Jesse Klaver

de Algemene Politieke Beschouwingen

De heer Klaver (PRO): Voorzitter, een punt van orde: we kennen de tirade van de heer Wilders. Ik zou zeggen: laat hem maar even uitrazen en laten we het maar even uitzitten. Maar jongeren hier vergelijken met de Hitlerjugend vind ik buiten iedere orde van dit debat. Dat wil ik hier wel gezegd hebben.

De heer Klaver (PRO): Voordat ik mijn interruptie plaats, heb ik even een punt van orde. De stukken van het kabinet zijn ontvangen, waarvoor veel dank. Zojuist heb ik een reconstructie gelezen in Trouw over hoe het allemaal rondom box 3 zou zijn gelopen. Er wordt daarbij ook geciteerd uit berichten van de minister van Financiën. Het hoeft echt niet nu op stel en sprong, maar ik zou graag vóór morgenochtend een brief willen hebben van het kabinet. Ik doel dan op een feitenrelaas, waarin staat hoe dit allemaal is gelopen. Hebben we te maken met een minister van Financiën die rogue gaat of is het kabinetsbeleid dat hier wordt gevoerd? Voor aanvang van het debat zouden we daar graag een reflectie op willen.

De heer Klaver (PRO): Ze horen het gelijk. Ik zie ze welwillend knikken, dus dat komt helemaal in orde.

De heer Klaver (PRO): Ik vind het vrij onbegrijpelijk dat de VVD er gewoon mee in heeft gestemd om de lasten voor werkenden met 8 miljard te verhogen. Ik vind het nog meer verbijsterend dat het de heer Brekelmans was die zei: mensen moeten meer gaan werken, al die parttimers moeten vooral meer gaan werken. Het wordt echter keihard afgestraft. Dat gebeurt niet alleen in dit kabinet, maar gebeurde ook in het eerdere kabinet, waar de partij van de heer Brekelmans verantwoordelijkheid voor nam. Kan hij mij uitleggen waarom hij zo streng is, zeker tegen jongeren, en zegt dat zij meer moeten gaan werken, terwijl hij werken totaal onaantrekkelijk maakt?

De heer Klaver (PRO): Er wordt gezegd dat we moeten kijken wat er onderaan de streep overblijft. Dan zie ik een lastenverzwaring voor werkende mensen. Er wordt niks extra gevraagd van de meest vermogenden. Er wordt niks extra gevraagd van de achterban van de heer Brekelmans. Maar als je werkt in dit land ben je gewoon de bok. Dat is zeer saillant, omdat het de heer Brekelmans was die in zijn speech zei dat mensen meer moeten gaan werken. Stel je voor: je bent 25 jaar, je werkt 32 uur per week, je verdient €17 bruto per uur en je wilt fulltime, dus 40 uur per week, gaan werken. Dan houd je €128 over. Dat heeft alles te maken met hoe de belastingen in Nederland zijn vormgegeven. In plaats van daar iets aan te doen en de lasten voor werkende mensen te verlichten, zodat het ook gaat lonen om meer te werken, verhoogt het kabinet de belastingen met 8 miljard. Meneer Brekelmans, in plaats van dat u uitlegt hoe dat technisch zit, zou u moeten zeggen: dat is een fout geweest en dat gaan we herstellen.

De heer Klaver (PRO): Dit is geen serieus antwoord. Allereerst, ik spreek over werknemersverzekeringen. Dat is iets anders dan de volksverzekeringen, waar de heer Brekelmans het nu over heeft. Eigenlijk zegt hij: wat we moeten doen, is ervoor zorgen dat we de uitkeringen verlagen. En dan? Gaat de persoon van 25 jaar waar ik het net over had en die fulltime wil gaan werken, er dan op vooruit? Nee. Ten opzichte van iemand in de uitkering verdien je misschien een beetje meer, maar weet u wat het was? Deze persoon zat nog niet in een uitkering. Het is dus helemaal geen vergelijkingsmateriaal. U bent, meneer Brekelmans, echt te gefixeerd op het uithollen van de uitkeringen in Nederland en de sociale zekerheid! Feit blijft dat dit kabinet de keuze had om wat te doen met de begroting en het Belastingplan. De lasten voor gezinnen in dit land en voor werkenden gaan met 8 miljard omhoog. Feit is dat de belasting die mensen betalen als ze fulltime willen gaan werken, immens is. En in plaats van daar iets aan te doen maakt het kabinet het alleen maar erger. Dat kan, want dat kan een politieke keuze zijn. Maar om dan in een speech jonge mensen de maat te nemen en te zeggen "gaat u eens wat meer werken", is echt aanmatigend. Het zou de heer Brekelmans sieren als hij zou zeggen: u heeft gelijk; dat had ik eigenlijk zo niet moeten doen. Het is belangrijk dat mensen meer uren gaan werken. Dat zou heel mooi zijn, want heel veel mensen willen dat, maar dan moeten wij als politiek eerst zorgen dat werken ook echt gaat lonen.

