a2f221ee-93de-4a4f-98ce-068d2f35a1e0

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–2024Aanhangsel van de HandelingenVragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door deregering gegeven antwoorden2135Vragen van de leden Hirsch (GroenLinks-PvdA) en Teunissen (PvdD) aan deMinister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over deexportkredietverzekering voor het LNG-project in Mozambique (ingezonden27 mei 2024).Antwoord van Staatssecretaris Van Rij (Financiën – Fiscaliteit enBelastingdienst), mede namens de Minister voor Buitenlandse Handel enOntwikkelingssamenwerking (ontvangen 1 juli 2024).Vraag 1Klopt het dat Atradius DSB (ADSB) met de herbeoordeling van de exportkre-dietverzekering (ekv) voor het LNG-project in Mozambique is begonnen, zoalsStaatssecretaris Van Rij schrijft in zijn beantwoording van vragen van ledenHirsch en Teunissen1? Hoe wordt er door ADSB in de herbeoordeling verslaggelegd over de aanvallen op Palma in 2021 en het handelen van TotalEner-gies tijdens deze aanvallen, dat zich kenmerkte door bijvoorbeeld hetontbreken van een evacuatieplan en het sluiten van de poorten voorvluchtende burgers?Antwoord 1Ja, dat klopt. Atradius DSB (ADSB) heeft een uitgebreide herbeoordeling vanhet project uitgevoerd en deze aan de Staat voorgelegd. In deze beoordelingis veel aandacht voor de veiligheidssituatie in de regio en incidenten die zichsinds 2017 hebben voorgedaan, waaronder de aanval op Palma in maart 2021door jihadistische rebellen. In lijn met de Proximities-aanbevelingen wordt inde herbeoordeling daarnaast dieper ingegaan op de onderliggende grondoor-zaken en lange termijn effecten van het conflict. Ook wordt er specifiekaandacht geschonken aan de verantwoordelijkheden die TotalEnergies (Total)heeft voor de veiligheid van werknemers en onderaannemers, zoalsbijvoorbeeld vastgelegd in het evacuatieprotocol.Vraag 2Is er betrouwbaar en onafhankelijk onderzoek gedaan naar wat er tijdens deaanval op Palma gebeurde? Zo ja, door wie? Hoeveel mensen zijn er tijdensde aanval op Palma vermoord? Is er onderzocht wat er tijdens de aanval enin de nasleep ervan is gebeurd op Afungi, het schiereiland waar het1Aanhangsel Handelingen II, vergaderjaar 2023–2024, nr. 1786. ah-tk-20232024-2135ISSN 0921 - 7398’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel1 LNG-project zich bevindt? Zijn er conclusies getrokken over de rol van Totaltijdens deze aanval? Zo ja, welke? Deelt u de mening dat over deze vragenduidelijkheid moet bestaan voor een herstart van het LNG-project inMozambique?Antwoord 2De gebeurtenissen in Palma en het handelen van Total tijdens deze aanvalzijn integraal onderdeel van de herbeoordeling door ADSB, dat zich medebaseert op rapportages van onafhankelijke externe adviseurs. Hoewel exactegetallen ontbreken, meldt de onafhankelijke veiligheidsadviseur van debetrokken exportkredietverzekeraars dat er tot en met eind september 2023 ingeheel Cabo Delgado ongeveer 4.750 dodelijke slachtoffers zijn te betreuren,waarvan circa 2.000 als gevolg van politiek gemotiveerd geweld gericht tegende burgerbevolking.Vraag 3Bent u op de hoogte van het feit dat het Franse Openbaar Ministerie eenvooronderzoek is gestart naar het handelen van Total gedurende de Palmaaanvallen in 2021? Zo ja, hoe heeft dit onderzoek invloed op uw beslissingom de ekv voor dit project in stand te houden, het project te blijven steunenen een eventuele herstart?Antwoord 3Ja, het kabinet is op de hoogte van het vooronderzoek. De Staat beschikt nietover de inhoudelijke informatie uit het Franse vooronderzoek en dit aspectkan daarom geen onderdeel uitmaken van het proces van herbeoordeling enbesluitvorming.Vraag 4Heeft u kennisgenomen van het incident2 in maart 2022 waarbij twee visserszijn doodgeslagen nabij Quitunda, het dorp bij de projectlocatie, waarschijn-lijk met betrokkenheid van Rwandese