Luc Stultiens

Academische vrijheid

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Dank u, voorzitter. Onze wetenschap is in gevaar. Het is code rood. De academische vrijheid neemt al jaren af. We zien dingen gebeuren die we een aantal jaar geleden ondenkbaar vonden. Niet alleen is dit een gevaar voor de wetenschap, maar ook voor onze hele samenleving en voor onze democratie. Academische vrijheid betekent dat wetenschappers vrij zijn om hun eigen onderzoek te doen, om hun eigen resultaten naar buiten te brengen, om nieuwe vragen te stellen, om te onderzoeken wat ongemakkelijk is, om op basis van argumenten en bewijs tot nieuwe inzichten te komen, om de grenzen van onze kennis te verleggen, om zich te mengen in het maatschappelijk debat, om desinformatie tegen te gaan en om een kritische tegenmacht te zijn, zonder druk van buitenaf, zonder druk van het bedrijfsleven en zonder druk van de politiek. Daarom is het zo onvoorstelbaar wat er nu gebeurt in de wetenschap. Trump gaat met een sloopkogel erdoorheen. Zijn rechterhand noemt universiteiten "de vijand". Termen als "gender", "lhbtiq" of "vrouwen" worden verboden. Onderwijscurricula worden herschreven. Databases worden geblokkeerd. Instituten worden gesloten. Wetenschappers kunnen niet meer vrij hun werk doen, simpelweg omdat ze zich bezighouden met klimaatverandering of vaccinaties, of omdat ze zich uitspreken tegen de oorlogsmisdaden in Gaza. Dit zijn allemaal grote schendingen van de academische vrijheid. Dit richt onherstelbare schade aan voor de hele wetenschap. Voorzitter. Dit is geen ver-van-ons-bedshow. Ook in Nederland ontvangen onderzoekers vragenlijsten van de Amerikaanse overheid. Ook in Nederland liggen onderzoeken naar corona stil door drooglegging vanuit Amerika. Ook in Nederland hebben wetenschappers geen toegang meer tot Amerikaanse data. Maar het is te makkelijk om alleen naar Amerika te wijzen. Ook hier staat de vrijheid namelijk al veel langer onder druk. Zie de rapporten van de KNAW, UNESCO en de Academic Freedom Monitor. Er is genoeg bewijs. Ook hier wordt vertrouwen in de wetenschap ondermijnd door politici die het framen als "activistisch" of als "woke". Ook hier wordt wetenschap nog te vaak gezien als slechts een mening. Ook hier roepen politici op om in te grijpen in collegestof of om te bezuinigen op plekken waar geprotesteerd wordt. Voorzitter. Terwijl de wetenschap in brand staat, is dit kabinet oorverdovend stil. Dan bedoel ik niet deze minister, want die is pas een paar dagen bezig. Ik heb het dan ook over zijn voorganger. Ga nou staan voor die academische vrijheid! Spreek je écht uit tegen deze sloopkogel uit Amerika! Geen slap "we houden het in de gaten", maar onderneem nú actie. Draag duidelijk uit dat wetenschap geen mening is. Verzet je tegen deze aanvallen op de wetenschap. Neem stelling tegen censuur van termen als "gender" en "inclusie". Neem afstand van dreigementen van financiële kortingen als partijen het oneens zijn met het handelen van universiteiten. Toon moed! Voorzitter. Om het belang van academische vrijheid te onderstrepen, pleiten wij als GroenLinks-PvdA ervoor om academische vrijheid op te nemen in de Grondwet. We zien dit al in Duitsland. Ook de KNAW en de rectoren geven aan dat academische vrijheid nu niet voldoende is gewaarborgd in de wet. Onze universiteiten zijn te belangrijk voor onze rechtsstaat. Dat verdient een stevige grondwettelijke verankering. Zorg dat universiteiten weer de bolwerken van de vrijheid zijn. Zorg dat Europa weer het continent van de vrije wetenschap is. Dat zijn we onze toekomstige generaties verschuldigd. Dank u wel.

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): De PVV probeert er een nepdiscussie van te maken, want iedereen hier is tegen vernielingen. Iedereen vindt dat de schade moet worden verhaald op de daders. Dat blijkt soms lastig in de praktijk, maar we vinden allemaal dat dat moet. Het echte gevaar voor de academische vrijheid is onder andere de PVV zelf. Dat staat ook in al die rapporten; ik hoop dat u ze gelezen heeft. Dan gaat het namelijk om het zich bemoeien met wat voor lessen er worden gegeven en het dreigen met bezuinigingen als gedachtegoed niet aangepast wordt. Die praktijken zien we in Amerika bij Trump en in Hongarije bij Orbán, maar ook bij de PVV hier in Nederland. Waarom toont de PVV geen enkele zelfreflectie bij dit debat over academische vrijheid, terwijl zijzelf genoemd wordt in alle rapporten?

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Mijn collega van de VVD noemde het net "niet coherent". Dat is eigenlijk nog vriendelijk verwoord. Er worden allerlei dingen bij gehaald die ik niet gezegd heb. Ik heb het over de Nederlandse politiek, namelijk de PVV die de academische vrijheid in Nederland ondermijnt, volgens onder andere rapporten die zeggen dat de PVV vragen stelt over activistische wokecultuur, bezuinigingen, de kritische rassentheorie, dekolonisatie en feminisme. Dat zijn allemaal dingen die de PVV niet nuttig vindt — dat laatste mag nog — maar vervolgens mag de wetenschap zelf bepalen of ze hier onderzoek naar doet. Waarom toont de PVV daar geen zelfreflectie op, dus geen reflectie, maar zelfreflectie?

