog heftiger had gekund op zorg en dat die opties überhaupt over de tafel zijn gegaan. Het gaat over het signaal dat je afgeeft door de AOW-leeftijd in dit akkoord te zetten. Als je niet begrijpt dat het signaal hiermee is dat we na een paar jaar wel zullen zien wat er gebeurt met een afspraak die met ons is gemaakt … Dat is het signaal. U heeft uw mond vol gehad van een nieuwe politieke cultuur. Die is verdraaid hard nodig hier in dit parlement. Wij willen daaraan bijdragen, juist door achter deze maatregel uit het pensioenakkoord te blijven staan en die te verdedigen met "dat vinden wij" … Ik weet dat u dat vond; dat vond u namelijk ook de vorige keer, toen we over dat pensioenakkoord onderhandelden. Het signaal dat u afgeeft, is: een afspraak met mij staat niet; een afspraak is niet een afspraak en u moet maar zien of een afspraak over een tijdje nog staat. Dat is een verkeerd signaal aan de oppositie.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik wil hier toch op doorgaan. Hartelijk dank voor de uitnodiging en dat wij langs mogen komen. Ik vind dat je altijd langs moet gaan; de heer Wilders en ik verschillen daarin van mening. Laten we echter niet doen alsof daar de nieuwe cultuur begint. Ik geloof dat we daar een halfuur of drie kwartier met elkaar hebben gesproken. Het is niet zo dat we daar het hele regeerakkoord hebben doorgenomen of dat we daar grote inhoudelijke punten hebben besproken. Het is ook niet zo dat u daar heeft gezegd: "weet u wat, wat vindt u er nou van als we het pensioenakkoord gaan doorbreken". Het was vooral bedoeld om aan heel Nederland te laten zien: kijk eens, good vibes only en we nodigen nieuwe mensen uit om te komen praten. Ik doe daar graag aan mee, want het zijn allemaal stappen op weg naar een nieuwe politieke cultuur. Maar die echte nieuwe politieke cultuur zou vandaag kunnen starten. De heer Jetten zegt nu: wij verdedigen wat we hebben en de rest van de Kamer geeft aan wat die wil. Maar we zouden het toch anders gaan doen?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Gaan we het dan ook echt anders doen vandaag? Als ik hier naar de Kamer kijk, dan zou het inderdaad zomaar kunnen dat een Kamermeerderheid zegt om dit niet op de AOW te doen. Dat kan. We kunnen u daartoe dwingen via een motie. Maar alstublieft, zeg nou gewoon zelf dat jullie dit verkeerd hebben ingeschat, dat het een verkeerd signaal is en dat jullie het niet doen. U bent straks de leider van het kabinet. U bent nu de leider van deze coalitie. Zet deze stap. Pak de hand aan die nu vanuit de Kamer wordt uitgestoken.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Dat is zoals het altijd ging. Dit is precies zoals het altijd ging. In al die andere debatten die we hebben gehad wanneer er een nieuwe coalitie stond, werd er ook altijd op deze manier gesproken. Dan werd er ook gezegd dat de coalitie het gesprek aan zou gaan en met het maatschappelijk middenveld ging spreken. Er is één verschil. Deze coalitie heeft geen meerderheid. U bent opzoek naar meerderheden hier in het parlement. U heeft terecht gezegd dat een nieuwe cultuur ook vraagt om een opstelling van de oppositie die bereid is om samen te werken. Ik hoef niet in herinnering te brengen hoe mijn partij is behandeld aan de formatietafel. En toch zeggen wij: wat gebeurd is, is gebeurd; zand erover, want we moeten dit land verder helpen. Het eenzijdig doorbreken van afspraken die we eerder, jaren geleden, hebben gemaakt op het pensioenakkoord, is echter het verkeerde signaal. Dat is het verkeerde signaal aan ons, maar vooral ook aan Nederland. Het is bijna een oproep: doe dit niet. Dit zou een valse start zijn van dit kabinet.