f95b6b27-a2af-4b44-b4bd-06578faf3b06

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202526 643Informatie- en communicatietechnologie (ICT)Nr. 1330 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN VANONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP EN VAN DE STAATS-SECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 18 april 2025Op 4 juni 2024 is uw Kamer door het voormalige kabinet geïnformeerdover de verkenning naar mogelijkheden voor een AI-faciliteit (Kamerstuk26 643, nr. 1180).1 In het Wetgevingsoverleg Digitalisering van11 november 2024 en het Commissiedebat Digitale infrastructuur eneconomie van 17 december 2024 heb ik toegezegd om uw Kamer in heteerste kwartaal van 2025 te informeren over de plannen en financieringvan een AI-faciliteit in Nederland. Tijdens het debat met de CommissieDigitale Zaken over «Opkomende en toekomstige technologieën» van30 januari 2025 heeft ook de Staatssecretaris Digitalisering en Koninkrijks-relaties toegezegd de Kamer op korte termijn te infomeren over deAI-faciliteit. Met deze brief geef ik, mede namens de StaatssecretarisDigitalisering en Koninkrijksrelaties en de Minister van Onderwijs, Cultuuren Wetenschap, invulling aan deze toezegging. Ik bied met deze brieftevens de meta-analyse aan die het onderzoeksbureau Dialogic heeftverricht in opdracht van het Rijk ten behoeve van een verkenning naar hetversterken van het Nederlandse AI-ecosysteem door het vergroten van detoegang tot rekenkracht en expertise.ContextAI is volgens de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)de nieuwe systeemtechnologie die naar verwachting grote effecten op demaatschappij en de economie gaat hebben. Tegelijkertijd versnelt deontwikkeling van AI, en vinden belangrijke innovaties voornamelijk buiten1In Europese terminologie beter bekend als «AI-fabriek». Een AI-fabriek is een gecentraliseerdeof gedistribueerde entiteit die bestaat uit een supercomputer, bijbehorend datacentrum,AI-expertise, een Europees samenwerkingsverband en gecentraliseerde of gedistribueerdeondersteuning en servicecentrum voor de gebruikers van de AI-geoptimaliseerde supercom-puter. In deze brief worden AI-faciliteit en AI-fabriek als synoniemen van elkaar gebruikt. kst-26643-1330ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 643, nr. 13301 Nederland en de Europese Unie (EU) plaats. Met name op het gebied vangeavanceerde AI-modellen (foundation models/deep learning), wordt inde Verenigde Staten vooral vanuit de private sector, maar met indirectesteun van de overheid, fors geïnvesteerd in de essentiële bouwstenen vanAI: rekenkracht, data en talent. In China is er een sterke wisselwerkingtussen overheid en bedrijfsleven, waarbij zowel door de staat aange-stuurde als private investeringen bijdragen aan de opbouw vanAI-infrastructuur en modelontwikkeling.De snelle opkomst van (generatieve) AI, de afhankelijkheid van reken-kracht, de impact daarvan op de maatschappij en de economie en degeopolitieke ontwikkelingen maken een reactie van overheden noodza-kelijk om de AI-gedreven transformatie bij te kunnen houden en bij tekunnen sturen.Nederland heeft een sterk AI-ecosysteem en Nederlands AI-onderzoek isvan hoge kwaliteit, maar meedoen met de ontwikkeling van geavanceerdeAI-modellen en toepassingen, de adoptie van AI en toegang tot reken-kracht en hoogwaardige kennis en data zijn aandachtspunten, die onderandere in het rapport van Mario Draghi over de toekomst van hetconcurrentievermogen van de EU benoemd worden. De huidige nationalerekenfaciliteiten voor onderzoek en innovatie van SURF (Snellius) zijn nietgeschikt voor het ontwikkelen van zeer grootschalige, geavanceerdeAI-modellen.Begin 2024 lanceerde de Europese Commissie het AI-innovatiepakket metdaarin