Fatihya Abdi

de staat van de rechtsstaat

Mevrouw Abdi (PRO): Een prachtig betoog van mijn collega Sneller over hoe belangrijk de rechtsstaat is. Ik hoorde hem ook zeggen dat middelen schaars zijn. Ik zou willen zeggen: investeren in onze rechtsstaat is natuurlijk niet gratis. Gister kwam er een brief vanuit de sociale advocatuur, waarin staat: we hebben minstens 15 miljoen structureel per jaar nodig en incidenteel 20 miljoen euro per jaar voor de komende vijf jaar. Nu lees ik in het coalitieakkoord dat in het potje "goed bestuur en rechtsstaat" alleen maar 50 miljoen zit. Ik ben benieuwd hoe de heer Sneller dit voor zich ziet.

Mevrouw Abdi (PRO): Kiezen in schaarste; dat stelt mij eigenlijk niet echt gerust, als ik heel eerlijk ben. Deze bedragen zijn niet nieuw. Er zijn al heel lang oproepen om eindelijk echt financieel te gaan investeren in de rechtsstaat. We weten vaak ook niet wat de kosten en de baten zijn. Ik hoorde u wat zeggen in uw betoog. Volgens mij zit ik niet in de coalitie, maar u. Dus ik ben benieuwd: wat gaat u doen als u ziet dat u 50 miljoen hebt, maar er al meerdere claims liggen? Moet er niet simpelweg meer geld bij?

Mevrouw Abdi (PRO): Voorzitter. "Het gewoon worden van datgene wat afkeer zou moeten oproepen. Een onverschilligheid tegenover gemeenheid en ellende." In de aanloop naar vandaag moest ik denken aan de woorden van Barbara Skarga. Ik citeer haar omdat dit citaat raakt aan de essentie van onze rechtsstaat. De essentie van de rechtsstaat is de belofte dat we als samenleving niet onverschillig zijn als er onrecht plaatsvindt. De belofte aan burgers is dat zij beschermd worden tegen de willekeur van macht, het recht van de sterkste en tegen de overheid zelf. De belofte is ook dat wij mensen altijd als mensen blijven zien en dus gelijkwaardig behandelen. Voorzitter. Dan kijk ik naar het nu: bombrieven bij azc's, burgers die het recht in eigen hand nemen, een overheid die vooroordelen laat doorwerken in al haar beleid, ongekend onrecht dat blijft voortbestaan en een overheid die nog steeds niet de bestaanszekerheid van burgers vooropzet. De belofte wordt niet nagekomen, niet uit kwade wil, maar uit onverschilligheid. Ik zie het gemak waarmee er wordt geroepen dat er geen geld is, terwijl de prijs die wij nu betalen, enorm is. Ik zie een overheid die verstrikt raakt in haar eigen regels en loketten en procedures optuigt waardoor mensen die geraakt worden niet langer meer worden gezien en een politiek die zich afspeelt los van de levens van mensen, waardoor verandering uitblijft. De vraag in het debat van vandaag is wat mij betreft dus: "Is dat eerlijk? Is onze rechtsstaat eerlijk?" Voor heel veel mensen is het antwoord: "Nee. Het is niet eerlijk. Het is diep oneerlijk." In dat vacuüm van onrecht en onmacht zie je allemaal mooie beloftes en suggesties, maar ondertussen kunnen mensen niet langer rondkomen en weten ze ook niet waar ze hun recht kunnen halen. Dat kunnen we alleen bestrijden door te laten zien dat het wél anders kan, door te staan voor onze rechtsstaat, door te staan voor onze democratie, door eerlijk te zijn over wat er misgaat en door te leveren voor gewone mensen. Daarom is er nu actie nodig, om te beginnen bij de toegang tot recht. Want wat is een rechtsstaat waard als burgers niet hun recht kunnen halen en als de vraag of je geholpen wordt bij een conflict letterlijk afhankelijk is van wie je bent, waar je woont in Nederland of je persoonlijke omstandigheden? Ik denk aan een moeder die vorige week nog letterlijk zei: "Ik zit al drie jaar ziek thuis. Ik heb een conflict met mijn werkgever en ik kan mezelf niet verdedigen." Iemand die totaal uitvalt, vindt dus geen hulp. Ik denk ook aan de sociale advocatuur, die gisteren weer met een brandbrief kwam en zei: kabinet, ga nou eindelijk eens regelen dat mensen recht hebben op een advocaat. Maar ik denk bijvoorbeeld ook aan de overheid die naast haar burgers moet staan en niet tegenover ze; dat werd al genoemd door mijn collega Sneller. Wanneer komt die Wijziging van de Algemene wet bestuursrecht er nou? Die ligt al twee jaar op de plank. Die gaat over het recht op vergissing en het idee dat je niet door blijft procederen tegen je eigen burgers. Dat zijn allemaal zaken waar we heel lang op wachten en die voort zijn gekomen uit de toeslagenaffaire. Klopt het, zoals sommige mensen tijdens het rondetafelgesprek suggereerden, dat dit komt omdat het te veel geld kost? Ook het wetsvoorstel voor de invoering van constitutionele toetsing moet snel in procedure worden genomen. Dan gelijkwaardige behandeling. Vorige week kwam weer een rapport uit waaruit bleek dat wie je bent en je persoonlijke omstandigheden bepalen hoe hard je gestraft wordt; dit is al langer bekend. Hoe reflecteert het kabinet hierop? Welke acties wil het ondernemen? Wanneer stoppen wij als overheid met de grootste schuldeiser zijn? We hebben als samenleving te maken met problematische schulden die de samenleving 8,5 miljard kosten. Wanneer maken we een einde aan die boetefabriek? Ook hier hoor ik graag een reflectie op. Voorzitter, tot slot. Wij maken de rechtsstaat zelf, dus we kunnen kiezen voor onverschilligheid of voor actie. Ik zou zeggen: laten we kiezen voor het laatste.