De heer Klaver (PRO): De grote vraag van dit debat is natuurlijk: welke keuze gaan het kabinet en de coalitie maken? Daar hadden we een debat over met de heer Paternotte. Ik dacht dat ik de heer Brekelmans zojuist hoorde zeggen dat hij eigenlijk per begroting naar meerderheden wil zoeken. Heb ik dat goed begrepen?

De heer Klaver (PRO): Dit antwoord verklaart wel veel, omdat de twee gesprekken die we hebben gehad — zo veel is er nou ook weer niet gewisseld — er toch echt om gingen, had ik het idee, dat dit kabinet op zoek was naar een begrotingsakkoord. Het was op zoek naar steun voor de hele begroting, omdat het buitengewoon complex is als je gaat shoppen tussen die begrotingen. Ik had al wel iedere keer het gevoel: iets wringt er, of het klopt niet. Maar hier zegt de heer Brekelmans — u bent een van de coalitiepartijen — eigenlijk: het maakt ons eigenlijk niet zo heel veel uit in welke vorm het is; we zoeken een meerderheid. Het kan dus ook per begroting zijn. Volgens mij toont dit precies aan dat het kabinet geen plan heeft, en de coalitie ook niet, over hoe samen te werken met de oppositie. Kunt u mij dus vertellen: wilt u één begrotingsakkoord of wilt u allemaal gesprekken over losse begrotingen? Dat maakt nogal uit voor de manier waarop we het gesprek met het kabinet aangaan. Dus wat is de route, meneer Brekelmans?

De heer Klaver (PRO): Voorzitter, afrondend. Meneer Brekelmans, u bent toch geen toeschouwer? U bent een van de coalitiepartijen. Als wij met de vicepremier spreken, dan is dat ook met het mandaat van een coalitie daarbij. Ik ga er in ieder geval van uit dat we met 66 zetels spreken. Nu blijkt dat de coalitie het niet eens eens is over wat de vorm van de afspraken met de oppositie zou moeten zijn, of dat één begrotingsakkoord zou moeten zijn of dat dat per losse begroting is. Op deze manier wordt het toch wel heel erg lastig om überhaupt de samenwerking te kunnen vinden? Dan snap ik ook wel dat er soms in dit debat langs elkaar heen wordt gesproken. Mijn vraag is dus nogmaals als volgt. Die gaat niet over wat uw inschatting is van wat andere partijen willen. Volgens mij is iedereen heel helder geweest. Wij hebben gezegd: wij zijn bereid tot zo'n begrotingsakkoord. Er zijn andere partijen geweest hier die hebben gezegd: we zijn bereid tot afspraken, maar we gaan sowieso tegen een aantal begrotingen stemmen. Wat wil meneer Brekelmans?

De heer Klaver (PRO): Even over het vorige punt van orde. Het is prima dat u het doorgeleid, maar ik wil hier gezegd hebben dat er wat mij betreft morgen helemaal niet op gereageerd hoeft te worden. Ik zou de heer Markuszower willen uitnodigen om mee te doen aan de Algemene Financiële Beschouwingen. Dan kunnen we alle koopkrachtcijfers van de verschillende instituten naast elkaar leggen en daar een uitstekend debat over hebben.