onder andere het bevorderen van een netwerk van zogenaamdeAI-fabrieken in lidstaten via calls vanuit de European High PerformanceComputing Joint Undertaking (EuroHPC JU).2Een AI-faciliteit (of AI-fabriek) is een one-stop-shop voor bedrijven,onderzoekers en overheden voor het ontwikkelen en testen van geavan-ceerde en betrouwbare AI-modellen en innovatieve toepassingen in depre-commerciële fase door het combineren vanAI-(supercomputer)rekenkracht, opslag van data en een kenniscentrum.Europa kan alleen concurreren op het mondiale AI-speelveld doorvoldoende schaal en samenhang binnen de lidstaten te creëren. AlsNederland op het gebied van betrouwbare AI wil blijven meedoen met dekoplopers in Europa, dan is het van belang dat een AI-faciliteit voorNederland beschikbaar komt. Daarom wordt gewerkt aan de voorbe-reiding van de realisatie van een AI-faciliteit in Nederland, ingebed in hetEuropese netwerk van AI-faciliteiten van EuroHPC. Een consortiumbestaande uit SURF (penvoerder), de AI Coalitie voor Nederland (AIC4NL),TNO en Samenwerking Noord, werkt samen met de Ministeries EZ, BZKen OCW en andere stakeholders aan een plan daarvoor. Dit initiatiefversterkt het Nederlandse AI-ecosysteem en vergroot de kennis over, entoepassing van AI in het bedrijfsleven, de wetenschap, het onderwijs ende overheid, en draagt bij aan de toekomstige concurrentiepositie vanNederland en Europa. Dit sluit aan op de breed ondersteunde motie vande leden Kathmann, Vermeer en Koekkoek, waarin wordt uitgesproken datNederland een AI-faciliteit moet opzetten.32Dit is een samenwerking van de Europese Commissie, Europese lidstaten en private supercom-puter partijen.3Kamerstuk 26 643, nr. 1265Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 643, nr. 13302 Uitkomsten verkenning AI-faciliteit in NederlandDe keuze om in te zetten op een realisatie van een AI-faciliteit inNederland is onderbouwd met een verkenning van EZ, BZK en OCW. Hetonderzoeksbureau Dialogic heeft daarvoor een meta-analyse verricht voordeze verkenning.In de verkenning worden drie beleidsopties uitgewerkt die gaan over devraag hoe Nederland het beste de toegang tot rekenkracht en daarmee hetversterken van het AI-ecosysteem kan vormgeven:Optie 1) Bestaande middelen en instrumenten gebruiken, vooral wat nu inde markt of in andere Europese landen voorhanden is. Indien er inNederland geen publieke investeringen worden gedaan in AI-rekenkrachten talent, worden er geen additionele hoogwaardige expertise encapaciteiten opgebouwd voor de ontwikkeling van geavanceerdeAI-modellen door met name innovatief mkb en de wetenschap, endaarmee blijven we afhankelijk van AI-ontwikkelingen buiten Nederland.Optie 2) Meer investeren in deelname van Nederland in plannen voorAI-faciliteiten in andere lidstaten: het voornaamste voordeel is deintensivering van Europese samenwerking en meeliften op het aanbodvan een AI-faciliteit in een ander lidstaat voor Nederlandse gebruikers. Hetgrootste nadeel is een minder sterk vliegwieleffect voor het NederlandseAI-ecosysteem door het fysiek ontbreken van (nabijheid bij) eenAI-supercomputer en dataopslag in Nederland, als die in een ander landzou staan.Optie 3) Een AI-faciliteit realiseren in Nederland, waarvan voordelen enrandvoorwaarden hieronder worden toegelicht.Het kabinet zet momenteel in op optie 3: een AI-faciliteit realiseren inNederland, waarbij de Nederlandse AI-faciliteit onderdeel wordt van hetEuropese netwerk van AI-faciliteiten van EuroHPC. Daarnaast behorenoptie 1 en 2 ook nog steeds tot de mogelijkheden voor de vormgeving vande versterking van het AI-ecosysteem.Randvoorwaarden bij optie 3 zijn financiële dekking, de beschikbaarheidvan stroom op een krap energienet, en het ontwerp van een publiek-private bestuursstructuur