militairen die daar waren om veiligheidvoor het LNG-project te bieden? Hoe beoordeelt ADSB de huidige aanwezig-heid van verschillende militaire groeperingen in de regio, die met nameaanwezig zijn om het LNG-project te beschermen?Antwoord 4Het kabinet is bekend met dit ernstige incident. Het kabinet beschikt niet overinformatie die het verband tussen het dodelijke incident en de betrokkenheidvan buitenlandse militairen bevestigt. In algemene zin geldt dat militairebetrokkenheid van omringende landen van belang is voor het herstellen enhandhaven van de veiligheid in Cabo Delgado.Vraag 5Bezoekt ADSB het projectgebied in het kader van de herbeoordeling? Opwelke manier zorgt ADSB ervoor dat zij gedurende dergelijke bezoekenbetrouwbare onafhankelijke informatie kan verzamelen?Antwoord 5ADSB heeft het projectgebied in de afgelopen jaren viermaal bezocht. Hetlaatste bezoek vond plaats in februari 2024 ten behoeve van de herbeoorde-ling. Bij een eventuele herstart zal ADSB dergelijke bezoeken blijven uitvoerenin het kader van monitoring, onder andere op het gebied van maatschappelijkverantwoord ondernemen (mvo). Tijdens deze bezoeken probeert ADSBbetrouwbare informatie te verzamelen door met zoveel mogelijk verschillendebelanghebbenden, waaronder lokale bewoners, belangengroepen enprojectmedewerkers, te spreken. Om een zo compleet mogelijk beeld tekrijgen wint ADSB daarnaast ook altijd informatie in bij andere bronnen,waaronder de ambassade, lokale en internationale ngo’s en onafhankelijkeconsultants.2Zitamar News, 4 april 2022, https://www.zitamar.com/mozambican-police-allegedly-torture-civilians-to-death-in-palma/.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel2 Vraag 6Klopt het dat de herbeoordeling de inbreng van het maatschappelijkmiddenveld meeneemt, zoals u in de Kamerbrief van 15 december 2023schrijft3? Op welke manier wordt de input van het maatschappelijk midden-veld, zowel in Cabo Delgado als internationaal, meegenomen in de herbeoor-deling? Gezien de conclusies van het Proximities rapport dat de gesprokenpartijen uit het maatschappelijk middenveld niet voldoende gehoord zijn, watgaat ADSB hierin nu anders doen dan tijdens het vorige onderzoek? SpreektADSB met het lokale maatschappelijk middenveld zonder dat daarbij anderepartijen aanwezig zijn? Hoeveel tijd neemt ADSB om stemmen uit hetmaatschappelijk middenveld te horen? Welke vragen worden aan hetmaatschappelijk middenveld gesteld?Antwoord 6Ja, dat klopt. In de herbeoordeling wordt de inbreng van het maatschappelijkmiddenveld meegenomen, zoals vermeld in de Kamerbrief van 15 december2023. ADSB verzamelt lokaal informatie via verschillende kanalen, waaronderde ambassade, lokale vertegenwoordigers van betrokken consultants en hetproject zelf. Daarnaast heeft ADSB direct contact met lokale stakeholderszonder betrokkenheid van het project. Nederlandse ngo’s met lokale partnersdelen ook informatie over het project en de projectomgeving met ADSB ende betrokken ministeries. ADSB vraagt stakeholders naar hun visie op hetproject en waar verbeteringen kunnen worden aangebracht. Deze informatiewordt meegewogen in de herbeoordeling van het project.Vraag 7Gezien het gegeven dat maatschappelijke organisaties in Cabo Delgado enPalma een belangrijke controlefunctie uitoefenen ten aanzien van Total, maartegelijkertijd onder druk worden gezet door Total om financiële middelen teaccepteren, wat doet de Nederlandse overheid om deze organisaties teondersteunen bij het uitoefenen van hun taak als onafhankelijke waakhond?Kan de Nederlandse overheid meer doen, en zo ja, wat?Antwoord 7Total heeft een stichting opgezet genaamd «Pamoja Tunaweza» en hier 200miljoen euro voor gereserveerd om projecten uit te voeren die de bevolkingvan Cabo Delgado ten goede komen. Deze stichting staat onder leiding vaneen voormalig hoofd van UNDP in Mozambique en kan binnen