De heer Klaver (PRO): De heer Stultiens staat te trappelen voor dat debat. Mijn interruptie. Dit is een interessante bijdrage van de heer Brekelmans. Ik zie hem eigenlijk toch vooral uithalen naar iedereen over telefoontjes die al dan niet gepleegd zijn naar mijn collega van de ChristenUnie. Hij haalt uit naar ons, omdat we eigenlijk niks zouden willen. Maar dat is eigenlijk toch wel opvallend, want de partij met de meeste veto's hier en de partij die van alles blokkeert, is de VVD. Het begon met de blokkade met een veto van PRO. Vervolgens gebeurde het bij de hypotheekrenteaftrek, want daar mocht absoluut niets aan gebeuren. Op het domein van winst en vermogen mocht absoluut niks gebeuren. Op al die punten heeft de VVD haar gelijk gehaald en daarom mijn vraag of die veto's nog steeds staan. Of is er inmiddels de ruimte bij de VVD om op al die punten te bewegen?

De heer Klaver (PRO): Heerlijk, nog een sneertje! Als je zegt dat we gaan samenwerken, is dat denk ik wel precies om dat te doen. Maar dat is ook interessant. Als de VVD zegt dat het voor de VVD onacceptabel is om over de hypotheekrenteaftrek te praten, dan staat de VVD dus ergens voor. Als een andere partij, die is opgericht om de sociale zekerheid te beschermen, uit te breiden en sterker te maken, zegt dat daarop bezuinigen echt niet kan, dan liggen in één keer alle herblokkades er. Sorry, dit is echt de totale arrogantie van de macht, dus dat je zegt zelf wel van alles te mogen zeggen dat je het niet gaat doen, maar dat je als andere partijen dat doen, zegt: dat is eigenlijk heel erg hinderlijk voor het uitvoeren van onze agenda. Meneer Brekelmans, oprecht, bent u nou op zoek naar samenwerking in dit parlement of wilt u gewoon de zin van de VVD doordrammen?

De heer Klaver (PRO): Het is helder. Nog steeds kan er niet gesproken worden over de hypotheekrenteaftrek. Ik zie nog steeds in het plan dat er ook op winst en vermogen niks gebeurt. Dat zijn allemaal punten waarvan de VVD zegt: we willen absoluut dat daar niks op gebeurt. U staat het andere partijen hier echter wel te verwijten als ze zeggen: dit zit in het DNA van onze partij; dat kunt u niet van ons vragen. Ik ben er inmiddels wel van overtuigd dat er twee partijen in het parlement en in dit kabinet zitten die oprecht op zoek zijn naar een samenwerking in dit parlement die dit land vooruithelpt, maar ik heb grote twijfel bij wat de VVD nou eigenlijk wil. Neem ook net het hinten op "we gaan het wel even per begroting doen". Pas op met wat je wenst. Als je dit per begroting probeert te regelen ... Het wordt één grote chaos als je het op deze manier probeert te doen. Wat is de VVD sinds 2021 gaan doen? Toen liet de VVD een kabinet vallen op de leugens van nareis op nareis. Daarna was er het experiment met Dick Schoof als premier en de PVV in het kabinet. Nu gokt de VVD weer met de toekomst van een kabinet dat er nog maar minder dan een jaar zit. Meneer Brekelmans, wat is de VVD aan het doen?

De heer Klaver (PRO): Ik maak een persoonlijk feit.

De heer Klaver (PRO): Voor de 484ste keer wordt me hier iets op de mouw gespeld. Nogmaals, de VVD is in haar eigen spin gaan geloven. Wij zijn al vanaf het begin bereid geweest tot gesprekken, maar dat lijkt de heer Brekelmans gewoon iedere keer te vergeten. Hij blijft dat maar roepen. We zijn absoluut bereid tot die gesprekken, maar ik krijg steeds sterker de indruk dat de heer Brekelmans dat helemaal niet wil, dat hij helemaal niet tot afspraken wil komen.