van een toekomstige AI-faciliteit. Deze randvoor-waarden worden meegenomen in de uitwerking van het voorstel voor eenAI-faciliteit in Nederland.Waarom investeren in een AI-faciliteit?Uit de verkenning blijkt dat de realisatie van een AI-faciliteit het Neder-landse bedrijfsleven en de wetenschap toegang biedt tot een krachtigerekenfaciliteit, kennis en vaardigheden die noodzakelijk zijn vooronderzoek en innovatie. Bedrijven kunnen daarmee nieuwe AI-productenen diensten ontwikkelen, met name in gebieden waar Nederland al sterkin is, zoals: biotechnologie (plantveredeling, medicijnen), medischetoepassingen en diagnostiek, voeding, nieuwe materialen, financiëletechnologie of de maak- en hightech industrie. De AI-faciliteit creëerteconomische kansen voor verschillende sectoren. Een AI-faciliteit helpthet aantrekken, opleiden en behouden van AI-(onderzoeks-)talent voorbanen van de toekomst en voorziet in de grote vraag naar vaardigpersoneel bij bedrijven en overheden. We kunnen doorbouwen op eenexcellente AI-kennisinfrastructuur (hogeronderwijsinstellingen, umc’s, enpublieke onderzoeksinstellingen). Dit versterkt de concurrentiepositie vanNederlandse bedrijven, zowel binnen Europa als internationaal.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 643, nr. 13303 In een rapport van McKinsey & Company uit juni 2023 wordt geschat datmet generatieve AI jaarlijks tussen 2,6 en 4,4 biljoen dollar kan wordentoegevoegd aan de wereldeconomie door de arbeidsproductiviteit teverhogen. De AI-faciliteit kan worden gezien als infrastructuur die eraanbijdraagt om hier ook in Nederland van te profiteren. Een AI-faciliteitcreëert economische kansen door verschillende sectoren en bedrijven demogelijkheid te geven geavanceerde AI te ontwikkelen.Door zelf geavanceerde AI en kennis te ontwikkelen, zijn Nederland enEuropa beter toegerust om grote modellen van Amerikaanse technologie-bedrijven te doorgronden en kan men terugvallen op eigen technologieals die toegang op termijn niet meer mogelijk of wenselijk is. Uit hetDraghi-rapport blijkt dat 73% van de foundation models afkomstig is uitde Verenigde Staten.4 Nederland zou zich kunnen focussen op specifieketoepassingen en specialistische AI-modellen. Dit draagt ook bij aan deontwikkeling van een meer volwassen markt voor AI-cloudoplossingenafkomstig van Nederlandse en Europese bedrijven, en daarmee aan openstrategische autonomie.Voor wetenschappers en kennisinstellingen biedt de AI-faciliteit demogelijkheid om complexe onderzoeksprojecten sneller en efficiënter uitte voeren, maar daarnaast ook nieuwe onderzoekslijnen te starten ennieuwe kennis en technologie te ontwikkelen. De toepassing van AI kangrote impact hebben op de wijze van wetenschapsbeoefening. Vanuit deonderzoekswereld leeft een sterke behoefte aan meer rekenkracht.Toegang tot hoogwaardige HPC-infrastructuur stelt onderzoekers in staatom grensverleggend fundamenteel en toegepast onderzoek te doen opgebieden zoals klimaatmodellering, nieuwe materialen en gewassen,medische diagnostiek en kwantum computing. Een AI-faciliteit maakt hetmogelijk dat AI-(onderzoeks-)talent en de meerjarige PPS-programma’svan het Groeifonds, zoals AiNed en HealthRI, straks ook toegang totrekenkracht hebben om te experimenteren en te innoveren. Toegang toteen AI-faciliteit is noodzakelijk voor het vasthouden van de sterkeinternationale wetenschappelijke positie van Nederland op AI en maaktNederland een aantrekkelijke plek voor het opleiden, aantrekken enbehouden van talent, met hoogwaardige kennis die op termijnbeschikbaar komt voor de arbeidsmarkt.De AI-faciliteit draagt bij aan versterking van het hele NederlandseAI-ecosysteem met de AI Coalitie voor Nederland (AIC4NL), zevenregionale AI-hubs en het PPS-programma