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik vind het echt heel pijnlijk dat met dit akkoord de middenklasse de rekening gaat betalen. De VVD heeft duidelijk gewonnen als je kijkt naar de volgende zaken: er wordt voor gezorgd dat de allerrijksten niet betalen, er komt geen verhoging van de vermogensbelastingen en geen verhoging van de winstbelasting. We zien hier en daar dat de allerhardste maatregelen wat worden gecompenseerd voor de allerarmste mensen, maar iedereen daartussen, al die hardwerkende mensen in Nederland, de mensen die dit land draaiende houden, betalen straks de rekening, met hogere inkomstenbelastingen, met een hoger eigen risico waar ze niet voor worden gecompenseerd en met al die andere zaken. Hoe kan het dat de VVD dit heeft laten gebeuren aan tafel?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Precies dit. De werkenden gaan allemaal meer belasting betalen. Dus niet alleen de middenklasse, maar alle werkenden. Laten we niet doen alsof de werkenden in dit land … Dat waren precies de woorden die mevrouw Yeşilgöz gebruikte. Alle werkenden gaan meer belasting betalen door hoe er nu wordt gekozen om in te grijpen in de belastingschijven. Dat is precies waar het probleem ligt. Dat is de grootste groep in Nederland. Dat is waar je met relatief onzichtbare maatregelen een hele hap geld kan ophalen. Het eigen risico wordt ook opgebracht deze zelfde mensen, de mensen die daarin zitten. Daarmee zie je dat de opeenstapeling van maatregelen er weer toe leidt dat het weer de mensen zijn die dit land draaiende houden die de rekening betalen. Winst en vermogen worden absoluut niet verder belast. Dat is een prioriteit die de VVD legt. Die hebben jullie binnengehaald en daar zijn jullie ook bijzonder trots op, waarvan akte, maar het zorgt er wel voor dat de mensen in het toch al zo ongelofelijk moeilijk hebben gewoon verder in de verdrukking komen. Dit vraagt echt om aanpassing in het akkoord.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Heerlijk, die jij-bakken. Ik heb ze gemist, mevrouw Yeşilgöz. Ik ben blij dat we weer kunnen debatteren, met gewoon af en toe even zo'n lekkere sneer die je dan krijgt over je verkiezingsprogramma. Het klopt niet, hoor. Niet dat het klopt, maar het klinkt zo lekker. Dus ik heb het gemist. Fijn. Fijn dat dat weer terug is. Weet u, ook hier geldt dat het mooie is dat u met zijn drieën heel tevreden bent. U staat breed lachend, ook hier, te vertellen over wat er allemaal gebeurt en hoe er wordt ingegrepen in de sociale zekerheid, hoe er wordt ingegrepen in de belastingen. Ik denk iedere dag "geweldig dat we een minderheidskabinet hebben", want u heeft geen meerderheid en een meerderheid hier in de Kamer kan die plannen, die echt desastreus uitpakken voor de middenklasse, stoppen. Daar gaan we ook alles aan doen de komende tijd. En dan nog één ding. De afgelopen weken heeft u mogen onderhandelen met twee mannen die u voortdurend uw zin hebben gegeven. Deze Tweede Kamer gaat anders zijn.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Tot slot, voorzitter. "We gaan stijgende zorgkosten beteugelen en we gaan de zorg beter maken." Het volgende gaat gebeuren. De zorg wordt niet beter en de zorg wordt ook niet goedkoper. Het enige verschil is dat we nu tegen mensen zeggen: u mag het zelf betalen. Het eigen risico gaat namelijk omhoog. Er komen eigen betalingen in de jeugdzorg bij. Als u straks in een verpleeghuis zorg nodig heeft, gaat u ook meer betalen. Het enige wat we doen, is dat we iets wat we vroeger met elkaar betaalden, nu aan het individu laten. Dat is wat er gebeurt. Er wordt helemaal niks goedkoper op deze manier. De zorg wordt helemaal niet houdbaarder op deze manier. Het is de rekening bij mensen zelf leggen. Dat is wat er gebeurt. En nu niet van een briefje gaan oplezen wat de macro-ontwikkelingen zijn, want die ken ik zelf ook wel — en uit mijn hoofd.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik heb een korte, informatieve vraag, doorgaand op mevrouw Bikker. Zij stelde terecht de vraag of de middenklasse erop vooruitgaat in de plannen. Het klopt dat het CPB straks de definitieve koopkrachtplaatjes berekent. Die tellen, en de rest niet. Maar het is niet zo dat er geen berekeningen worden gemaakt. Het ministerie van SZW is hier buitengewoon goed voor toegerust, Financiën ook. En anders zijn het wel de financieel specialisten van de fracties die dit ook kunnen. Zijn dit soort berekeningen gemaakt in de formatie?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Mijn vraag was: zijn er — en anders moet ik het aan de informateur vragen — …