voorafafgesproken kaders zelfstandig opereren. Er zijn geen aanwijzingen dat dezestichting maatschappelijke organisaties dwingt geld aan te nemen.Het kabinet vindt de rol van het maatschappelijk middenveld belangrijk, ookin Cabo Delgado en Palma, en biedt hiervoor ondersteuning. De ambassade,ADSB en de betrokken ministeries blijven in contact met lokale en internatio-nale ngo’s om zodoende zicht te houden op hun visie en de ruimte voor hetmaatschappelijk middenveld.Vraag 8Hoe zal u garanderen dat de bronnen waar de herbeoordeling op zal moetenbouwen zo onafhankelijk mogelijk zijn en dat de informatie van journalisten,internationale ngo’s en de Nederlandse ambassades dit keer wel gewichtkrijgen in het oordeel om een doorstart te mogen goedkeuren?Antwoord 8ADSB en de ministeries raadplegen een breed scala aan informatiebronnenvoor de herbeoordeling van het project. De informatie van het project zelf,maar ook van onafhankelijke adviseurs, journalisten, internationale ngo’s ende Nederlandse ambassade wordt integraal meegewogen in de beoordeling.Met deze aanpak beogen ADSB en de ministeries een grondige en objectieveherbeoordeling waarin alle relevante informatie wordt meegewogen in hetbesluitvormingsproces.3Kamerstuk 26 485, nr. 432.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel3 Vraag 9Klopt het dat naar aanleiding van het rapport van Proximities een externeonafhankelijk veiligheidsadviseur door ADSB wordt ingeschakeld, zoals u inde Kamerbrief van 15 december 2023 schrijft4? Wat is het mandaat van dezeexpert? Welke vragen gaat de expert beantwoorden? Hoe doet de expertonderzoek en is veldbezoek daar onderdeel van?Antwoord 9Om de onafhankelijke informatiepositie nog steviger te kunnen waarborgenen de Staat integraal te kunnen adviseren over veiligheidsaspecten isClingendael gevraagd om ADSB te ondersteunen bij het beoordelen van deveiligheidsrisico’s omtrent het project. De onderzoekers van Clingendaelhebben zich primair gericht op het ondersteunen van ADSB bij het analyserenvan de beschikbare informatie en de adviezen van de onafhankelijkeveiligheidsadviseur van de exportkredietverzekeraars. Zij zijn tevens gevraagdom te onderzoeken of het geschetste beeld representatief is. Daartoe hebbende onderzoekers gekeken naar de grondoorzaken van het conflict en deimpact van het project op de omgeving op zowel de korte termijn als langetermijn. Een veldbezoek maakte geen onderdeel uit van de opdracht. Welhebben de onderzoekers aantoonbare relevante ervaring en affiniteit met hetprojectgebied.Vraag 10Wanneer verwacht u een voorlegging van ADSB te ontvangen?Antwoord 10ADSB heeft op 15 maart jl. een eerste advies aan de Ministeries vanFinanciën en Buitenlandse Zaken voorgelegd. Dit is het startpunt voor debeoordeling door de ministeries. Het kabinet hecht groot belang aan eenzorgvuldige weging op basis van het beleidskader voor de ekv. Voor eendergelijk groot en complex project neemt in de regel het besluitvormingspro-ces enige tijd in beslag. Ook vanaf het moment van het eerste advies blijvenADSB, de ambassade en de betrokken ministeries alle relevante ontwikkelin-gen volgen. Zodra het besluitvormingsproces is afgerond zal ik uw Kamerinformeren.Vraag 11Hebben Van Oord en/of Standard Chartered Bank tot op heden trekkingengedaan onder de op 25 maart 2021 afgegeven verzekeringspolissen? Zo ja,om welk bedrag gaat het?Antwoord 11Nee.Vraag 12Deelt u de mening dat mede door de betrokkenheid van de Tweede Kamer bijdeze casus belangrijke informatie naar buiten is gekomen, bijvoorbeeld doorhet aanvragen van het Proximities rapport? Is het daarom niet nuttig om deuitkomsten van het herbeoordelingsproces ook te bespreken in de TweedeKamer voordat er een besluit genomen wordt, zoals de motie Thijssen c.s.5vraagt, maar wat u in de wijze van uitvoering heeft aangegeven niet te willendoen6?Antwoord 12Het kabinet