Mevrouw Abdi (PRO): Ik denk dat dat voor zichzelf spreekt. Ik vond het schandalig. Het liet heel duidelijk zien dat sommige dingen alleen op papier staan. Denk aan het feit dat je op sommige plekken alleen een vrijwilliger hebt en op andere plekken niet terechtkan. Ik zou heel graag willen — dat is natuurlijk ook mijn vraag aan het kabinet — dat er werk wordt gemaakt van het rapport van Marijnissen en dat er wordt gekomen tot een landelijk dekkend netwerk voor juridische hulp, want dat is wat er nu ontbreekt en wat er volgens mij nodig is.

Mevrouw Abdi (PRO): Zeker. U bent me voor. Het is alsof wij bijna hetzelfde brein hebben. Dit was letterlijk een voorstel waar ik ook aan zat te denken om het eindelijk eens goed te regelen. We hebben dat overzicht namelijk niet. U heeft dus mijn volledige steun.

Mevrouw Abdi (PRO): Ik weet het niet, misschien is het de hitte of zo, maar ik hoor heel veel collega's praten over dat iets heel snel "onrechtsstatelijk" wordt genoemd, dat ze zich heel erg aangevallen voelen. Ik hoor nu zelfs rechtsfatalisme of iets dergelijks genoemd worden. Maakt u niet een karikatuur van een heel legitiem debat dat we aan het voeren zijn met elkaar?

Mevrouw Abdi (PRO): Mijn vraag aan de heer Van den Brink is heel helder: vindt u dat, als we het hebben over macht, er ook sprake moet zijn van tegenmacht?

Mevrouw Abdi (PRO): Bent u het dan met me eens dat u moet staan voor die tegenmacht in plaats van er een soort karikatuur van te maken? Als u kritiek krijgt van organisaties wiens taak het is, zeg ik via de voorzitter, om kritisch te kijken naar wat wij hier doen als Kamerleden of als kabinet, vraagt dat natuurlijk om reflectie. Dan moet je dat niet meteen, zeg ik via de voorzitter, neerzetten als bedreigend. De afdronk die ik heb van uw betoog is toch een beetje een karikatuur van iets wat heel wezenlijk en belangrijk is in onze rechtsstaat, namelijk dat je macht en tegenmacht hebt. Dat is juist bedoeld om die rechten te beschermen. Dat is juist bedoeld om te voorkomen dat we aan het eind een heel hoge rekening betalen omdat we dingen doen die ongrondwettelijk en ondoordacht zijn, vanuit een soort ophef. Ik zou het waarderen als we iets meer balans en nuance zouden inbrengen in het debat, in plaats van dat we het meteen neerzetten als een soort show.

Mevrouw Abdi (PRO): Collega Schilder zei dat ze mede namens het lid Keijzer spreekt. Ik was even benieuwd wat het lid Keijzer heeft gedaan voordat ze hier weer beëdigd werd als Kamerlid.

Mevrouw Abdi (PRO): Heeft u het dan in uw betoog over het vorige kabinet of over het lid Keijzer? Ik ben even in verwarring, omdat er een heel betoog wordt gehouden over de bestuurlijke elite, maar het vorige kabinet bestond uit onder andere de PVV en de BBB, waar het lid Keijzer toentertijd deel van uitmaakte. Wat is het punt dat u probeert te maken?

Mevrouw Abdi (PRO): Ik wil de staatssecretaris vragen hoe het staat met de POK-middelen. Die lopen tot 2027. Een groot deel daarvan was voor de uitbreiding van het aantal sociale raadslieden. Nu blijkt uit de tussenrapportage van kwartiermaker Marijnissen dat het heel belangrijk is dat deze middelen niet wegvallen. Ik ben benieuwd of de staatssecretaris daar een reactie op kan geven.

Mevrouw Abdi (PRO): Voorzitter. Ook ik dank de bewindspersonen voor de beantwoording. Nog één punt over de herziening van de Algemene wet bestuursrecht. Ik vind het nog steeds vreemd dat er geen concrete datum kan worden gegeven waarop wij die kunnen verwachten en dat niet duidelijk is hoe dat proces verder verloopt. Ik vind dat zorgelijk. Het is een wet die er al twee jaar ligt. Ik zou daarover echt iets meer duiding willen hebben van de minister. Dan heb ik nog een aantal moties.

Mevrouw Abdi (PRO): Ja, sorry. Ik vraag even heel precies aan de minister: wat krijgen we precies vlak na de zomer als het gaat over die herziening van de Algemene wet bestuursrecht? Ik ben daar oprecht benieuwd naar.