ROBUST met rond de 30 AI-labs(Universiteit van Amsterdam, NWO). De wetenschap zelf draagt bij aan debetrouwbare ontwikkeling van de technologie, het valideren van (verant-woorde) toepassingen, het inbedden van AI in onderzoek zelf enbaanbrekend onderzoek dankzij AI.Voor de overheid biedt de AI-faciliteit kansen om AI-toepassingen teontwikkelen die bijdragen aan publieke doelstellingen, zoals verbeteren enhet personaliseren van de dienstverlening aan burgers en bedrijven. Deoverheid bezit en verwerkt immers grote hoeveelheden gegevens vanburgers. En met AI kunnen deze data worden geanalyseerd om indivi-duele behoeften beter te begrijpen en om gerichte op maatgemaakteoplossingen aan te bieden. Een andere doelstelling is, het vereenvoudigenvan de communicatie tussen burgers en overheid, denk bijvoorbeeld aanAI-gebaseerde chatbots en virtuele assistenten. Een derde doelstelling die4Een foundation model is een basis machine learning model dat als fundament dient voorverdere gespecialiseerde modellen en/of toepassingen. Een large language model (LLM) is eentype foundation model. Een voorbeeld van een foundation model is GPT-4, het foundationmodel voor ChatGPT.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 643, nr. 13304 genoemd kan worden is het vergroten van de veiligheid en het optimali-seren van overheidsprocessen. AI kan de efficiëntie van overheidsin-stanties vergroten door taken te automatiseren waardoor processensneller worden afgehandeld, wat leidt tot kostenbesparing en beteretoewijzing van middelen. Met andere woorden, door AI in te zetten in depublieke dienstverlening kan de overheid niet alleen efficiënter worden,maar kan de overheid ook een meer mensgerichte en inclusievebenadering ontwikkelen die burgers ondernemers centraal stelt. Hetlaatste, maar niet het onbelangrijkste, is dat de AI-faciliteit bijdraagt aanopen strategische autonomie op het gebied van AI-infrastructuur voor deoverheid.Binnen de AI-faciliteit kunnen initiatieven voor verantwoorde en transpa-rante AI-ontwikkeling worden gestimuleerd. Dit omvat het ontwikkelen entesten van AI-modellen, die voldoen aan (Europese) ethische standaardendie uitlegbaar en begrijpelijk zijn voor gebruikers. Dit gebeurt nubijvoorbeeld met het al lopende GPT-NL project om te komen tot een openen transparant AI-taalmodel. Door transparante en verantwoorde AI tebevorderen, kan de AI-faciliteit het vertrouwen in AI vergroten enbijdragen aan een ethisch verantwoorde inzet van AI in de samenleving.Het versterken van het vertrouwen in AI is belangrijk voor adoptie doorbedrijven, burgers en overheden en daarmee voor productiviteitsgroei.Vervolgstappen voor financiering en besluitvorming AI-faciliteitin NederlandVanuit EuroHPC is Europese cofinanciering beschikbaar voor AI-faciliteitenmiddels een call. Deze call sluit eind 2025, met kans op uitputting vanbeschikbare middelen richting sluiting van de call. In het eerste beoorde-lingsmoment zijn zeven Europese AI-fabrieken gehonoreerd. Het tweedebeoordelingsmoment was begin maart 2025, daaruit zijn zes nieuwevoorstellen gehonoreerd. Om de window of opportunity niet te missen ishet kabinet samen met de Nederlandse stakeholders voornemens omvoor het derde beoordelingsmoment, die 30 juni sluit, een voorstel in tedienen voor een AI-faciliteit in Nederland, op voorwaarde dat de nationalefinanciering is geregeld. Momenteel werkt een consortium bestaande uitSURF, de AI Coalitie voor Nederland (AIC4NL), TNO en SamenwerkingNoord, samen met andere betrokken stakeholders aan een voorstel vooreen AI-faciliteit in Nederland. Hierin wordt nauw samengewerkt met dedrie betrokken departementen: EZ, BZK en OCW. Om invulling te gevenaan de aangenomen motie van lid Vermeer5, wordt in dit proces