heeft de aanbevelingen van het Proximities rapport integraalovergenomen en geïmplementeerd in het beoordelingsproces. Ik deel uwmening dat het rapport daarmee een waardevolle bijdrage heeft geleverd aanhet verstevigen van de beleidskaders voor de ekv. In reactie op het verzoekvan de commissie BHOS met kenmerk 2024D24728 kan ik u meedelen dat hetkabinet er belang aan hecht de voorspelbaarheid en rechtszekerheid voor hetbedrijfsleven te borgen en daarom wenst vast te houden aan de gangbare4Kamerstuk 26 485, nr. 432.5Kamerstuk 36 435 XVII, nr. 10.6Kamerstuk 26 485, nr. 432.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel4 procedure voor besluitvorming waarbij het kabinet achteraf verantwoordingaflegt over de uitvoering van de ekv. Voorts verwijs ik naar de Kamerbrief van15 december 2023 over de wijze van uitvoering motie Thijssen c.s.7Vraag 13Klopt het dat ADSB nu een werkinstructie veiligheid gebruikt, zoals wordtbeschreven in antwoord op de Kamervragen van leden Hirsch en Teunissenvan 21 mei jl.8? Kan deze werkinstructie met de Kamer gedeeld worden? Zonee, waarom niet?Antwoord 13Ja, dat klopt. Naar aanleiding van het Proximities rapport is een werkinstruc-tie opgesteld voor de beoordeling van veiligheidsrisico’s. De werkinstructie iseen intern document dat wordt gebruikt om te bepalen wanneer eenaanvullende veiligheidsanalyse nodig is of externe expertise ingeschakelddient te worden. Interne werkinstructies geven ADSB medewerkers praktischehandvatten en kaders om de informatie uit ekv-aanvragen te beoordelen enworden niet publiekelijk beschikbaar gemaakt.Vraag 14Klopt het dat ADSB geen eigenaar is van onderliggende documenten die tengrondslag liggen aan het advies aan de ministeries en dat deze daarom nietmet het publiek gedeeld kunnen worden in het kader van transparantie, zoalsbeschreven in antwoord op de Kamervragen van leden Hirsch en Teunissenvan 21 mei jl.9? Deelt u de mening dat het problematisch is wanneer eenpubliek instrument op deze manier niet kan voldoen aan afspraken overtransparantie die de Nederlandse overheid heeft? Wat gaat u hieraan doen?Antwoord 14Ja, dat klopt. De meeste documenten die worden verstrekt aan ADSB om eentransactie te kunnen beoordelen zijn eigendom van de desbetreffende privatepartij. Deze documenten bevatten veelal bedrijfsgevoelige informatie enkunnen daarom niet zonder toestemming door ADSB of de Nederlandse staatopenbaar gemaakt worden. Het kabinet hecht veel waarde aan een transpa-rante uitvoering van de ekv en er wordt tegelijkertijd voor een goedfunctioneren van de ekv rekening gehouden met bedrijfsvertrouwelijke- enconcurrentieoverwegingen en een internationaal gelijkspeelveld. Zoalsaangegeven in de Kamerbrief van 21 mei jl. voldoet het Nederlandseekv-beleid aan alle relevante transparantieverplichtingen volgend uitinternationale standaarden.10 Ik deel uw mening niet dat er niet wordtvoldaan aan de gemaakte afspraken.Vraag 15Bent u bekend met de laatste nieuwsbrieven van Joseph Hanlon over desituatie in Cabo Delgado11? Wat is uw visie op de huidige veiligheidssituatierondom het project en Mozambique in het algemeen? Op welke informatie isdeze visie gebaseerd, en van welke actoren specifiek is de verkregeninformatie afkomstig?Antwoord 15Ja, daar is het kabinet bekend mee. In bepaalde delen van Cabo Delgado isde laatste maanden sprake van toenemend geweld van de zijde van deterroristen. De incidenten vinden niet plaats in de directe nabijheid van hetproject. ADSB en de onafhankelijke veiligheidsconsultant volgen de ontwikke-lingen in de regio nauwgezet. ADSB raadpleegt daarnaast externe onafhanke-lijke bronnen die helpen bij het vormen van een oordeel over de veiligheids-situatie rondom het project.7Kamerstuk 2023–24, 26 485, nr. 4328Aanhangsel Handelingen II, vergaderjaar 2023–2024, nr. 1786.9Aanhangsel Handelingen II, vergaderjaar 2023–2024, nr. 1786.10Aanhangsel Handelingen II, vergaderjaar 2023–2024, nr. 178611The Open University, https://www5.open.ac.uk/technology/mozambique/news-reports-clippings-2023-24.