De heer Klaver (PRO): Het gaat nog niet helemaal zo dat we denken "dit gaat ergens komen", maar ik ga het toch eens proberen. We hebben voortdurend geprobeerd om met dit kabinet in gesprek te raken. Dat was nogal moeilijk in het geval van de minister van Financiën, die eigenlijk achter onze rug om met andere partijen veel verder ging in het zakendoen. Wij hebben daar op tafel gelegd om in te grijpen in box 2; we hebben op tafel gelegd dat we moeten zorgen dat er een miljonairsbelasting komt; we hebben belastingen op andere domeinen van de vermogens op tafel gelegd, zodat we de lasten voor de burgers in het land naar beneden kunnen brengen en we niet hoeven te bezuinigen op de sociale zekerheid. Maar al op deze punten is gewoon een heel harde "njet" gekomen. Dat gebeurde blijkbaar niet alleen namens de minister van Financiën, maar inmiddels ook namens het kabinet, want we hebben niks van deze punten teruggezien in de plannen die er liggen. Ik kom daarom terug op mijn vraag. De VVD heeft allerlei blokkades opgeworpen en veto's uitgesproken, ook op het domein van winst en vermogens. Is de VVD bereid om daarop terug te komen? Is er ruimte om daarover te praten?

De heer Klaver (PRO): Nee, ik stel een vraag aan de VVD-fractie. Ik zeg dat de VVD blokkades heeft opgeworpen. De hypotheekrente staat nog steeds. We willen er graag voor zorgen dat we de lasten op arbeid kunnen verlagen, zodat de werkende mensen er eindelijk op vooruitgaan. Dat kunnen we doen als we bereid zijn om de belastingen op vermogen en op winsten te verhogen. Maar daar ligt een blokkade van de VVD; u heeft er meerdere malen uw veto over uitgesproken. Is de VVD bereid om op dat punt te bewegen?

De heer Klaver (PRO): Ik constateer dat daar best over gesproken kan worden, maar dat de slotsom is dat er eigenlijk niets aan kan veranderen. We hébben hierover gesproken met het kabinet. We hebben aangegeven dat er een verschuiving moet plaatsvinden. Maar in plaats van dat te vragen van de sterkste schouders in deze samenleving, heeft dit kabinet en heeft ook de VVD ervoor gekozen om de lasten op arbeid, de lasten die werknemers moeten betalen, de komende jaren met 8 miljard te verhogen. 8 miljard euro! Zo gaat werken nóg minder lonen. Ik kijk dus heel erg uit naar een gesprek, als dat er ooit komt. We zullen dan weer op tafel leggen dat het belangrijk is dat we een grotere bijdrage gaan vragen aan de allerrijksten in deze samenleving, aan miljonairs. Maar het zou mij niet verbazen als de VVD dan weer met het vuur in de ogen zal verdedigen dat we dat ábsoluut niet moeten doen en dat we vooral al die werkende mensen er weer voor moeten laten opdraaien.

De heer Klaver (PRO): Ik heb een vraag aan de heer Eerdmans: wat voor soort afspraak zou u willen met het kabinet? Bent u op zoek naar een begrotingsakkoord, over alle begrotingen? Of zegt u: er zijn eigenlijk ook een aantal begrotingen die we niet zouden willen steunen?

De heer Klaver (PRO): Dat is een helder antwoord. Dat is een beetje vergelijkbaar met wat de heer Brekelmans zei: waarschijnlijk gaat het meer over deelbegrotingen. Wat PRO betreft ligt de route om tot een totaalpakket te komen, over de hele begroting, nog steeds open. Ik ben benieuwd hoe de premier daar morgen tegen aankijkt. Is dat voor JA21 ook nog steeds een begaanbare weg? Dat betekent inderdaad wel dat je op al die begrotingen ja moet zeggen. Daar zitten echt pijnlijke dingen in, voor ons allemaal overigens.

De heer Klaver (PRO): Volgens mij zijn we op een belangrijk moment in het debat aangekomen, omdat je hier volgens mij ziet dat er een duidelijke keuze ligt in deze Kamer als het gaat over de manier waarop dit kabinet aan meerderheden zou kunnen werken. Volgens mij zijn wij heel helder geweest over onze inzet. De heer Eerdmans hoor ik heel helder zijn, bijvoorbeeld als het gaat over het dwangelement in de Spreidingswet. Eerder heeft hij weleens gezegd te vinden dat de Spreidingswet moet worden ingetrokken. Ik doel ook op het verzachten van de maatregelen die zijn afgesproken op stikstof, waarbij hij vindt dat eigenlijk een stap terug zou moeten worden gedaan als je kijkt naar wat er nu ligt. Ik hoorde de heer Eerdmans ook spreken over box 3. Hij gaf aan dat er aanpassingen zouden moeten zijn. Welke variant, met welk budgettair beslag, wil de heer Eerdmans daar het liefste zien?