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): U zegt dat dit er is op één deelpunt. Maar wij stellen hier de vraag of de middenklasse erop vooruitgaat. Daar zit een veronderstelling onder. Als wij in de fractie zelf op de achterkant van een sigarenkistje proberen te kijken, denken we: nou, dat valt maar zeer te betwijfelen of het is zelfs niet zo. Dat hebben jullie gedaan. De VVD zegt hier te hopen dat het gebeurt, maar dat is een soort van "het komt echt wel goed". Zijn die berekeningen er en, zo ja, kunnen die alsnog gedeeld worden met de Kamer? We hebben namelijk gekeken of ze bij de stukken zaten, maar ze zitten niet bij de stukken die zijn gedeeld. Dus zijn er koopkrachtberekeningen gemaakt tijdens de formatie over wat het koopkrachtbeeld is? Zo ja, dan zouden we die graag willen krijgen. Is dat akkoord?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik hoop dat u ook deze vraag aan de informateur wil stellen. Ik zie dat ze haar pen vastheeft. Misschien gaat ze 'm wel gebruiken om dit punt mee te schrijven of we die informatie kunnen krijgen.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik vind het heel streng, zo om 17.30 uur, voorzitter.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Nee, voorzitter.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Meneer de voorzitter. Allereerst dank aan de informateur. We zouden bijna vergeten dat het gewoon een vrijwilligersbaan is. Iemand wordt uit zijn echte baan weggetrokken en krijgt, al dan niet bijna tegen de vangrails aan rijdend, een telefoontje met de vraag: "We hadden een goed idee. Je komt een paar weken naar Den Haag en zit dan opgesloten in een soort van bunker, en dan moet je aan de slag." Veel dank dat u die taak op zich heeft willen nemen. Ik heb goede herinneringen aan de gesprekken die wij hebben gehad. Ik vond dat u dat kundig deed. Vak K staat u ook niet verkeerd, moet ik zeggen. Ik ben dus benieuwd of we u ook terug gaan zien over een aantal weken. Klopt dat? Misschien kan ik daar gelijk een vraagteken achter zetten, want dan kunt u daar straks in uw termijn ook op reageren. Veel dank. Veel dank ook dat er snel een regeerakkoord lag. Voorzitter. Ik denk dat we vandaag een klein inzichtje krijgen in wat er de komende tijd gaat gebeuren. Ik heb het eerder genoemd: een minderheidskabinet is een riskant experiment. Daar blijf ik bij. We gaan naar een permanente formatie toe, met permanent zoeken naar meerderheden hier in de Kamer. Dat kan in potentie heel goed zijn, maar dat kan ook echt een hele verkeerde wending nemen, omdat het juist heel veel onzekerheid over Nederland kan uitstorten. Daar zit voor mijn fractie een bijzonder grote zorg, temeer omdat er zulke strakke en strenge afspraken zijn gemaakt door deze 66 zetels, bijvoorbeeld over dat financiële kader. Laat ik het zo zeggen: daarin zie ik niet per se een uitgestoken hand. Als ik de heer Bontenbal over het algemeen zeer vrolijk en heel redelijk hoor zeggen "bij andere voorstellen moet je toch met een financiële dekking komen", dan zullen we daar zeker mee komen, maar laat ik ook helder zijn: het financiële kader dat deze partijen hebben neergelegd, is niet ons financiële kader. Wij zouden daarin andere keuzes maken. De vraag ten opzichte van wat je met een financiële dekking komt, maakt wat hier in de Kamer gaat gebeuren wel ingewikkeld en ook interessant. Ik zeg hier "permanente formatie", omdat ieder anker eigenlijk ontbreekt. Voorzitter. Onze grote kritiek op het regeerakkoord dat er ligt, is dat de mensen die Nederland draaiende houden de rekening betalen voor dit akkoord. We zien dat van de allerrijksten helemaal niets, echt nul komma nul, wordt gevraagd. Er is geen extra belasting op vermogen of extra belastingen op winst, maar wel extra belastingen voor al die mensen die hun inkomen halen uit werken. Wij denken echt dat dat een verkeerde keuze is en dat dat onnodig