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel5 Vraag 16Onderhoudt u sinds de start van de force majeure situatie contact met deNederlandse ambassade en de andere buitenlandse ekv-verstrekkers die bijhet project betrokken zijn? Heeft u recentelijk – sinds er berichten rondgaanover een mogelijke herstart van het project – contact gehad met de Neder-landse ambassade in Maputo over de veiligheidssituatie op dit moment? Zoja, wat heeft de ambassade u over die situatie verteld? Zo nee, waarom heeftu (nog) geen contact gehad?Antwoord 16Ja, de betrokken ministeries en ADSB zijn en blijven met de ambassade enmet betrokken buitenlandse exportkredietverzekeraars in contact en blijvenook hierdoor op de hoogte van relevante informatie en ontwikkelingen.Vraag 17Klopt het dat de Nederlandse ambassade in Maputo op 24 maart op dehoogte was van de aanval op Palma, zoals blijkt uit documenten openbaargemaakt via een Wob-verzoek van Nederlandse ngo’s? Welke informatieontbrak er om de ondertekening van de polis op 25 maart te weigeren?Antwoord 17Ja, het klopt dat de ambassade op 24 maart signalen binnenkreeg dat er eenaanval gaande was. Zoals door mijn voorganger reeds is aangegeven in debeantwoording van vragen van het Kamerlid Van der Lee werden de omvangen gevolgen van deze aanval pas in het weekend van 27 maart 2021duidelijk.12 Ik acht het onaannemelijk dat de transactie in verzekering wasgenomen als de ontwikkeling van het geweld bekend was geweest bij deStaat.Vraag 18Klopt het dat medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken sterketwijfels uitten over de steun voor het project door de veiligheidssituatie, zoalsblijkt uit documenten verkregen uit het Wob-verzoek? Kunt u uitleggenwaarom in juni 2020 alsnog tot de conclusie is gekomen om een positiefadvies te geven voor de ekv’s voor het LNG project in Mozambique?Antwoord 18Ja, dat klopt. De risico’s waarop werd gewezen zijn gewogen en maakten ookonderdeel uit van de advisering en de besluitvorming. Het wegen van allevisies en informatie, zowel positief als negatief, is een normaal onderdeel vanhet beoordelings- en besluitvormingsproces voor de ekv. De maatregelen dietijdens het acceptatieproces werden voorgesteld om de geweldscontext temitigeren leken toereikend voor de situatie op dat moment. Met de kennisvan nu kan achteraf uiteraard gesteld worden dat de situatie zich rond maart2021 anders heeft ontwikkeld dan in 2020 ingeschat.Vraag 19Klopt het dat Total er tijdens een call op 28 mei 2020 op aandrong bij deministeries om de aanvraag zo snel mogelijk goed te keuren, zoals blijkt uitde onder de Wob vrijgegeven documenten? Klopt het dat de ministeries kortna die call met Total overtuigd de ekv-aanvraag van Van Oord en StandardChartered Bank hebben goedgekeurd, ondanks ernstige twijfels bij werkne-mers op het ministerie? Wat is volgens u de invloed van Total zelf geweestop de besluitvorming? Welke garanties zijn er dat grote belanghebbenden bijeen project de besluitvorming niet kunnen beïnvloeden?Antwoord 19Het klopt dat er op 28 mei 2020 een call met onder andere Total en de Franseambassade in Mozambique heeft plaatsgevonden waarin gesproken is overhet project en de veiligheidssituatie in de regio. Dit overleg vond op initiatiefvan Buitenlandse Zaken plaats, omdat er behoefte bestond aan verduidelij-king op een aantal vragen op veiligheidsterrein. Hoewel Total een commer-cieel belang had om op tijd goedkeuring te verkrijgen in verband met haar12Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2020–21, nr. 4004Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel6 eigen deadlines, herkent het kabinet zich niet in het geschetste beeld dat Totalde ministeries onder