De heer Klaver (PRO): In potentie is dat prijskaartje 20 miljard. Bent u ook bereid om dat dan volledig te dekken uit hetzelfde domein van winst en vermogen of zegt u dat dat echt van andere plekken in de begroting moet komen?

De heer Klaver (PRO): Die koopkrachtcijfers van de Rabobank lijken me echt iets voor de AFB. Dit is echter wel een hoofdpunt, denk ik, dat bij de APB besproken moet worden. Dit gaat over 20 miljard. Ik wil heel graag dingen veranderen in box 2, maar 20 miljard uit box 2 gaat zelfs mijn fractie echt te ver. De vraag is dus even: hoe zie je dat dan? Wil je dan nog naar de vpb kijken, wil je de tarieven in box 3 verhogen of moet er een toptarief bij komen? Ik zoek wat op dat punt dan het financiële beslag is. Onze fractie heeft echt stevige wensen als het gaat over de sociale zekerheid en de lastenverlichting voor gewone mensen, maar een prijskaartje van 20 miljard om de vermogensbelasting anders vorm te geven, is nogal wat. Ik wil gewoon iets meer inzicht. Dan weten we namelijk wat de keuze is waar het kabinet voor staat.

De heer Klaver (PRO): Ik vind de heer Eerdmans in dit debat wat weifelend en bij vlagen verwarrend optreden. Zo ken ik hem eigenlijk helemaal niet: hij was altijd vrij duidelijk en helder. Laat ik vanuit onze kant ook heel helder zijn: als het de heer Eerdmans lukt om afspraken te maken over een aantal begrotingen … Misschien moet ik me trouwens gewoon tot het kabinet richten: als dat de heer Eerdmans zou lukken, en vervolgens bijvoorbeeld de Spreidingswet van tafel gaat of wordt aangepast, of de stikstofplannen heel anders worden, of het Klimaatfonds wordt aangepast, dan gaat dit kabinet een richting op die voor ons zozeer de verkeerde is, dat het kabinet er niet op moet rekenen dat wij die andere begrotingen dan wel even komen steunen. Volgens mij is dit precies waar de klem zit en waarom wij de hele tijd al zeggen: volgens mij moet u kiezen of u linksaf of rechtsaf gaat. Dan moet je een totaalpakket maken ten aanzien van die begrotingen. Ziet de heer Eerdmans dat dit het scenario is waar we op afdenderen als hij dit blijft volhouden?

De heer Klaver (PRO): Natuurlijk heeft u uw eigen agenda, een wat verwarrende agenda. Wel complimenten. Ik ben jarenlang bezig geweest om van twee partijen een te maken en om namens die twee partijen het woord te kunnen voeren in de Kamer. U kunt nu al gelijk namens de SGP het woord voeren.

De heer Klaver (PRO): Ja, en andersom. Grote complimenten. Maar even alle gekheid op een stokje: het gaat er niet over dat u zich niet met ons bemoeit. Het gaat over hoe we dit land nog enigszins bestuurbaar houden en hoe we een enorme chaos voorkomen. Ik verwijt het kabinet dat het niet kiest en dat er chaos op komst is, maar als ik u zo hoor praten, denk ik: oei, hoe gaan we dit met elkaar doen? Laat ik u een inhoudelijke vraag stellen, want ik denk dat we hier nu verder uit komen. Hier mag de premier morgen op reflecteren. Hoe kijkt u naar de bezuinigingen op de sociale zekerheid? Vindt u het voldoende wat het kabinet nu heeft gedaan of moeten die verder uit te boeken?

De heer Klaver (PRO): Voorzitter, afrondend. Gewoon even resumerend. Wat JA21 betreft zijn de bezuinigingen op de sociale zekerheid zoals ze nu nog in de boeken zijn blijven staan prima. Nou, dat is een winst voor het kabinet. JA21 wil eigenlijk over alle begrotingen apart afspraken maken en zegt op de punten waarop het niet lukt: heel veel succes kabinet, zoek maar even uit hoe je dat hier in de Kamer gaat doen. Ik geef hier alvast een winstwaarschuwing af. Als het kabinet denkt op die manier te kunnen shoppen en dan even bij ons komt aankloppen: de groeten.

De heer Klaver (PRO): Ik denk dat de heer Wilders heel goed schetst wat de politieke situatie is. De heer Eerdmans gooide even: ik denk niet dat meneer Klaver zijn totale akkoord gaat krijgen. Ik hoef helemaal niks te krijgen. Het is ook niet zo dat wij per se zo'n totaalakkoord willen. Ik denk dat het belangrijk is om voor ogen te houden wat wij proberen te doen met elkaar. Het gaat niet om of het kabinet nou iets met Klaver of met Eerdmans of met Wilders wil. Het gaat om de vraag: hoe houden we het land nog enigszins bestuurbaar, terwijl er is gekozen voor een experiment dat megarisicovol is, en hoe zorgen we ervoor dat er straks aan het einde van dit jaar begrotingen liggen die kunnen steunen op een meerderheid in het parlement? Dat is wat hier voorligt. Ik hoop dat de heer Eerdmans zich dat realiseert. Ik dacht dat heel helder was dat je moet kiezen welke route je kiest. Zo begonnen we deze dag. Maar het kabinet heeft totale … Het begon met een kabinet dat niet durfde te kiezen, maar we hebben nu ook JA21 dat niet echt durft te kiezen wat het wil en dat is voor de chaos in dit land heel erg bevorderlijk, maar het is niet echt bevorderlijk voor het komen tot een oplossing.

De heer Klaver (PRO): In navolging van het motiequotum zag ik soort Bontenbalquotum in de media aankomen, aangevoerd door mevrouw Keijzer. Daar wil ik me misschien wel bij aansluiten als ze met een motie komt, maar dat zien we morgen wel.

De heer Klaver (PRO): Ik had het echt alleen over die van u. Ik wil niet dat hier verwarring over ontstaat. Dit debat gaat ook over de vraag hoe straks de samenwerking tussen coalitie en oppositie eruitziet. Volgens mij is iedereen daarnaar op zoek. Zou u misschien kunnen schetsen hoe u daarnaar kijkt en wat voor type akkoorden u graag zou willen sluiten?

De heer Klaver (PRO): Daar bent u heel rolvast in, tot nu toe, en ook in dat iedere keer benoemen. Dat begrijp ik goed. U zegt: we zoeken naar stabiele meerderheden langs de route van de inhoud. Ik ben het daar heel erg mee eens. Volgens mij heeft Herman Tjeenk Willink iedereen van ons die ooit in een formatie heeft gezeten, geleerd: zorg ervoor dat je niet naar persoonlijke voorkeuren kijkt of alleen maar een partij uitsluit omdat het een bepaalde partij is, maar ga het inhoudelijke gesprek met elkaar aan, omdat je dan de route ziet. Ziet de heer Bontenbal met mij dat het echt een onmogelijke opgave is om met iedereen in de Kamer dat inhoudelijke gesprek aan te gaan? Er komt op basis van de inhoud een punt waarop wegen wel degelijk zullen scheiden. Het is niet zo dat die nooit meer bij elkaar kunnen komen. Is de heer Bontenbal het met mij eens dat het zoeken naar zo'n stabiele meerderheid moet beginnen bij met iedereen praten over de inhoud, maar dat het allemaal bij elkaar brengen een onmogelijke opgave is?

De heer Klaver (PRO): Voorzitter, afrondend. Dat antwoord was helder. Er moet inhoudelijk worden gekeken en uiteindelijk moet er een inhoudelijke keuze worden gemaakt. Wat bij elkaar te brengen is, is bij elkaar te brengen. Er zijn gewoon ook grote verschillen hier in het parlement. Uiteindelijk is het aan het kabinet — dat is dus niet alleen aan de heer Bontenbal — om te kiezen welke route men krijgt. Een van de belangrijke voorwaarden die ik de heer Bontenbal hoor noemen, is: er moet een stabiele meerderheid zijn in de Eerste en Tweede Kamer.