veel druk zet op de samenleving. We zien ook dat er onnodig en onverantwoord hard wordt bezuinigd op de zorg. Nogmaals, en ik heb het vaker gezegd: ik sta hier niet om te zeggen dat er niks moet veranderen aan de zorg. Ik sta hier niet om te zeggen dat er niks zou moeten veranderen aan de sociale zekerheid. Maar we weten in Den Haag dat als je begint met bezuinigen met taakstellingen, er zelden iets terechtkomt van de kwaliteitsslagen die je zou moeten maken in de zorg. Als je bijvoorbeeld bij de jeugdzorg eigen betalingen gaat verhogen, dan zorgt dat er niet voor dat de kinderen die de echte hulp nodig hebben en die nu op wachtlijsten staan, die hulp daardoor krijgen. De kinderen die misschien onnodig met het "predicaat jeugdzorg" zitten, krijgen het daardoor echt niet minder snel. Juist de kinderen die het niet kunnen betalen en het toch nodig hebben, moeten meer gaan betalen, waardoor ze het misschien niet meer kunnen krijgen. Met andere woorden: drempels opwerpen voor de zorg is vanuit een beleidswerkelijkheid heel interessant, want in je tabellen telt het op tot voldoende bezuinigingen, maar het leidt tot een enorme schade in de samenleving. Niet doen. Daar trekken wij ook een lijn: daar willen wij niet aan meewerken. De tweede lijn die wij trekken gaat over de werknemersverzekeringen. Die zijn van de sociale partners. Als er geen sociaal akkoord onder ligt met sociale partners, gaan wij niet akkoord met wijzigingen die daarin staan. Laat ik daar volstrekt helder over zijn en het daar voor nu ook bij laten. Dan de AOW. We hebben het daar al uitgebreid over gehad in de verschillende debatten, maar ik wil het hier nog een keer benoemen. Dit is voor ons niet alleen een inhoudelijk meningsverschil. Er is behoefte aan brede akkoorden hier in het parlement, ook met de samenleving. Het pensioenakkoord is zo vaak genoemd als hét voorbeeld waarbij dat goed is gegaan. Wij hebben daarbij ook pijnlijke maatregelen voor onze rekening genomen. Waarom? Omdat een akkoord sluiten altijd compromissen sluiten is. Altijd. Daar zijn we ook toe bereid. Nu wordt er eenzijdig gezegd: iets wat voor jullie belangrijk was, trekken wij eruit. Dat kan niet. Ik zou tegen deze minderheidscoalitie willen zeggen: toon op dit punt je goede wil. Zeg niet: we gaan kijken hoe ministers dat gaan uitwerken. Zeg gewoon op dit punt: "Hier zaten we mis, dit was de verkeerde keuze. Hier hebben we inhoudelijk misschien een goed argument voor. Dit is wat wij willen vanuit ons perspectief, maar we zien welk signaal hiervan uitgaat. Hiermee zouden we laten zien dat we die akkoorden niet serieus nemen." Het zou, denk ik, een geweldig signaal zijn naar Nederland en naar de oppositie als je zegt: wij trekken dit terug. Dan over de doorbraken die nodig zijn: de doorbraken op klimaat en op stikstof. Wij vinden de ambitie daar eigenlijk niet ambitieus. De ambitie is daar niet ambitieus genoeg. Op het onderwerp stikstof teruggaan naar wat er vier jaar geleden lag, is niet voldoende. De tijdlijnen die we daarbij zien, liggen te ver in de toekomst. We zullen dit jaar eigenlijk al fors moeten ingrijpen om ervoor te zorgen dat er zekerheid komt voor de PAS-melders, dat de economie weer volop kan gaan draaien en dat er gebouwd kan worden. Er is dus meer ambitie nodig. Ik zeg tegen de coalitie: reken je niet rijk en denk niet dat wij zullen zeggen "dit is wel ongeveer wat we willen". Het gebeurt namelijk al te lang, die standstill op stikstof. Er moeten dus echt veel grotere stappen worden gezet. Voorzitter. Dat alles brengt mij tot het volgende. Fundamentele wijzigingen zijn nodig op dit regeerakkoord. Wij zijn bereid om daarover te spreken. We zijn niet bang om te onderhandelen, we zijn niet bang om compromissen te sluiten, maar we zijn ook niet bang om waar het nodig is, een hele dikke streep in het zand te trekken en te zeggen "tot hier en niet verder". Dank u wel, en tot over drie weken.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Als ik een visie zou hebben herkend, dan is dat "de middenklasse betaalt de rekening".

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik denk dat Nederland er behoefte aan heeft dat politiek weer een keer gaat werken. Sinds 2021 is er niks fatsoenlijks meer uit dit parlement gekomen. Het spijt me dat ik het zo hard zeg, met alle respect voor alle collega's die er nu zitten en de collega's die hier nu niet meer zijn. Het is hier de godganse dag alleen nog maar politiek gebakkelei. Mensen thuis kunnen de rekening niet betalen. De betaalbaarheid van het leven staat ongelofelijk onder druk. Op stikstof, waarvan we al jaren weten dat het ons land op slot houdt, gebeurt er helemaal niets. Dat brengt mij ertoe te zeggen: we moeten proberen om hier met elkaar samen te werken. Ben ik blij met deze coalitie die er zit? Nee, daar ben ik niet blij mee. Ik ben wel blij met de heer Bontenbal; dat zeg ik even omdat ik zie dat hij heel teleurgesteld is en dat wil ik niet. Natuurlijk zijn we er niet blij mee. Is het wereldbeeld dat deze partijen hebben volstrekt anders dan het onze? Ja, dat klopt. Gaat dit makkelijk worden, of gaat het lukken? Het wordt zeker niet makkelijk. Ik weet ook niet of het gaat lukken om tot afspraken te komen. Maar ik hoop dat wij hier allemaal de bereidheid hebben om tot afspraken te komen. Ik hoop dat we allemaal de bereidheid hebben om te zeggen "we gaan verder". Want wat is het alternatief? Als ik de lijn doortrek van de interruptie die u op mij pleegt, meneer Dijk — dat zeg ik via u, voorzitter — dan zou het "we sturen ze gewoon naar huis" betekenen, en dan komen er weer nieuwe verkiezingen. Dat kan. En dan? Ik zou het zo fijn vinden als we in dit land een keer, gewoon voor een paar jaar, leren werken met de verhouding die er hier in de Kamer is. Die is wat de kiezer ons heeft gegeven. Geloof me, ik had iets anders gehoopt, maar dit zijn de verhoudingen die de kiezer ons heeft gegeven, en wij gaan met deze verhoudingen proberen er het allerbeste van te maken. Zoals ik tegen de coalitie "vergis je niet" zeg, zeg ik ook tegen u, meneer Dijk: vergis je niet. Wij zullen onze positie inzetten om het beste te doen voor de Nederlanders, niet voor dit kabinet. Als dat betekent dat wij compromissen moeten sluiten en mooie akkoorden moeten sluiten om te zorgen dat er iets gebeurt, dan gaan we dat direct doen. Maar als dit kabinet het niet doet en de verkeerde afslagen neemt, en er bijvoorbeeld voor kiest om met de rechterkant van de Kamer samen te werken, dan vindt het ons op zijn pad. Dan kan het zomaar zijn dat het voortbestaan van dit kabinet heel kort is, maar dat is niet mijn uitgangspunt. Ik vind dat we hier allemaal de verantwoordelijkheid hebben om het juiste te doen. Iedere dag komen we met de fiets, de trein of de auto naar ons werk en maken we de keuze: gaan we hier iets maken, of gaan we hier iets breken? Ik kies ervoor om iets te maken.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Daar ben ik altijd glashelder over geweest. Wij vinden niet dat je moet bezuinigen op de zorg en de sociale zekerheid. Dat is helemaal helder. Als de heer Dijk zei dat hij mij scherp gaat houden. Ik mag hopen dat hij zijn energie en tijd gaat gebruiken om deze coalitie scherp te houden. Dat ga ik doen. Ik ga niet naar mijn collega's hier in de oppositie kijken om ze scherp te houden op wat ze precies gaan zeggen. Ik ga ervoor zorgen dat ik dit kabinet scherp hou, dat ik de ministers in vak K scherp hou. We gaan ervoor zorgen dat we het vreselijke neoliberale beleid dat wordt voorgesteld óf tegenhouden óf veranderen. Dat is hoe ik mijn taak vanuit de oppositie zie. Dan ga ik me niet richten en concentreren op wat de collega's hier uit de oppositie doen. Dat is onze taak. Dat is wat ik ga doen. Als u het heeft over de juiste partners: ik zou willen dat ik alle partners in het leven zelf zou kunnen uitkiezen. Ik kan u zeggen, meneer Dijk …

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Wat is er met mijn lach?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik ben echt in een andere film beland. Ik dacht dat ik het over werk had, maar dit is …

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Maar meneer Dijk en ik hebben nog een motie die … Maar goed.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ja, nou, ik neem het advies mee. Het gaat erover dat je je partners in je werkzame leven, professioneel — ik ga het allemaal maar inkaderen voordat dit helemaal ontspoort — en zeker in de politiek, waarin de kiezer de verhoudingen in een Kamer bepaalt, niet altijd zelf kiezen. Als ik echt zelf zou mogen kiezen, dan zou ik inderdaad kiezen voor de meest aantrekkelijke, meest sympathieke, meest intelligente persoon in het parlement en dan kom ik bij de heer Dijk uit.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Maar dan kijk ik naar de verhoudingen in het parlement en dan zie ik dat de SP net een paar zetels tekort zou komen om alleen maar met de SP te kunnen samenwerken.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Dat bedoel ik te zeggen met: je kan je partners niet altijd zelf kiezen. Ik ben me wel heel bewust van de positie die wij hebben. GroenLinks-Partij van de Arbeid heeft iets meer zetels, niet alleen hier, maar ook in de Eerste Kamer. Dat geeft ons een positie ten opzichte van deze coalitie. We kunnen kiezen wat we daarmee doen. Gebruiken we die alleen maar om te traineren of met onze voetjes te stampen en boos te zijn? Of we gebruiken we die om het beste te doen voor Nederland? Iedere dag als ik naar mijn werk fiets en moet kiezen of we iets gaan breken of iets gaan maken, dan kies ik ervoor om iets te maken.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): U loopt ook pas net mee.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Nee.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Aha, oké. Nou, zo kort kan het eigenlijk ook, als je het zo vraagt. Volgens mij ben ik er heel helder over geweest. Dit is niet alleen een inhoudelijk punt voor ons, maar het draait ook ten principale om hoe je omgaat met akkoorden die er liggen. Er ligt een pensioenakkoord. Daarin hebben we afspraken gemaakt over de AOW-leeftijd, want, zoals mij zojuist is gelectured, de levensverwachting in ons land stijgt. Dat betekent dat de kosten voor de pensioenen omhooggaan. Echt waar? Ja, echt waar. Daarom hebben we een pensioenakkoord gesloten. Daar zat al een stijging van de levensverwachting in. Daar hebben we compromissen over gesloten. Dat akkoord ligt er. Dat wordt nu eenzijdig opengebroken, en daarvan zeg ik: ja, maar zo werkt het niet. Daarom maak ik er op dit moment zo'n zwaar punt van. Ik ben nu niet op zestien andere onderwerpen aan het onderhandelen. Dat komt echt later wel. Maar op dit punt gaat het me er ook om wat de houding van het kabinet is. Kan ik ervan op aan dat als wij een afspraak maken over de langere termijn, er niet eenzijdig wordt gezegd dat er toch iets veranderd moet worden? Dat zou u ook moeten vinden, meneer Markuszower.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Nee, dat doen we niet.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): De heer Stoffer vindt dat het stikstofbeleid eigenlijk minder moet. Wij vinden dat het stikstofbeleid ambitieuzer moet. De heer Bontenbal zegt dat hij gelijk heeft. Eigenlijk is de enige conclusie die je kan trekken dat de heer Bontenbal geen meerderheid heeft voor zijn plannen. Dat is precies de reden waarom ik een minderheidskabinet een risicovol experiment noem. Ze weten nog niet of ze het stikstofbeleid iets minder gaan maken en zo gaan zorgen dat er een meerderheid komt, of dat ze het ambitieuzer gaan maken en er op die manier voor gaan zorgen dat die meerderheid er komt. Deze coalitie heeft daarmee een groot probleem. Dat wilde ik nog kwijt over stikstof, maar ik wilde eigenlijk iets anders vragen. De heer Bontenbal is namelijk a gift that keeps on giving, want hij schrijft de ene longread na de andere. Er wordt wijsheid over ons uitgestort.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Nee, nee, nee, nee, helemaal niet. Meneer Bontenbal, u moet niet gelijk zo happen. Ik heb echt met plezier gelezen over bijvoorbeeld de randvoorwaarden voor een minderheidskabinet. Ik zeg dit omdat we natuurlijk ook gesprekken hebben gehad waarin de heer Bontenbal me echt heeft proberen te overtuigen waarom een minderheidskabinet zo goed is. Die randvoorwaarden ga ik met uw doornemen, dacht ik.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik wilde even de randvoorwaarden doornemen om te kijken hoe het er nu mee staat. Een randvoorwaarde is een andere politieke cultuur. Hoort bij zo'n andere politieke cultuur bijvoorbeeld het plaatsen van billboards om te laten zien wat je hebt binnengehaald en dat de rest dat eigenlijk een stuk minder heeft gedaan? Een andere randvoorwaarde is een coalitieakkoord op hoofdlijnen. Is dat gelukt? Is dit nou een coalitieakkoord op hoofdlijnen? Een volgende randvoorwaarde gaat over politieke akkoorden over specifieke onderwerpen. Er wordt hier genoemd — dat vond ik mooi — dat het pensioenakkoord in Nederland een voorbeeld is dat hier het dichtst bij in de buurt komt. Vindt de heer Bontenbal dat je het signaal geeft dat je het pensioenakkoord serieus neemt, als je dan in je regeerakkoord opschrijft dat je de AOW-leeftijd gaat verhogen? Nog een randvoorwaarde gaat over akkoorden met de polder en de samenleving. Is dit, het verhogen van de AOW-leeftijd, het signaal aan de polder dat je aan de goede kant zit als je met deze coalitie een akkoord sluit? Met andere woorden, hoe vindt de heer Bontenbal zelf dat het tot nu toe gaat met de randvoorwaarden voor dat minderheidskabinet?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Als u alternatieven heeft, dan moet u ze op tafel leggen. Er wordt nu gewoon geponeerd dat de leeftijd omhoog moet. Als wij een alternatief hebben, dan moeten wij daar maar mee komen. Het punt dat ik de hele tijd in dit debat naar voren probeer te brengen, is dat we bij het pensioenakkoord al gesproken hebben met elkaar. Dat hebben we vastgelegd. Ik heb in verkiezingsprogramma's van andere partijen hier ook zaken over pensioenen zien staan. Ik vind het geen enkel probleem dat je dat opschrijft, want je mag je politieke opvatting hebben over wat er zou moeten veranderen. Als het vervolgens echter regeringsbeleid is en je het daarin gaat omzetten, dan kun je niet eenzijdig zeggen: wij gaan iets veranderen. U mag best kenbaar maken dat u graag wilt dat het wordt opengebroken en dat u iets anders wilt gaan doen, maar nu zegt u eigenlijk eenzijdig dat de leeftijd omhooggaat en dat de anderen maar met een alternatief moeten komen. Ik ga u dit zeggen: wij komen helemaal niet met een alternatief, en zeker niet als we op deze toon worden bejegend. We hebben iets afgesproken met elkaar over hoe die leeftijd omhoog zou gaan: voor ieder jaar dat je ouder wordt, ga je meer werken en de rest kun je gebruiken om ook nog van je pensioen te kunnen genieten. Er wordt nu eenzijdig gekozen om dat niet te doen. Waarom is dit extra precair? Omdat u in uw stuk zelf schrijft dat het pensioenakkoord een goed idee was. Daarbij hebben we ons allemaal gehouden aan de afspraken. Dat was voor ons ook pijnlijk, want daar zaten compromissen in, maar we hebben het uitgevoerd tot op iedere letter. Als u niet aanvoelt dat dit echt iets anders is dan al die andere dingen, dan gaat hier iets niet helemaal goed en dan is dit geen goed begin van een minderheidskabinet.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Dit maakt het op zijn zachtst gezegd niet echt beter. De heer Bontenbal en zijn coalitiepartners hebben in hun wijsheid gedacht: we gaan het pensioenakkoord openbreken, waarbij we de leeftijd sneller gaan verhogen. Dat gaat dan iets van 2 miljard kosten. Dat is een realiteit die u creëert. Vervolgens zegt u: als je dat wil veranderen, dan moet je zelf even bedenken waar je dan 2 miljard vandaan gaat halen. Maar zo werkt het niet. Dit gaan we ook gewoon niet doen. Dit laat ik me namelijk niet op de mouw spelden. We hadden een afspraak. We hádden een afspraak. Ik kom niet terug op die afspraak; dat doen jullie. Wij hadden een afspraak. Mij wordt gevraagd om akkoorden te sluiten over de langere termijn, waarbij de heer Bontenbal hier zegt: tja, wat ook meespeelt, is dat dat akkoord uit 2020 komt, dus in 2033 zijn we dertien jaar verder. Jongens, we hebben het over de pensioenen! Dat gaat over beleggingstermijnen van 40 jaar. Dat gaat dus juist over die langere termijn. Maar blijkbaar maakt het dus na dertien jaar allemaal niks meer uit. Meneer Bontenbal, ik denk dat u op dit punt — dit bedoel ik op geen enkele wijze persoonlijk, want daar kennen we elkaar te goed voor — echt de plank misslaat.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Voorzitter, tot slot.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik denk dat ...

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Zeker. Als u mij nog één zin geeft, dan ga ik zitten en dan ben ik voor dit debat klaar.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Meneer Bontenbal, ik denk dat het voor de verhoudingen in dit parlement maar zeker ook voor de verhoudingen met de polder, ook gelet op alle berichten die ik binnenkrijg, goed zou zijn als deze coalitie zelf zou inzien dat het voor wat betreft dit AOW-plan een teken van vertrouwen zou zijn als zij zouden zeggen: dit hebben we verkeerd ingeschat, dus we trekken dit terug.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik had nog een paar feitelijke vragen gesteld. Als eerste of we de informateur terugzien in vak K. Ik vergeef het haar als ze …

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik vergeef het haar dat ze daar nu geen antwoord op geeft. De andere vraag is wel relevanter: zijn er afspraken gemaakt over met welke partijen bij voorkeur wordt samengewerkt op verschillende onderwerpen? Zijn er bandbreedtes afgesproken? Hoe wordt er omgegaan met afspraken die niet in het regeerakkoord staan? Moeten de drie partijen het daarover eens zijn of is dat een vrije kwestie?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Zijn er afspraken gemaakt over de bandbreedtes? Er moet onderhandeld worden met de Kamer. Liggen er afspraken over hoever de partijen willen gaan?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik wil dit geen "geheime afspraken" noemen, omdat dat woord het gelijk zo'n richting meegeeft die ik het niet mee wil geven. Maar liggen er nog mondelinge afspraken onder over hoe er wordt samengewerkt met de oppositie?

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Ik probeerde me te verhelderen, voorzitter.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Voorzitter, dank voor uw voorzitterschap tijdens dit debat. Dank aan de collega's en uiteraard aan de informateur. Ik heb twee moties. Ik zal ze gelijk voorlezen.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): De volgende motie.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA): Iedereen maakt zijn eigen afwegingen. We gaan zo dadelijk stemmen, dus we zullen het zien. Het is ook het eerste debat. Als ik de heer Stoffer zo hoor en onze motie lees, dan denk ik dat dit best overbrugbaar is. We hebben elkaar nog niet heel veel gesproken dit debat, ook niet achter de schermen. Wellicht kunnen we straks de tijd in de schorsing ook even gebruiken om te kijken of we het een en ander bij elkaar kunnen brengen. Staat de heer Stoffer daarvoor open?