rekeninggehouden met de neveneffecten van een AI-faciliteit op het landschap, hetenergiesysteem, het watergebruik en de benutting van restwarmte.Om het benodigde bedrag te realiseren, wordt voor het investeringsdeelwaarop het Rijk zich richt, naast de EuroHPC cofinanciering gekeken naarmeerdere financieringsbronnen. Er is op dit moment geen budget op dedepartementale begrotingen voor een AI-faciliteit. Er wordt onderzocht ofer ruimte beschikbaar kan worden gemaakt binnen de begroting vandepartementen, waaronder EZ. Herprioritering binnen de begroting van inieder geval OCW is echter niet mogelijk. Ook wordt Groningen als locatieen als mogelijke medefinancier (in het kader van Nij Begun) meegenomenin het voorstel van het indienend consortium, vanwege beschikbareenergie, ruimte en een innovatief ecosysteem voor AI-onderzoek eninnovatie. In Groningen is het bestuurlijke proces gestart om te onder-zoeken of de AI-faciliteit voldoende meerwaarde oplevert voor de regio enof hiervoor cofinancieringsmiddelen beschikbaar worden gesteld, mits hetRijk zelf ook bijdraagt.5Kamerstuk 26 643, nr. 1269Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 643, nr. 13305 DeepSeekIn het Commissiedebat opkomende en toekomstige technologieën van30 januari heeft Staatssecretaris Digitalisering en Koninkrijksrelatiestoegezegd uw Kamer te informeren over de uitkomsten van degesprekken met mij over de implicaties van technologieën zoals DeepSeeknaar aanleiding van de vraag van het lid Krul (CDA) hoe DeepSeek zichverhoudt tot de AI-faciliteit.Op 3 februari 2025 riep de Autoriteit Persoonsgegevens op om terug-houdend te zijn met het gebruik van de app6. De verwachting is dat deinformatie van de gebruiker opgeslagen wordt door de Chinese overheid.Twee dagen later heeft de Staatssecretaris Digitalisering en Koninkrijksre-laties DeepSeek verboden voor het gebruik door ambtenaren omdat hetgaat om een app afkomstig uit een land met een offensief cyberpro-gramma tegen Nederlandse belangen.Ondanks de zorgen laat de ontwikkeling van DeepSeek zien dat hetAI-landschap volop in beweging is en de ontwikkelingen op het gebiedvan AI en hardware snel gaan, wat kansen biedt voor nieuwe spelers eninnovatieve doorbraken. DeepSeek heeft stappen gezet in het vergrotenvan algoritmische efficiëntie door het gebruik van innovatieve modellenen heeft aangetoond dat niet enkel snellere chips nodig zijn om algorit-mische efficiëntie te vergroten. Dit kan een mogelijk relevante ontwik-keling zijn voor AI-ontwikkelingen in Europa, en relevante inzichten zullendan ook worden meegenomen in de verdere uitwerking van deAI-faciliteit.Tot slotDe snelle ontwikkelingen omtrent AI bieden enorme kansen voorNederland. Een AI-faciliteit kan een cruciale rol spelen door bedrijven,kennisinstellingen en overheden samen te brengen, investeringen testimuleren, kennis te ontwikkelen en te delen, AI-talent aan te trekken, enverantwoorde AI-toepassingen te stimuleren en te benutten. Nederlandheeft al een sterke basis met bestaande publiek-private AI-initiatieven eneen sterke ICT-infrastructuur voor onderzoek en onderwijs van SURF. Ditinitiatief biedt een kans om een impuls te geven aan onze digitale openstrategische autonomie.Om invulling te geven aan de aangenomen motie van leden Kathmann,Vermeer en Koekkoek7, zal ik uw Kamer per kwartaal informeren over devoortgang en financieringsmogelijkheden.De Minister van Economische Zaken,D.S. BeljaartsDe Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,E.E.W. BruinsDe Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,F.Z. Szabó6https://www.autoriteitpersoonsgegevens.nl/actueel/ap-pas-op-met-gebruik-chatbot-deepseek7Kamerstuk 26 643, nr. 1265Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 643, nr. 13306