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Dit gaat niet veel beter worden, maar concluderend: ja, er is inderdaad een verschil in partijpolitiek tussen partijen die opkomen voor academische vrijheid — dat zijn er gelukkig meer dan alleen mijn partij — en de PVV, die academische vrijheid blijkbaar totaal niet interessant vindt. De PVV vindt academische vrijheid alleen maar interessant vindt als het een stok is om studenten mee te kunnen slaan die opkomen voor Palestina. Dat is vrij bizar. Ik vroeg alleen maar naar zelfreflectie op het feit dat de PVV de academische vrijheid ondermijnt. Die komt er niet. Ik hoop dat de minister straks laat zien dat hij in elk geval niet meegaat in dit straatje, want ik vind dit zeer zorgelijk als het gaat om het beschermen van de academische vrijheid.

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Ik ben het eigenlijk helemaal eens met het betoog van de heer Paternotte. Ik heb één aanvullende vraag. De KNAW, Duitsland, GroenLinks-PvdA en ook de SP zeggen eigenlijk: zou het niet goed zijn om de academische vrijheid toe te voegen aan de Grondwet? Hoe staat D66 hierin?

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Dit was het blokje academische vrijheid. Ik vind het goed om te zien dat de minister zegt dat hij daarvoor staat. De woorden zijn goed. Dat is stap één. Nu is de vraag: wat worden de daden en wat is er de afgelopen maanden gebeurd? We hebben hier voor de zomer heel veel wetenschappers op bezoek gehad bij een rondetafelgesprek. Die zeggen: we hebben nu al zelfcensuur, we durven bepaalde woorden niet meer te gebruiken, we kunnen bepaalde databases niet meer in en we krijgen vragenlijsten. Dat gebeurt allemaal nu al. Mijn concrete vraag is: wat heeft dit kabinet gedaan en wat gaat het nog doen om deze wetenschappers te beschermen?

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Het is breder, maar als het bij geopolitiek aan de orde komt, dan wacht ik even daarop. Maar het is inderdaad breder dan alleen de vragenlijsten.

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Ik vind het positief om te horen dat deze minister zegt dat hij gaat staan voor het college van bestuur. Volgens mij is dat belangrijk voor een minister, zeker met partijen hier in de Kamer die dat proberen te ondermijnen. Ik wil heel even kijken naar een reflectie van de minister op eerdere uitspraken van hemzelf en van zijn eigen partij. Ik hoop dat hij dan zegt: daar neem ik afstand van; dat is inderdaad niet meer passend. Hij zei bijvoorbeeld zelf over de rector van de UvA dat die een warm pak boter is. Zijn eigen partij zei aan het begin van dit jaar dat er een mars door de instituties nodig is. Dat was een tweet van uw collega van BBB. Ik hoop dat hij vandaag kan zeggen: dat is inderdaad ongepast; dat moeten we niet willen met elkaar.

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Laat ik zeggen: ik ben blij met de woorden die hij in ieder geval nu gaat uiten als minister. Ik hoop wel dat als in de toekomst deze uitspraken opnieuw worden gedaan, ook door zijn eigen partij, hij er dan ferm afstand van neemt, want van een partij hier in deze Kamer vind ik uitspraken als "een mars door de instituties" zeer zorgelijk.

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Ik hoop dat deze niet telt. Mijn vraag in blokje één werd doorverwezen naar blokje drie over geopolitiek. Ik heb het antwoord nog niet gehoord.

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Dat het Europees gaat, vind ik goed. Volgens mij is het inderdaad het sterkst als je het met z'n allen doet. Maar ik mis veel meer moed, veel meer publieke verontwaardiging. De universiteiten zelf laten zich met elkaar horen. De wetenschap laat zich horen. Maar het is eigenlijk muisstil vanuit de politiek, terwijl vanuit Amerika onze wetenschap gewoon gesloopt wordt. Ik roep de minister op om samen met collega's harder te zeggen: blijf van onze wetenschappers af; kom niet met vragenlijsten aan, zet die databases gewoon open, houd op met die censuur van termen. Ik vind het belachelijk dat hier jarenlang alles wat met cancel culture te maken had een hot topic was, maar nu er daadwerkelijk wordt gecanceld en je als wetenschapper niet eens meer kunt zeggen dat je onderzoek doet naar vrouwen of lhbt, de politiek veel te stil is. En inderdaad, het liefst doe je het samen met andere landen, maar ik verwacht ook dat we ons publiek harder uitspreken richting Amerika en zeggen: blijf af van onze wetenschappers.

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Dat is nuttige informatie om te weten. Laat ik positief beginnen. Ik ben blij dat de minister, in elk geval qua woordgebruik, aan de goeie kant staat. Hij staat op voor de wetenschap en de academische vrijheid. We verschillen nog van mening over de urgentie en daadkracht die het kabinet ook publiekelijk zou kunnen tonen door hiervoor te gaan staan. Daarom wil ik een motie indienen in een tweeminutendebat, nog voor het reces.

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Wij zijn er klaar voor. Tot slot het punt over de Grondwet. Goed dat er een onderzoek komt van de KNAW. Ik denk inderdaad dat dit belangrijk is; zie Duitsland en de oproepen. Echt tot slot. Er is veel gepraat over bezuinigingen. Volgende week komt de begroting. Ik houd mijn hart vast. Ik ben bang dat de bezuinigingen die al stonden nog steeds blijven staan. We gaan het volgende week zien. Anders wordt dat nog een groot topic in het najaar, of zelfs pas in februari. Dank u wel.

De heer Stultiens (GroenLinks-PvdA): Ja, een korte vraag. Is het pleidooi van NSC nou meer extra geld in dit nieuwe fonds — dan vind ik het interessant — of moet het geld worden weggehaald bij ander onderzoek?