De heer Klaver (PRO): Voordat we naar de inhoud gaan, wilde ik nog iets vragen over het proces. Als u zegt dat u daar nog op terugkomt, wil ik best wachten, hoor. Maar misschien kan ik het beter nu vragen.

De heer Klaver (PRO): Dan was mijn gevoel voor timing eigenlijk toch heel goed. Niet?

De heer Klaver (PRO): Oké. Ik wilde het volgende nog aan de heer Bontenbal vragen. De premier was eigenlijk best helder de afgelopen tijd. Hij zei: ik wil een totaalakkoord maken, geen cherrypicking. Ik zag dat ook de heer Paternotte dat eigenlijk ondersteunde vandaag. De heer Brekelmans zei: nou, dat hoeft eigenlijk niet; we kunnen ook gewoon een beetje kijken naar wisselende meerderheden en wat meer shoppen. Hoe kijkt de heer Bontenbal daarnaar?

De heer Klaver (PRO): Dat had de heer Bontenbal helemaal helder gemaakt. Daar vraag ik ook niet naar. Het is natuurlijk wel relevant. Mijn angstbeeld is een soort van doormodderen dit najaar en in de onzekerheid blijven hangen van het een naar het ander. We hebben het bij de partijen gezien: met de asielwetten ging het niet helemaal lekker en bij de begroting van Ontwikkelingssamenwerking ging het dit voorjaar ook niet helemaal top. Dat is wat ik wil voorkomen. Ik vraag daarom: streeft u naar een akkoord waarin je zegt "we hebben met elkaar afspraken gemaakt en dit gaan we doen" of zegt u dat het ook best kan betekenen dat verschillende partijen op verschillende momenten begrotingen steunen?

De heer Klaver (PRO): Tot slot. Uiteraard heeft waar je gaat uitkomen ook te maken met de oppositie. Maar ik heb alle partijen gevraagd wat eigenlijk hun voorkeur is, in de hoop dat ik een soort eenduidig antwoord zou krijgen van de coalitiepartijen en ook van het kabinet. Ik heb namelijk de afgelopen weken gemerkt dat ik niet met 66 zetels sprak. Iedere keer als er ministers bij ons op kantoor kwamen, kwamen zij spreken namens hun eigen smaldeel in de coalitie en dat was zelden met de 66 zetels in totaal. Ik heb dit ook gemerkt toen we om tafel zaten met de vicepremiers. Ik zoek daarom toch naar enige gezamenlijkheid in wat dit kabinet wil en in wat de coalitie wil in de samenwerking met de oppositie. Ik denk namelijk dat die onduidelijkheid er mede voor zorgt dat het zo'n rommeltje wordt.

De heer Klaver (PRO): Hier valt niet mee te redeneren als dit wordt gezegd. Maar om nog wel vanuit de Kamer iets te zeggen tegen alle nabestaanden van die 196 slachtoffers, die bijna te schande worden gemaakt door de woorden die de heer Dekker gebruikt: ik weet dat de rest van de Kamer en ook dit kabinet geen seconde zullen rusten tot alle daders van de ramp, de aanslag op de MH17 zullen worden vervolgd en dat er geen enkele twijfel over is dat Rusland hierachter zit.

De heer Klaver (PRO): Voorzitter, toch even …

De heer Klaver (PRO): Volgens mij zijn we er allemaal aan toe dat er een einde aan komt, maar hier worden voor de vierde keer ambtenaren zo'n beetje voor de bus gegooid. Ministers zijn verantwoordelijk voor wat die ambtenaren doen. Als die slecht werk leveren, wat kan gebeuren, spreken we de ministers daarop aan. Maar iedere keer de integriteit van ambtenaren in twijfel trekken zonder dat ze zich hier kunnen verdedigen, doen we hier gewoon niet. Ik denk dat het ook goed is dat we daarvan zeggen: dit kan niet.