druk heeft gezet en in ieder geval heeft dit overleg nietde onafhankelijkheid van de Nederlandse besluitvorming beïnvloed. Degeldende omvangrijke procedures voor de beoordeling van ekv-transacties opbasis van internationale standaarden en de professionaliteit van ambtelijkeadvisering borgen naar het oordeel van het kabinet een zorgvuldig proces,ook in de toekomst, vrij van beïnvloeding door derden.Vraag 20Klopt het dat het LNG-project in Mozambique op moment van goedkeuringdoor de Staat in 2021 nog niet voldeed aan de IFC Performance Standards,zoals blijkt uit de door het Wob-verzoek openbaar gemaakte documenten?Klopt het dat de Kamerbrief van 15 december 202313 stelt dat het projectopnieuw getoetst wordt aan onder andere de IFC Performance Standards? Isnu de voorwaarde dat het project hier wel aan voldoet alvorens goedkeuringte kunnen geven?Antwoord 20Voor exporteurs is het kunnen beschikken over een ekv vaak noodzakelijk omeen exporttransactie tot stand te laten komen en daarom vragen exporteursde ekv vaak in een vroeg stadium aan. ADSB beoordeelt projecten dusmeestal voordat ze uitgevoerd worden en maakt daarvoor op basis van de opdat moment beschikbare informatie een inschatting of het project aan deinternationale standaarden, waaronder de IFC Performance Standards, zalgaan voldoen tijdens de uitvoering. Dat was en is voor onderhavig projectook het geval.Vraag 21Klopt het dat de uitgifte van ekv’s door ADSB voor projecten die op basis vanrisico’s als Categorie A worden geclassificeerd, moet worden goedgekeurddoor een zogenaamd Verzekeringscomité, bestaande uit de ministeries enADSB zelf? Hoe zou u de hiërarchie binnen dat Comité karakteriseren? Is ersprake van absolute gelijkwaardigheid? Wat gebeurt er als de leden van hetVerzekeringscomité niet unaniem tot een besluit kunnen komen? Wordt eenekv in zo’n geval niet afgegeven? Kunt u enkele voorbeelden noemen vanrecente ekv-aanvragen die zijn afgewezen door het Verzekeringscomité?Antwoord 21Ja, dat klopt. Wanneer een project de milieu- en sociale risicocategorie Akrijgt wordt deze altijd voorgelegd aan het verzekeringscomité. In hetverzekeringscomité nemen ADSB, de Ministeries van Financiën en Buiten-landse Zaken plaats. Onafhankelijk van elkaar beoordelen de ministeries devoorlegging en alleen wanneer beide ministeries instemmen zal een ekvworden afgegeven.Het kabinet doet geen uitspraken over specifieke afwijzingen, omdat ditbedrijfsbelangen kan schaden. In algemene zin kan ik wel zeggen dat het inde periode 2016 t/m 2021 ging om circa 28 procent van de aanvragen. Zoalstoegelicht in de beantwoording van de vragen over de beleidsdoorlichtingzijn de redenen voor afwijzing divers. Het komt vaak voor dat de aanvrageronvoldoende informatie heeft aangeleverd. Soms worden aanvragenafgewezen vanwege onacceptabele risico’s op het gebied van maatschappe-lijk verantwoord ondernemen (mvo), compliance of op financieel gebied.14Vraag 22Welke rechten kunnen de indieners van een ekv-aanvraag ontlenen aan eenafwijzing van de aanvraag, in aanmerking nemende dat die indieners somstijd en kosten investeren in het doen van vooronderzoek voordat eenekv-aanvraag kan worden ingediend? Kan een ekv-aanvrager ADSB of deNederlandse Staat aansprakelijk stellen voor een afwijzing? Zo ja, in welkegevallen zou dat kunnen?13Kamerstuk 26 485, nr. 432.14Kamerstuk 31 935, nr. 86Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel7 Antwoord 22Aan het doen van een aanvraag kunnen geen rechten worden ontleend. Hetis aan de ekv-aanvrager om te bepalen of zij de Staat aansprakelijk willenstellen voor een afwijzing. Een zodanige aansprakelijkheidsstelling zou enkelkans van slagen hebben wanneer de aanvrager schade heeft geleden dieveroorzaakt is door een door de rechter vastgesteld onrechtmatig handelenvan de overheid.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel8